Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Sacred Geography & Pilgrimage
A cosmographic survey of the universe (bhuvanakosha) and the greatness (mahatmya) of sacred pilgrimage sites across Bharata.
Adhyayas in Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
ਅਗਨੀਦੇਵ ਨਗਰਾਦਿ-ਵਾਸਤੁ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਭੁਵਨਕੋਸ਼, ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਨਕਰਤਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਵੀਪ—ਜੰਬੂ, ਪਲਕਸ਼, ਸ਼ਾਲਮਲ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ—ਵੰਡ ਕੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ/ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨ ਕੇ ਵਰਸ਼-ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸੀਮਾ-ਪਹਾੜ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਜਰਾ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਮਤਾਮਈ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਜਧਰਮ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਵੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਰਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਭਰਤ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਤੀਰਥ-ਆਧਾਰਿਤ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ ਤੋਂ ਸੁਮਤੀ, ਫਿਰ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਆਦਿ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ-ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 108
Chapter 108 — भुवनकोषः (Bhuvana-kośa: The Structure of the Worlds)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਭੁਵਨਕੋਸ਼ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਯਤ ਪਵਿੱਤਰ ਰਚਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਮਾਪ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੂ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਣਿਕਾ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੀਮਾ-ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਵਰਸ਼-ਖੇਤਰ ਰੱਖੇ ਹਨ: ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭਾਰਤ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਹਰਿਵਰਸ਼; ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਮ੍ਯਕ, ਹਿਰਣ੍ਮਯ, ਉੱਤਰਕੁਰੂ; ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਬਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਵਨ, ਮੇਰੂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਖੇਤਰ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ ਤੋਂ ਉਤਰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੀਤਾ ਅਤੇ ਆਲਕਾਨੰਦਾ—ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਭੂਮੀ ਦੱਸ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
ਅਗਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਹੈ—ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਹਲਕਾ ਆਹਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਵਿਰਤੀ—ਇਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ ਹਨ। ਹੋਰ ਘਾਟਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਮੁੜ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਹਿੰਗੇ ਯਜਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸੁਗਮ ਵਿਕਲਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਵੇਲੇ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ, ਜਪ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਸਮ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਨਦੀਆਂ, ਸੰਗਮਾਂ, ਵਨਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ—ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਅਵੰਤੀ, ਅਯੋਧਿਆ, ਨੈਮਿਸ਼ ਆਦਿ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਅੰਨਦਾਨ), ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ/ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਦੀ ਧੂੜ ਵੀ ਤਾਰਕ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਤੀਵ੍ਰ-ਫਲਦਾਇਕ ਖੇਤਰ ਹੈ।
Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਆਮ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰিণੀ ਵਜੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਆਪ ਹੀ ਪਾਵਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਭੂਗੋਲ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ‘ਗਤੀ’ (ਆਸਰਾ/ਮਾਰਗ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ—ਦੋਹਾਂ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਜਲ-ਪਾਨ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ-ਪਾਠ ਵਰਗੇ ਸੌਖੇ ਭਕਤੀਕਰਮ ਮਹਾ-ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ, ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ; ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅਸਥੀ-ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ, ਉੱਨਾ ਸਮਾਂ ਸਵਰਗ-ਵਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ—ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਉਭਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਸਰਵਸੁਲਭਤਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਨ੍ਹੇ ਆਦਿ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਗੰਗਾ-ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਯਾਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਤਟ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਗਾ–ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ‘ਜਘਨ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ‘ਅੰਤਰੁਪਸਥ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਵਾਂਗ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ, ਕੰਬਲਾ, ਅਸ਼ਵਤਰ, ਭੋਗਵਤੀ ਆਦਿ ਉਪਤੀਰਥ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਵੇਦੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਵੇਦ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਉੱਥੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਮ-ਜਪ ਨਾਲ ਵੀ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਦਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਜਪ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੰਸਪ੍ਰਪਤਨ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਤੀਰਥ, ਮਾਨਸਤੀਂਰਥ, ਵਾਸਰਕ ਆਦਿ ਸਥਾਨ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਰਮ ਸਥਾਨ—ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਗੰਗਾਸਾਗਰ—ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
ਇਹ ਭਾਗ ਅਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਮਈ ਸਮਾਪਨ-ਸੂਚਨਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਔਪਚਾਰਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਪੈਡਾਗੌਜੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਰਥ ਪੁੰਨ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਪਤੀ ਅਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਦੇ ਰਿਤੁਅਲ-ਤੱਤਵਿਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਵਧਦਿਆਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਇਕਸਾਰ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ (ਕਰਮਕਾਂਡ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲੱਛਣ, ਰਾਜਧਰਮ/ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਵਿਦਿਆਵਾਂ) ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 113
Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)
ਇਸ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਾਵਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਜਲ-ਸਪਰਸ਼/ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਵਨਤਾ—ਇਸ ਤੁਲਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਮਰਕੰਟਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਤੀਰਥ, ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਗਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਕਾਰਣਕਥਾ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਅਧਿਆਤਮ ਦਾ ਵਰ ਅਤੇ ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦਾਨ, ਤਪ, ਜਪ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਕਸ਼ੈ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ-ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਤੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Adhyaya 114
Chapter 114 — Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā)
ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਗਯਾ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਯਾਸੁਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਵਿਘਨਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ‘ਸਰਵ-ਤੀਰਥਮਯ’ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਗਯਾਸੁਰ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਯੱਗ-ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਅਸੁਰ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਿਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਿਤ ਦੇਵਮਈ ਸ਼ਿਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮਵ੍ਰਤਾ/ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਦੀ ਕਥਾ, ਮਰੀਚੀ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਗਦਾਧਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅਚਲਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਯਾਸੁਰ ਨੂੰ ਵਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸ਼ਿਵ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਬਣੇ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਭ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਆਧਾਰਿਤ ਪੁਰੋਹਿਤ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ, ਅਤੇ ‘ਗਯਾ’ ਨਾਮਕਰਨ ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 115
अध्याय ११५ — गयायात्राविधिः (Procedure for the Pilgrimage to Gayā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਦੇਵ ਗਯਾ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਯਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਕਾਰਪਟੀ (ਭਿਖਾਰੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼) ਸੰਯਮ ਧਾਰੇ, ਦਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਨਾ ਲਵੇ, ਅਤੇ ਹਰ ਕਦਮ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਪੁੰਨ ਸਮਝੇ। ਗਯਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਦਾਵਿਆਂ (ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਾਸ ਆਦਿ) ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗਯਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ‘ਤ੍ਰਾਤਾ’ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ-ਕ੍ਰਮ: ਉੱਤਰ-ਮਾਨਸ ਤੇ ਦੱਖਣ-ਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਤਰਪਣ; ਕਨਖਲ ਅਤੇ ਫਲਗੂ/ਗਯਾਸ਼ਿਰ ਪਰਮ ਸਥਾਨ—ਜਿੱਥੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ‘ਫਲਦੀ’ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ/ਮਤੰਗ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੂਪ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਪਾਦ, ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ, ਬ੍ਰਹਮਪਦ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਗਨੀ/ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯ/ਆਹਵਨੀਯ ਅਗਨਿਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ। ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ, ਜਾਣੇ/ਅਣਜਾਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੰਸ਼-ਸਮਾਵੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਤਰ, ਲੁਪਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਪਾਏ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਫਲ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ-ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਖੀਰ ‘ਅਕਸ਼ਯਵਟ’ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਦੇ ਅਕਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕੜੇ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਗਯਾ-ਯਾਤਰਾ ਮਹਾਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।
Adhyaya 116
Chapter 116 — गयायात्राविधिः (Gayā-yātrā-vidhiḥ) | The Procedure for the Gayā Pilgrimage
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਗਯਾ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਜਪ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ, ਤ੍ਰਿ-ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗਯਾ ਨੂੰ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ (ਪਦ), ਕੁੰਡ, ਸ਼ਿਲਾ, ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਘਣੇ ਤੀਰਥ-ਜਾਲ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਰਘ੍ਯ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ‘ਸਕ੍ਰਿਯ’ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਨੀ-ਦੁਆਰ ਤੋਂ ਲੰਘਣਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣ ਤੋਂ ਨਿਵਾਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ; ਵੈਤਰਨੀ-ਧੇਨੂ ਦਾ ਦਾਨ ਇਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਰਿਣ-ਤ੍ਰਯ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗਦਾਧਰ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਮਾਧਵ, ਨਾਰਾਇਣ, ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪਾਂ, ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ (ਗੁਪਤ ਅਸ਼ਟਲਿੰਗ ਸਮੇਤ), ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਉਪਾਸਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਮਗ੍ਰ ਲਿਤੁਰਜਿਕ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਦਾਧਰ-ਸਤੋਤਰ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ-ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਅਰਦਾਸ, ਰਿਣ-ਮੋਚਨ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਭਾਵਨਾ, ਅਤੇ ‘ਅਕਸ਼ਯ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ—ਗਯਾ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਗਤੀ—ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 117
अध्याय ११७ — श्राद्धकल्पः (The Procedure for Śrāddha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗਯਾ-ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕਲਪ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਦਿਨ। ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ (ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਥੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ), ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਨਿਮੰਤਰਣ, ਯੋਗ ਪਾਤਰ—ਯਤੀ, ਸਾਧੂ, ਸਨਾਤਕ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ—ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਅਯੋਗਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ ਪੱਖ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਦੇਣਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਰਗੇ ਨਿਯਮ, ਕੁਸ਼/ਦਰਭਾ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਜੌ-ਤਿਲ ਛਿੜਕ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਜਲਦਾਨ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦਾ ਭੇਦ (ਸਵ੍ਯ/ਅਪਸਵ੍ਯ) ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਅਗਨਿਹੋਤਰੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਹੋਮ, ਅਗਨੀ ਰਹਿਤ ਲਈ ਹੱਥੋਂ ਅਰਪਣ, ਫਿਰ ਭੋਜਨ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪੁੱਛਣਾ, ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਪਿੰਡ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਕ੍ਸ਼ਯ-ਉਦਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਸ੍ਵਧਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ, ਸਪਿੰਡੀਕਰਣ, ਅਭ੍ਯੁਦਯਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਭੋਜਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ-ਕਾਲ, ਪੰਕਤੀ-ਪਾਵਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਤਿਥੀ-ਫਲ, ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਗਯਾ-ਪ੍ਰਯਾਗ-ਗੰਗਾ-ਕੁਰੂਕ੍ਸ਼ੇਤਰ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਫਲ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Adhyaya 118
Bhāratavarṣa (भारतवर्षम्) — Definition, Divisions, Mountains, Peoples, and Rivers
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ, ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਸਤਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਮਭੂਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਦੋਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਫਿਰ ਭੁਵਨਕੋਸ਼-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕੁਲਪਰਵਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਾ ਕੇ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਭੂ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘੇਰੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਾਤ, ਯਵਨ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਂਧਿਆ, ਸਹ੍ਯ, ਮਲਯ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਤ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਵਤੀ ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਗੋਲ ਧਰਮ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਤੀਰਥ-ਪੁੰਨ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਵਾਹਿਕਾ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 119
Mahādvīpādi (The Great Continents and Related Cosmography) — Agni Purana Chapter 119
ਅਗਨੀ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼-ਵਰਨਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮਹਾਦਵੀਪਾਦਿ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਨਿਆਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ—ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ, ਨੌਂ ਭਾਗ, ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਕਸ਼ੀਰ (ਦੁੱਧ) ਸਮੁੰਦਰ—ਵਰਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਘੇਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ (ਮੇਧਾਤਿਥੀ-ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਜੇ, ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮੇਤ), ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਲਮਲ ਆਦਿ ਦਵੀਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਦਵੀਪ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੁੰਦਰ—ਲਵਣ, ਇੱਖੂ-ਰਸ, ਸੁਰਾ/ਸੁਰੋਦ, ਘਿਉ, ਦਧੀ-ਜਲ/ਮੱਠਾ (ਛਾਛ ਦਾ ਪਾਣੀ), ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਜਲ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦਾ ਤਰਕ, ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਪਹਾੜ-ਨਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੋਮ, ਵਾਯੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਹਰਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ-ਰੀਤਾਂ ਦਰਸਾ ਕੇ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਭਕਤੀ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨਮਈ ਨਿਰਜੀਵ ਸਵਾਦੂਦਕ ਭੂਮੀ, ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਅੰਡਕਟਾਹ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਆਵਰਨ) ਦੀ ਸੀਮਾ ਰਾਹੀਂ ਮਾਪੀ ਹੋਈ, ਸੀਮਿਤ ਪੁਰਾਣਿਕ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜਾ ਭੁਵਨਕੋਸ਼ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ, ਅਤਲ ਤੋਂ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਮੀਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼/ਅਨੰਤ ਦਾ ਤਾਮਸ ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ। ਹੇਠਾਂ ਨਰਕ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਪਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੂਰੀਆਂ ਦੱਸ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤੱਕ, ਫਿਰ ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ, ਸਤ੍ਯ/ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਲੋਕ-ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਵਰਨ—ਜਲ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਭੂਤਾਦਿ, ਮਹਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ—ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੱਤਵ-ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋਤਿਸ਼-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ, ਕਾਲ-ਚੱਕਰ, ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ-ਰੂਪੀ ਅਸ਼ਵ, ਧ੍ਰੁਵ-ਪੁੱਛ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ-ਰੂਪ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਭੁਵਨਕੋਸ਼ ਦੇ ਪਾਠ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।