Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Temple Architecture & Sacred Installation
Detailed prescriptions for temple construction (vastu-shastra), deity installation (pratishtha), and the Isana-kalpa rituals for sanctification.
Adhyayas in Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Adhyaya 43
Chapter 43 — प्रासाददेवतास्थापनम् (Installation of Deities in a Temple)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਥਾਵਿਧਿ ਦੇਵਤਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਦਰ ਰਿਤੀਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਰਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਚਾਇਤਨ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ/ਨਾਰਾਇਣ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ—ਆਗਨੇਯ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ, ਨੈਤੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰੁਹਰੀ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਈਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਵਧਾਮ, ਲੋਕਪਾਲ-ਗ੍ਰਹ-ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ-ਹਰੀ ਵਾਲਾ ਤੇਰਾਂ-ਸ਼੍ਰਾਈਨ ਮਾਡਲ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਕਲਪ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲੱਛਣ: ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ, ਧਾਤੂ, ਰਤਨ, ਸ਼ਿਲਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੂਜਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਾ-ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਰੰਗ-ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੱਥਰ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸਿੰਹ-ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ/ਪ੍ਰਤਿਸਥਾਪਨ ਦਾ ਉਪਾਅ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੋਦਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ—ਵਨ-ਗ੍ਰਹਣ, ਵ੍ਰਜਯਾਗ, ਬਲੀ, ਔਜ਼ਾਰ-ਪੂਜਾ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਛਿੜਕਾਅ, ਨ੍ਰੁਸਿੰਹ-ਰੱਖਿਆ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ, ਭੂਤ-ਬਲੀ, ਸਥਾਨਕ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ/ਨਿਰਵਾਸਨ, ਸੁਪਨੇ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਿਦਾਨ, ਸ਼ਿਲਪੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਨੁ/ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ-ਭਾਵ, ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਖੰਡ ਨੂੰ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਨਮਾਨ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ।
Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਿਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਵ੍ਯੂਹ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲਕਸ਼ਣ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਭਕਤੀਸਹਿਤ ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ, ਪੂਰਬਮੁਖ ਜਾਂ ਉੱਤਰਮੁਖ ਰੱਖਣੀ—ਇਹ ਵਾਸਤੁ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਨ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਮੱਧ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਵਾਂਗੁਲ, ਗੋਲਕ/ਕਾਲਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤਾਲ-ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਕੁਟ, ਮੁਖ, ਗ੍ਰੀਵਾ, ਵਕਸ਼, ਉਦਰ, ਊਰੂ-ਜੰਘਾ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਨੇਤਰ-ਭ੍ਰੂ-ਨਾਸਿਕਾ-ਕਰਨ-ਓਠ, ਸਿਰ ਦਾ ਘੇਰਾ, ਬਾਂਹ-ਪ੍ਰਕੋਸ਼ਠ, ਹਥੇਲੀ, ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜ, ਕਮਰ ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੱਕ ਸੁਖਮ ਅਨੁਪਾਤ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਆਭੂਸ਼ਣ ਨਿਯਮ, ਪ੍ਰਭਾਮੰਡਲ ਤੇ ਪੀਠ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਕ੍ਰ-ਪਦਮ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੰਖ-ਗਦਾ—ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਆਦਿ ਪਰਿਚਾਰਕ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਹੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਤਿਮਾਮਿਤੀ ਨਕਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪਿੰਡਿਕਾ-ਲੱਛਣ ਬਾਰੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪਰੰਤੂ ਵਿਧੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਿਕਾ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਉਚਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਅੱਧੀ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ 64 ਪੁਟ/ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਖਾਲੀ ਪੱਟੀਆਂ/ਰੇਖਾਵਾਂ ਛੱਡਣ, ਕੋਸ਼ਠਕ ਬਣਾਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮਤਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਮਤਲਤਾ ਅਤੇ ਮਾਪਬੱਧ ਵੰਡ ਨਾਲ ਵਾਸਤੂ-ਸ਼ੁਭਤਾ ਤੇ ਟਿਕਾਊਪਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਵ, ਗੋਲ, ਅੰਸ਼, ਕਲਾ, ਤਾਲ, ਅੰਗੁਲ ਆਦਿ ਇਕਾਈਆਂ ਨਾਲ ਮੁਖ-ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਫਲ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਨ-ਪ੍ਰਤੀਕ, ਚਾਮਰਧਾਰিণੀ ਸੇਵਿਕਾਵਾਂ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡਿਕਾ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਯੋਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 46
Chapter 46 — शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं (Exposition of the Characteristics of Śālagrāma and Other Sacred Forms)
ਵਾਸਤੁ–ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਲਾ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ-ਪ੍ਰਦਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੂਰਤੀ-ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਨਾਰਾਇਣ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਰਾਹ, ਕੂਰਮ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਵੈਕੁੰਠ, ਮਤਸ੍ਯ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਵਾਮਨ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ, ਅਨੰਤ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਨਾਰਾਇਣ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਜਨਾਰਦਨ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਚਕਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਰੰਗ, ਰੇਖਾ, ਬਿੰਦੂ, ਛਿਦ੍ਰ/ਸ਼ੁਸ਼ਿਰ, ਆਵਰਤ ਅਤੇ ਗਦਾ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਲੱਛਣ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਹੀ ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਮਾਧਿਅਮ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਕਾਮ੍ਯ, ਅਕਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਉਭਯਾਤਮਿਕਾ (ਮਿਸ਼੍ਰ) ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਮੀਨ ਆਦਿ ਰੂਪ-ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ; ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਬਿੰਦੂ-ਲੱਛਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਾਹ-ਨਰਸਿੰਹ-ਵਾਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁਕਤੀ-ਮੁਖੀ ਲਕਸ਼ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੰਡਲ-ਰਚਨਾ (ਚੌਕੋਰ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਾਬਜ; ਅੱਗੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਅਰ ਅਤੇ ਅੱਠ-ਦਲ), ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਹੱਥ-ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਸ਼ਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ-ਪਰਿਧੀ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ, ਗਣ, ਧਾਤ੍ਰ, ਵਿਧਾਤ੍ਰ/ਕਰਤ੍ਰ/ਹਰਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦਿਕ ਆਧਾਰ, ਆਧਾਰਾਨੰਤਕ, ਭੂ, ਪੀਠ, ਪਦਮ ਆਦਿ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ-ਅਗਨੀ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ/ਚਕ੍ਰ/ਖੇਤਰਪਾਲ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਪੂਜਨ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਪੂਜਾ ‘ਨਿਸ਼ਫਲ’—ਆਗਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਭਾਵ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਧਰਮਫਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ।
Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਕੇਸ਼ਵ, ਨਾਰਾਇਣ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚੌਵੀ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਮਾ-ਲੱਛਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮੋਦਕੀ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਕੁੰਜੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਜਪ ਲਈ ਪਾਠਯ ਸਤੋਤਰ-ਇਕਾਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵ੍ਯੂਹ-ਸਿਧਾਂਤ (ਵਾਸੁਦੇਵ→ਸੰਕਰਸ਼ਣ→ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ→ਅਨਿਰੁੱਧ) ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪ੍ਰਸਾਰ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼ਤੀ-ਮੂਰਤੀ-ਸਤੋਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਰਵਸਿੱਧੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਸਮੇਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਤਸ੍ਯ ਤੇ ਕੂਰਮ ਦੇ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਕਾਰ, ਵਰਾਹ ਦੀ ਧਰਤੀ-ਉੱਧਾਰਣ ਮੁਦਰਾ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ/ਧਰਾ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਪਰਿਵਾਰ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਲਾਭ ਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਤਰਣ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਉਗ੍ਰ-ਨਾਟਕੀ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਮਿਆਰੀ ਚਤੁਰਭੁਜ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਰੂਪ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਰਾਮ/ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਕਈ ਵਿਨਿਆਸ ਹਥਿਆਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਵੇਸ਼, ਅਤੇ ਕਲਕੀ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂਤਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਦਿ ਨਵਵਿਊਹ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗਰੁੜਾਰੂੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ, ਅਸ਼ਵਸ਼ਿਰ ਹਰੀ (ਹਯਗ੍ਰੀਵ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼), ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ—ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਉਪਯੋਗਤਾ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
ਅਗਨਿਦੇਵ ਸਧਾਰਣ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲੱਛਣ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਵਾਸਤੁ–ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੇਵੀ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਲੱਛਣ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਡੀ/ਦੁਰਗਾ ਲਈ ਆਯੁਧ-ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਭੁਜਾ-ਗਿਣਤੀ—ਵੀਹ, ਅਠਾਰਾਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ, ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵਪਦਮ (ਨੌਂ ਕਮਲ) ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਨਾ/ਨਿਆਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰੁਦ੍ਰਚੰਡੀ ਆਦਿ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਰੰਗ-ਭੇਦ, ਗਤੀ-ਭੇਦ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ (ਸੰਤਾਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਗੰਗਾ (ਜਾਹਨਵੀ), ਯਮੁਨਾ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਉਪਦੇਵੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਮਾਣ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂੰਡ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅੰਗੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਲਾ/ਨਾਡੀ ਮਾਨ—ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ-ਲੱਛਣ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਮੁੰਡਾ ਦੇ ਭੇਦ, ਭੈਰਵੀ, ਅੰਬਾਸ਼ਟਕ, ਘੰਟਾਕਰਣ ਆਦਿ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸਹੀ ਰੂਪ-ਨਿਰਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
ਦੇਵੀ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵ-ਵਿਨਿਆਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੰਦਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਆਵਰਨ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਥ-ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸੱਤ ਘੋੜੇ, ਇੱਕ ਚੱਕਰ, ਕਮਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਰਣ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ/ਪਾਸੇ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡੰਡਧਾਰੀ ਪਿੰਗਲ, ਚਾਮਰ-ਧਾਰੀ ਸੇਵਕ, ਅਤੇ ‘ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਸਹਚਰੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਾਰੂੜ੍ਹ, ਵਰਦ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਧਾਰੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਕਪਾਲ ਅਤੇ ਉਪਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧ/ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਮ-ਅੰਸ਼, ਰਾਸ਼ੀ-ਮਾਸ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਣ-ਭੇਦ ਮੰਤ੍ਰ/ਨਿਆਸ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਚੰਦਰ ਤੋਂ ਕੇਤੂ ਤੱਕ ਨਵਗ੍ਰਹ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਵਿਧੀ, ਨਾਗ-ਸੂਚੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਪਿਸਾਚ, ਵੇਤਾਲ, ਖੇਤਰਪਾਲ, ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਸੀਮਾਂਤ ਰੱਖਿਆਕ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਲਕਸ਼ਣ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਯੋਗਿਨੀ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਐਂਦ੍ਰੀ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਾ (ਸ਼ਮਨਕਾਰੀ) ਸਮੂਹ ਤੱਕ ‘ਅਸ਼ਟਾਸ਼ਟਕ’ (ਅੱਠ-ਅੱਠ) ਪਰੰਪਰਾ। ਫਿਰ ਕਈ ਯੋਗਿਨੀ/ਦੇਵੀ ਨਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਨਾਮ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ-ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ-ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧਾਨ—ਪਰਿਚਾਰਿਕਾ ਦੇਵੀਆਂ ਚਾਰ ਜਾਂ ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਇੱਛਿਤ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਭੈਰਵ ਦੀ ਮੂਰਤੀ-ਲਕਸ਼ਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ—ਉਗਰ ਭਾਵ, ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਖੜਗ, ਅੰਕੁਸ਼, ਪਰਸ਼ੂ, ਧਨੁਸ਼, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਖਟਵਾਂਗ, ਪਾਸ਼ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਦ-ਮੁਦਰਾ। ਫਿਰ ਅਵਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਤੱਕ ਵਿਨਿਆਸ, ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸ਼ਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਗੌਰੀ/ਲਲਿਤਾ ਅਤੇ ਸਿੰਹਵਾਹਿਨੀ ਚੰਡਿਕਾ—ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਮਹਿਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਕੇ ਤੱਤਵ, ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਗਮਿਕ ਖਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿੰਡਿਕਾ/ਪੀਠ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮਾਨ, ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ-ਆਗਮ ਨਿਯਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੂਪ-ਰਚਨਾ—ਚੌਰਸ ਆਧਾਰ ਤੋਂ 8, 16, 32, 64 ਕੋਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਲਕਦਾਰ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੂਰਨ ਗੋਲ ਰੂਪ ਤੱਕ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਲਿੰਗ-ਸ਼ਿਰ ਦਾ ਛਤਰੀ-ਸਮਾਨ ਵਕਰ, ਉਚਾਈ-ਵਿਆਸ ਅਨੁਪਾਤ, ਅਤੇ ਮੱਧ-ਸੂਤਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੀਠ ਦੀ ਉਚਾਈ, ਕੇਂਦਰੀ ਖਾਤਾ (ਗੜ੍ਹਾ), ਮੇਖਲਾ-ਬੰਧ, ਵਿਕਾਰਾਂਗ ਅਲੰਕਾਰਕ ਅੰਗ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਲਾ ਜਲ-ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਰਵਪ੍ਰਯੋਗੀ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਠਾਂਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਥਾਪਤ੍ਯ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਧਰਮਕ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸਥਿਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲਿੰਗ-ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਪੜੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਲਿੰਗ (ਪੱਕੀ/ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸੜੀ ਮਿੱਟੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ, ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਮਾਧਿਅਮ (ਮੋਤੀ, ਲੋਹਾ, ਸੋਨਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬਾ, ਪਿੱਤਲ, ਟਿਨ ਅਤੇ ਰਸ-ਲਿੰਗ) ਤੱਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ–ਮੁਕਤੀ ਫਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਥਾਪਨਾ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ—ਘਰੇਲੂ ਲਿੰਗ 1–5 ਅੰਗੁਲ, ਜਦਕਿ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਤੋਂ ਮਾਨ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; 36×3 ਮਾਨ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ 108 ਮਾਨ-ਤੰਤਰ। ਚਲ (ਲਿਜਾਣਯੋਗ) ਲਿੰਗ 1–5, 6–10, 11–15 ਅੰਗੁਲ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੂਤਰ (ਡੋਰੀ/ਗਾਈਡ-ਲਾਈਨ) ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਹੱਥਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾਮਿਤੀ ਦੀ ਜਿਆਮਿਤੀ, ਬਾਕੀ ਅੰਗੁਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕੁਨ-ਨਿਰਣੈ, ਧਵਜ/ਸਿੰਹ/ਵ੍ਰਿਸ਼ ਵਰਗ, ਸ੍ਵਰ-ਸ਼ੁਭਤਾ, ਰੂਪ-ਰਚਨਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ–ਵਿਸ਼ਨੂ–ਸ਼ਿਵ ਵਿਭਾਗ-ਤੱਤਵ, ਅਤੇ ਮੁਖ-ਲਿੰਗ ਤੇ ਸ਼ਿਰੋ-ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਖ-ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਉਭਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
ਵਾਸਤੁ–ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਦੇਵ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਵਿਅਕਤ–ਅਵਿਆਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸੁਖਮ ਸ਼ਿਲਪ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਆਧਾਰ/ਪੀਠ) ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਨੁਪਾਤ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਲੰਬਾਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਮੇਖਲਾ-ਬੰਧ ਆਦਿ ਭਿੰਨ ਅੰਸ਼ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ। ਫਿਰ ਨੀਂਹ ਲਈ ਖੱਡੇ ਦੇ ਮਾਪ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹਲਕਾ ਢਲਾਣ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਲ (ਜਲ-ਨਿਕਾਸ) ਕਿੱਥੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ, ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਅੰਸ਼ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਉਚਾਈ ਦੇ ਪੱਧਰ-ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਕੰਠ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਖੰਡ-ਰਚਨਾ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ‘ਸਧਾਰਣ’ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹਨ; ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ/ਸ਼੍ਰਾਈਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਮੰਦਰ-ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਿੱਚ ਗਜ ਅਤੇ ਵਿਆਲਕ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾਮਿਤੀ ਦਾ ਸਰਵਜਨਿਕ ਨਿਯਮ—ਪੁਰਸ਼ ਦੇਵਤਾ ਹਰੀ/ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮਾਨ, ਦੇਵੀਆਂ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਮਾਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਲੋੜ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 56
Chapter 56 — दिक्पालयागकथनम् (Account of the Worship of the Guardians of the Directions)
ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਪੰਚਕ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਤ੍ਰਿਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਿੰਡਿਕਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਰਮ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ‘ਯੋਗਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਿਤ ਫਲ (ਇਸ਼ਟ-ਫਲ) ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯਾਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵਾਸਤੁ-ਪੂਰਵਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਗਰਭਸੂਤਰ ਅਕਸ਼ ਨਿਰਧਾਰਨ, ਮੰਡਪ ਦੇ ਭੇਦ ਤੇ ਮਾਪ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਕਲਸ਼-ਕਾਰਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਯਾਗ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ। ਵੇਦੀ ਨੂੰ ਇਕ-ਤਿਹਾਈ/ਅੱਧ ਮਾਪ ਨਾਲ ਬਣਾਕੇ ਕਲਸ਼, ਘਟਿਕਾ, ਛਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞਾਧਿਸ਼ਠਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਆਤਮ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਯੋਗ੍ਯ ਮੂਰਤਿਪਾਸ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋਰਣ-ਸਤੰਭਾਂ ਲਈ ਲੱਕੜ ਨਿਰਧਾਰਤ, “ਸ੍ਯੋਨਾ ਪૃਥਵੀ” ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ, ਸਤੰਭ-ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਧਵਜ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕਲਸ਼-ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ—ਪੂਰਬ ਇੰਦਰ, ਆਗਨੇਯ ਅਗਨੀ, ਦੱਖਣ ਯਮ, ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਨੈਰ੍ਰਿਤ, ਪੱਛਮ ਵਰੁਣ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਵਾਯੂ, ਉੱਤਰ ਸੋਮ/ਕੁਬੇਰ, ਈਸ਼ਾਨ ਈਸ਼ਾਨ; ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਅਨੰਤ—ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਯਾਗ-ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਲਸ਼(ਾਂ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਕੁੰਭਾਧਿਵਾਸ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਆਗਮਿਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਭੂਮੀ-ਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚੌਲ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ, ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ੋਘਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਪ੍ਰੋਖਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕਲਸ਼ ਤੱਕ ਪੂਜਾ, ਹਰਿ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਚਾਰ, ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ; ਅੱਛਿੰਨ ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਰਾਹੀਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਿਰੰਤਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ “ਯੋਗੇ ਯੋਗੇ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਸਥਾਪਨਾ, ਸਨਾਨ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਅਨੁਲੇਪਨ ਲਈ ਕਈ ਕੁੰਭ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੱਤੇ, ਲੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਅਨਾਜ, ਧਾਤਾਂ, ਰਤਨ, ਜਲ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ, ਆਚਮਨ, ਨੀਰਾਜਨ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਦੇਸ਼-ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
ਕਲਸ਼ਾਧਿਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਸਤੁ–ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਨਾਨਾਦਿ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਲਪੀ-ਨਿਰਮਿਤ ਬਿੰਬ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਘਨ ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਪਾਤ ਰਾਹੀਂ ਕਲਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਖਾਨੇ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ-ਮੰਡਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵਾਜੇ-ਗਾਣੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਕੌਤੁਕ ਬੰਨ੍ਹਣਾ (ਦੇਸ਼ਿਕ ਸਮੇਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਿੰਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ-ਦੋਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਸਨਾਨ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨੇਤ੍ਰੋਨਮੀਲਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਭਯੰਗ, ਉਬਟਨ, ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣਾ, ਪ੍ਰੋਛਣ, ਤੀਰਥ/ਨਦੀ-ਜਲ, ਸੁਗੰਧੀ ਦ੍ਰਵ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਫਰੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਨਪਨ; ਅਨੇਕ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਆਵਾਹਨ ਤੱਕ ਕਰਮ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੌਤੁਕ-ਮੋਚਨ, ਮਧੁਪਰਕ, ਪਵਿਤ੍ਰਕ ਤਿਆਰੀ, ਧੂਪ-ਅੰਜਨ-ਤਿਲਕ-ਮਾਲਾ ਤੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਦਿ ਉਪਚਾਰ, ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੰਗਲ ਵਿਨਿਆਸ; ਹਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਾਰਵਭੌਮ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਨਿਦ੍ਰਾ’ ਕਲਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ।
Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
ਅਧਿਆਇ 59 ਵਿੱਚ ‘ਅਧਿਵਾਸਨ’ ਨੂੰ ਹਰਿ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨੂੰ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀਦੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਤਰੰਗ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਆਚਾਰਯ ਓੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਜੋੜ ਕੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਯ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪૃਥਵੀ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਮਹਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਹਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਮੈਪਿੰਗ (ਵ੍ਯੂਹ/ਕਾਸਮੋਜੈਨੇਸਿਸ) ਅਨੁਸਾਰ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਗਿਆਨੇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਕਰਮੇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇਹ’ ਵਾਂਗ ਰਿਤੀਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁੜ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੀਜਾਕਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਨਾਮ-ਨਿਆਸ (ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਦਾਮੋਦਰ) ਅਤੇ ਸ਼ਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਅਰ ਚਕ੍ਰ ਮੰਡਲ, ਸੌਰ-ਸੋਮ੍ਯ ਕਲਾਵਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਨ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਦਿਕਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਅਧਿਵਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕਰਮਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 60
Chapter 60 — वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः (Procedure for the Installation of Vāsudeva and Related Rites)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਾਸੁਦੇਵ/ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਭੂਤ-ਭਾਗ ਦੀ ਨਿਯਤ ਵੰਡ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿੰਡਿਕਾ-ਸਥਾਪਨਾ, ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਰਤਨ-ਨਿਆਸ, ਨਰਸਿੰਹ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਵਰਣ-ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨੌਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲ, ਰਤਨ, ਤ੍ਰਿਧਾਤੂ, ਧਾਤਾਂ, ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਗੁੱਗੁਲੂ-ਪਰਿਵੇਸ਼ਟਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੰਡਿਲ ਹਵਨ-ਵੇਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਸ਼ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਆਵਾਹਨ, ਗਾਇਤਰੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਉਦਕ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਸ਼ਿਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਯਾਨ ਰਾਹੀਂ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਗੀਤ-ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਧੁਨੀ ਸਮੇਤ ਮੰਦਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਅੱਠ ਮੰਗਲ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ-ਆਵਾਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ-ਕਰਣ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰਿਕਰ ਦੇਵਤਾ, ਦਿਕਪਾਲ, ਗਰੁੜ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਭੂਤ-ਬਲੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ—ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਵਿਧੀ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ।
Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਆਗਨੇਯ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 81 ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁੰਭਾਂ ਦੀ ਜਾਲ-ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਮੰਡਲੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਬਲੀ, ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ, ਦੇਹਲੀ ਹੇਠਾਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਹੋਮ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੰਡ–ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ/ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ-ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਾਗ ਵਿਵਸਥਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਹ੍ਰਿਤ੍-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟ-ਰਤਨ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਧਾਤਾਂ, ਬੀਜ, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੁੰਭ; ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਪਾਤ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਤੱਤਵ-ਨਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣਰੂਪ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤੁ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਅੰਗ-ਸਾਮ੍ਯ—ਦ੍ਵਾਰ ਮੂੰਹ, ਸ਼ੁਕਨਾਸਾ ਨੱਕ, ਪ੍ਰਣਾਲ ਅਧੋਮਾਰਗ, ਸੁਧਾ ਚਮੜੀ, ਕਲਸ਼ ਕੇਸ਼/ਸ਼ਿਖਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧ੍ਵਜਾਰੋਹਣ—ਪ੍ਰਮਾਣ, ਈਸ਼ਾਨ/ਵਾਯਵ੍ਯ ਸਥਾਪਨਾ, ਧ੍ਵਜ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ-ਅਲੰਕਾਰ, ਚਕ੍ਰ (8/12 ਅਰੇ) ਦੀ ਰਚਨਾ, ਡੰਡ ਵਿੱਚ ਸੂਤ੍ਰਾਤਮਾ ਅਤੇ ਧ੍ਵਜ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਲ ਨਿਆਸ; ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਮੰਤ੍ਰ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਧ੍ਵਜਦਾਨ ਦਾ ਰਾਜੋਚਿਤ ਪੁੰਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 62
Chapter 62 — Lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ (The Procedure for Installing Lakṣmī)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸਮੁਦਾਯੇਨ ਦੇਵਤਾ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਮੂਹ ਦੇਵੀ-ਸੰਗਤ ਤੱਕ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਸਨਾਨਾਦਿ ਪੂਰਵਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਭਦ੍ਰਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅੱਠ ਕਲਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਭ੍ਯੰਗ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਸਨਾਨ, ਨੇਤ੍ਰੋਨਮੀਲਨ, ਮਧੁਰਤ੍ਰਯ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਾਕਾਂ/ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਠਭੇਦ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 81 ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਰਃਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਧ-ਫੁੱਲ ਸੰਸਕਾਰ, ਤਨਮਯਾਵਹ ਰਾਹੀਂ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ, ‘ਆਨੰਦ’ ਰਿਕ ਦਾ ਪਾਠ; ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਯੰਤੀਯ ਨਿਆਸ ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ, ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਨਾਲ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਚਿਚ੍ਛਕਤੀ ਜਾਗਰਣ, ਫਿਰ ਕਮਲ ਜਾਂ ਕਰਵੀਰ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਕਰਣ ਤੇ ਮੰਦਰ ਸੰਸਕਾਰ, ਪਿੰਡਿਕਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਸ਼੍ਰੀਸੂਕਤ ਦਾ ਪਦ-ਪਦ ਪਾਠ, ਗੁਰੂ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗਾਦਿ ਫਲ-ਧਿਆਨ—ਮੰਗਲ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਤਕਨੀਕ ਵਜੋਂ।
Adhyaya 63
Chapter 63 — सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं (Procedure for Consecrating the Sudarśana Discus and Other Divine Emblems)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ—ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ), ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ—ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਪਨਾ ‘ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਂਗ’ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪ੍ਰਬੋਧਨ/ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਫਲਦਾਇਕ ਤੀਖਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਚੱਕਰ ਧਰਮੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ, ਦੁਸ਼ਟ ਲਈ ਭਯੰਕਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਭੂਤਾਦਿ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਪਾਤਾਲ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਨਰਸਿੰਹ-ਵਿਦਿਆ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਤਾਲ/ਆਸੁਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ, ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਵਿਪਤਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ‘ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਮੋਹਨ’ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਲੋਕ੍ਯ-ਮੋਹਨ’ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ—ਗਦਾਧਾਰੀ, ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ—ਅਤੇ ਚੱਕਰ-ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸਮੇਤ, ਸ਼੍ਰੀ–ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਬਲ–ਭਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੂਹ-ਵਿਨਿਆਸ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ/ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ-ਸ਼ਾਕਤ ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਰੂਪ—ਰੁਦ੍ਰ-ਮੂਰਤੀ ਲਿੰਗ, ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ, ਹਰੀ-ਸ਼ੰਕਰ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ—ਅਤੇ ਸੂਰਜ/ਗ੍ਰਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਪੁਸਤਕ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਦੀ ਵਿਧੀ: ਸਵਸਤਿਕ ਮੰਡਲ ਪੂਜਾ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੇ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ, ਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ, ਰਤਨ ਲੇਖਣੀ/ਪੇਟਿਕਾ ਨਿਯਮ, ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਸਨ, ਦਰਪਣ-ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰੋਛਣ, ਨੇਤ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨ, ਪੌਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ ਨਿਆਸ, ਸਜੀਵੀਕਰਣ, ਹੋਮ, ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਦੇ ਆਰੰਭ-ਅੰਤ ‘ਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਅਰਾਧਨਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ-ਦਾਨ/ਗ੍ਰੰਥ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਅਕ੍ਸ਼ਯ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਸਰਸਵਤੀ/ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਦਾਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਤਰ-ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੰਨ-ਵ੍ਰਿਧੀ ਦੱਸ ਕੇ ਰਿਤੁਅਲ, ਮੂਰਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕੂਆਂ, ਬਾਵੜੀ/ਸੋਪਾਨ-ਕੂਆਂ, ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਆਦਿ ਜਲ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰੁਣ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਲ ਨੂੰ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ), ਸੋਮ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ/ਚਾਂਦੀ/ਰਤਨ ਦੀ ਵਰੁਣ-ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਲੱਛਣ—ਦੋ ਭੁਜਾਂ, ਹੰਸਾਸਨ, ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਨਾਗਪਾਸ਼—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਡਪ, ਵੇਦੀ, ਕੁੰਡ, ਤੋਰਣ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ-ਕੁੰਭ ਸਮੇਤ ਰਸਮੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅੱਠ-ਕੁੰਭ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ-ਸਰੋਤ—ਸਮੁੰਦਰ, ਗੰਗਾ, ਵਰਖਾ, ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣ/ਝਰਨਾ, ਨਦੀ, ਵਨਸਪਤੀ-ਜਨਿਤ ਜਲ, ਤੀਰਥ-ਜਲ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪ ਨਿਯਮ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧੀ, ਨੇਤ੍ਰੋਨਮੀਲਨ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਮਧੁਪਰਕ-ਵਸਤ੍ਰ-ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਪਣ, ਅਧਿਵਾਸ, ਸਜੀਵਕਰਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਮ-ਕ੍ਰਮ, ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਤੋਯ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਲਾਸ਼ਯ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਯੂਪ/ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਜਗਤ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਰੋਕਟੋਕ ਜਲਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਮਹਾਂ ਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪੁੰਨਦਾਇਕ—ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 65
Chapter 65 — सभास्थापनकथनं (Account of Establishing an Assembly-hall)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਭਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਵੈਧਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ—ਭੂਮੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਸਤੁ-ਯਾਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਥਾਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸਭਾ-ਭਵਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਰਾਹੇ (ਚਾਰ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ) ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ‘ਤੇ ਬਣੇ; ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ—ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ। ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚ ਦੋਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਚਤੁಃਸ਼ਾਲਾ ਯੋਜਨਾ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ, ਜਦਕਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਾਲਾ/ਦ੍ਵਿਸ਼ਾਲਾ/ਏਕਸ਼ਾਲਾ ਵਿਕਲਪ ਦਿਸ਼ਾ-ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਕਰਰਾਸ਼ੀ’ ਗਣਨਾ, ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ, ਗਰਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ, ਅਤੇ ਝੰਡਾ, ਧੂੰਆ, ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਪਰਖ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਸਮੂਹਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀ, ਸਵੇਰੇ ਔਸ਼ਧੀ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਮੰਗਲ ਅਲੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਨੰਦਾ, ਵਾਸ਼ਿਸ਼ਠੀ, ਜਯਾ, ਪੂਰਣਾ, ਭਦਰਾ, ਕਾਸ਼੍ਯਪੀ, ਭਾਰਗਵੀ, ਇਸ਼ਟਕਾ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ-ਮੰਤਰ—ਧਨ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਧਨ ਦੀ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਘਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇੱਟ ਦੀ ਸਫਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 66
Chapter 66: साधारणप्रतिष्ठाविधानम् (The Procedure for General Consecration)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ (ਸਾਧਾਰਣ) ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਕਲ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਮਾਡਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੱਕ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਅਸ਼੍ਵਿਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਨਾਮ ਨੂੰ ਮਾਤਰਾ/ਦੀਰਘ ਅੰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ ਬੀਜ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ, ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਤੇ ‘ਨਮਃ’ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਸਿਕ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ, ਆਧਾਰ-ਪੀਠ ਤੇ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਨਾ, ਕਪਿਲਾ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਯਵ-ਚਰੂ ਪਕਾ ਕੇ ‘ਤਦ੍ ਵਿਸ਼੍ਣੋਃ’ ਜਪ, ਅਤੇ ਓਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ। ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਹੋਮ-ਚੱਕਰ; ਸੂਰਜ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਦ੍ਯੌਃ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪૃਥਵੀ, ਸੋਮ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਹਵਿ ਅਰਪਣ। ਅੱਗੇ ਗ੍ਰਹ, ਲੋਕਪਾਲ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ, ਵਰਤ-ਮੋਚਨ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਮਠ, ਪ੍ਰਪਾ, ਘਰ, ਰਾਹ/ਪੁਲ-ਦਾਨ ਦੇ ਸਵਰਗਫਲ—ਵਾਸਤੁ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਮ ਦਾ ਮੇਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
ਪਿਛਲੀ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੀਰਣੋੱਧਾਰ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜੀਰਣ, ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਜਾਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ। ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਉਹ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸੇਵਾਯੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ਸਤਾਹਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਿਆਗੀ ਜਾਵੇ। ਬਦਲੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਚਾਰਯ ਪੂਰਵਵਤ ਨਵੀਂ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸੰਹਾਰ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸਤਾਰ—ਲੱਕੜ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਹ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ, ਧਾਤੂ/ਰਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੋਮ, ਜਲ-ਅਰਪਣ ਵੇਲੇ ਵਾਜੇ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ; ਮਾਪ ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਉਸੇ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਕੂਆਂ, ਤਲਾਬ, ਸਰੋਵਰ ਆਦਿ ਜਨਤਕ ਜਲ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜੀਰਣੋੱਧਾਰ ਮਹਾਂ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਤਸਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ) ਅਧੂਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਯਾਤ੍ਰੋਤਸਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਅੱਠ ਰਾਤਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਅਯਨ-ਅੰਤ, ਵਿਸੁਵ ਆਦਿ ਕਾਲ-ਸੰਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਵਿਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਅਨਾਜ ਤੇ ਦਾਲਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰਾਰੋਪਣ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ-ਅਰਪਣ, ਅਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਗਰ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਗਰਿਕ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਸਤੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਸਵਸਤਿਕ ਉੱਤੇ ਮੂਰਤੀ ਰੱਖ ਕੇ ਅਧਿਵਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਘ੍ਰਿਤਾਭਿਸ਼ੇਕ-ਧਾਰਾ, ਨੀਰਾਜਨ, ਸੰਗੀਤ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੂਰਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕੁਟ-ਅਰਪਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਤਸਵ-ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾ-ਯਾਤਰਾ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਿਆਰ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਹੋਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਜਲ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਘਾਮਰਸ਼ਣ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਮੁੜ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਸਵ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 69
Chapter 69 — स्नानविधानम् (Rules for Ritual Bathing / Snapanotsava-vidhi)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਨਪਨੋਤਸਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਉਤਸਵ-ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਨਾਨ-ਉਤਸਵ। ਪਹਿਲਾਂ ਧਿਆਨ, ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਹਰਿ ਲਈ ਹੋਮ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਧਾਗੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚੌਕੋਰ ਆਵਰਨ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨਾਜ-ਬੀਜ, ਤੀਰਥ-ਜਲ, ਫਲ-ਫੁੱਲ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਰਤਨ/ਖਨਿਜ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਸ਼—ਘੀ (ਇੰਦਰ-ਸਮੂਹ), ਸ਼ਹਿਦ (ਆਗਨੇਯ-ਸਮੂਹ), ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ (ਯਾਮ੍ਯ/ਦੱਖਣ), ਦੁੱਧ (ਨੈਰ੍ਰਿਤ੍ਯ/ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ), ਦਹੀਂ (ਸੌਮ੍ਯ/ਪੂਰਬ)—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਕ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਨਿਆਸ। ਕਢੇ/ਕਸ਼ਾਯ, ਮਿੱਟੀ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਤਿਕਾ) ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਨਪਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਨਿਪੂਜਾ, ਸਰਵਭੂਤ-ਬਲੀ, ਭੋਜਨ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ; ਪੂਰੇ ਸਨਪਨੋਤਸਵ ਵਿੱਚ 1008 ਕਲਸ਼ ਤੱਕ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੌਰੀ–ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਹੋਰ ਉਤਸਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੂਰਵਕਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਉਤਸਵ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵ੍ਰਿਕਸ਼/ਵਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਉਦਿਆਨ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵੰਤ ਵਨਸਪਤੀ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰੀਕਰਨ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਔਸ਼ਧੀ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭ੍ਯੰਗ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ-ਲਪੇਟ ਨਾਲ ਅਲੰਕਾਰ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੂਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਕਰਨਵੇਧ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਉਪਕਰਣ ਨਾਲ ਅੰਜਨ-ਲੇਪਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਫਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਵਾਸ, ਹਰ ਘਟ ਲਈ ਬਲੀ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਵਾਸ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀ ਲਈ ਹੋਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਗਾਂ ਦਾ ਵਿਮੋਚਨ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਗ/ਯਜੁਰ/ਸਾਮ ਮੰਤਰਾਂ, ਵਰੁਣ-ਮੰਤਰਾਂ, ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਵੇਦਿਕਾ ਉੱਤੇ ਸਜਾਏ ਕੁੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ (ਗਾਂਵਾਂ, ਭੂਮੀ, ਗਹਿਣੇ, ਵਸਤ੍ਰ), ਚਾਰ ਦਿਨ ਦੁੱਧ-ਆਧਾਰਿਤ ਭੋਜਨ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਸਮਿਧਾ ਨਾਲ ਹੋਮ, ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੱਸ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਕਸ਼-ਵਾਟਿਕਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਤੇ ਸਿੱਧੀ-ਦਾਇਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਪਰਿਕਰ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਵਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਵਿਘਨਤਾ ਲਈ ਗਣੇਸ਼-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਗਣਪਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹ੍ਰਿਦਯ, ਸ਼ਿਰ, ਸ਼ਿਖਾ, ਵਰਮ, ਨੇਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ-ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਡਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਣ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਦੁਕਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਨੰਤ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਯੰਤਰ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ (ਮੁੱਖ ‘ਅਸਥਿ-ਚੱਕਰ’ ਅਤੇ ਉੱਪਰ/ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਪਰੰਪਰਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵਿਸ਼ਵ-ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਦਮਕਰਨਿਕਾ-ਬੀਜਾ, ਜ੍ਵਾਲਿਨੀ, ਨੰਦਯਾ, ਸੂਰ੍ਯੇਸ਼ਾ, ਕਾਮਰੂਪਾ, ਉਦਯਾ, ਕਾਮਵਰਤਿਨੀ ਆਦਿ ਦੇਵੀ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ, ਪਾਠਭੇਦ-ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਬੀਜਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਤੱਤਵ-ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਣਪਤੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਨਾਮਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਘਨਨਾਸ਼ਕ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਫਲਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਸਨਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮ੍ਰਿਦਾ/ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਧਨ, ਕੁਸ਼-ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਨਿਮੱਜਨ, ਹ੍ਰਿਦ੍ਯਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਸਨਾਨੋੱਤਰ ਸ਼ੁੱਧੀ; ਫਿਰ ਅਸਤ੍ਰ-ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਸਨਾਨ। ਅੱਗੇ ਮੁਦਰਾ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ (ਅੰਕੁਸ਼, ਸੰਹਾਰ), ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ, ਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ੀਤਲ/ਮੰਗਲ ਜਪ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਰੰਧਰਾਂ ਦਾ ‘ਸੰਮੁਖੀਕਰਨ’ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ, ਮਾਹੇਂਦ੍ਰ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸਨਾਨ, ਮਾਨਸ-ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ/ਭੋਜਨ/ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਵੀ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ—ਆਚਮਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਮਾਨਸ ਜਪ, ਪ੍ਰਾਤಃ/ਮੱਧਿਆਹਨ/ਸਾਯੰ ਦੇਵਤਾ-ਧਿਆਨ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਚੌਥੀ ‘ਸਾਕਸ਼ੀ’ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹ ਅੰਤਃਸੰਧਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੱਥ-ਤੀਰਥ, ਮਾਰਜਨ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ, ਅਰਘ੍ਯ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਜਪ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਪਿਤ੍ਰ-ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਤਰਪਣ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਦੁਆਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਚੱਜੀ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਨਿਆਸ, ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਨਿਆਸ, ਮੁਦਰਾ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ/ਅਵਗੁੰਠਨ ਵਰਗੀਆਂ ਪਰਤਦਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਧੀਆਂ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ “ਮੈਂ ਤੇਜੋਮਯ ਸੂਰਜ ਹਾਂ” ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਰਪਣ ਵਜੋਂ ਅਰਘ੍ਯ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਰੇਖਾ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਜਾ-ਕੇਂਦਰ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਨ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਪ੍ਰੋਛਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਆਰਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਪੂਜਾ, ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੀਠ/ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਦਮ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਰਾਂ, ਰੀਂ, ਰੰ, ਰੂੰ, ਰੇਂ, ਰੈਂ, ਰੋਂ, ਰੌਂ ਆਦਿ ਸੌਰ ਬੀਜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਛਡਕਸ਼ਰ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਰਕਾਸਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਹ੍ਰਾਂ ਹ੍ਰੀਂ ਸਃ” ਆਦਿ ਆਹਵਾਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਮ੍ਬ, ਪਦਮ, ਬਿਲਵ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ-ਸ਼ਿਰ-ਸ਼ਿਖਾ-ਕਵਚ-ਨੇਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਦਿਸ਼ਾ-ਵਿਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ, ਬੁਧ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲ, ਸ਼ਨੀ, ਰਾਹੁ, ਕੇਤੁ ਦੀ ਬੀਜ-ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹ-ਪ੍ਰਣਾਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਪ, ਅਰਘ੍ਯ, ਸਤੁਤੀ, ਖ਼ਿਮਾ-ਯਾਚਨਾ, ਸੰਹਾਰিণੀ ਉਪਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੁਖਮ ਸੰਹਾਰ; ਅਤੇ ਰਵੀ ਦੁਆਰਾ ਜਪ-ਧਿਆਨ-ਹੋਮ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਯਜ੍ਞ-ਪਰਿਸਰ ਅੰਦਰ ਯਾਗਾਗਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੋਧਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਚਾਰ੍ਯ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਗਾਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰਾਭਿਮੁਖ ਕੁੰਡ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣ, ਕੁਸ਼-ਤਾਡਨ, ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰਮ/ਕਵਚ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਡ ਦੀ ਖੁਦਾਈ, ਮਲ-ਨਿਵਾਰਣ, ਭਰਾਈ, ਸਮਤਲੀਕਰਨ, ਲੇਪਨ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਕਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਦਰੋਂ ਨ੍ਯਾਸ, ਬੀਜ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਤੇ ਈਸ਼ਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਤ੍ਯਾਗਨੀ ਤੋਂ ਅਗਨੀ ਲਿਆ ਕੇ ਸੰਸਕਾਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਅਨਲ-ਤ੍ਰਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕਰਨ, ਧੇਨੁ-ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਮੋਹਰਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗਰਭਾਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ, ਸੀਮੰਤੋਨ੍ਨਯਨ, ਜਾਤਕਰਮ ਆਦਿ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ (ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ–ਈਸ਼ਾਨ) ਕ੍ਰਮ, ਵਕ੍ਤ੍ਰ-ਉਦਘਾਟਨ ਅਤੇ ਵਕ੍ਤ੍ਰ-ਏਕੀਕਰਨ (ਪੰਚਵਕ੍ਤ੍ਰ ਏਕਤਾ) ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਮ-ਉਪਾਅ, ਯਾਗਾਗਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚ ਨਾਡੀ-ਸਮਨ੍ਵਯ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ, ਗਣ, ਯਕ੍ਸ਼, ਨਾਗ, ਗ੍ਰਹ, ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ, ਖੇਤਰਪਾਲ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅੰਤਰਬਲੀ-ਬਹਿਰਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਸੰਹਾਰ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਉਪਸੰਹਾਰ ਤੇ ਖਿਮਾ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਮੇਤ ਸਮਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੈਵ-ਆਗਮਿਕ ਪਰਿਪਾਟੀ ਵਿੱਚ ਚੰਡ/ਚੰਡੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਭਵ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਦਾਨ, ਹ੍ਰਿਦ੍-ਬੀਜ ਨੂੰ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ-ਕ੍ਰਮ, ਸਤੁਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਫੇਰ ਕੇ ਖ਼ਿਮਾ-ਯਾਚਨਾ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਘ੍ਯ—ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਸਵੀਕਾਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਾਚ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਫਟ੍ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਦੁਆਰਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਡ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਹ੍ਰਿਦਯ-ਸ਼ਿਰਃ-ਸ਼ਿਖਾ-ਕਵਚ-ਅਸਤ੍ਰ ਅੰਗ/ਨਿਆਸ ਮੰਤਰ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੂਪ—ਰੁਦ੍ਰ-ਅਗਨੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਕਾਲਾ ਵਰਣ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਟੰਕ ਧਾਰਣ, ਜਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੂ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰ-ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ-ਭੇਦ, ਜਪ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ (ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ), ਕੁਝ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜ्ञਾ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਤੇ ਭੁਕਤ-ਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਪਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ ਮੁਦਰਾ-ਸੰਹਾਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਨ, ਗੋਮਯ-ਜਲ ਨਾਲ ਨਿਕਸ਼ੇਪ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਕਸ਼ੇਪ, ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਘਰੇਲੂ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਕਪਿਲਾ (ਪਵਿੱਤਰ ਗਾਂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ/ਸਵੀਕਾਰੋਕਤੀ ਵਾਲੇ ਵਾਕਾਂ ਸਮੇਤ—ਉਸਨੂੰ ਜਗਤ-ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਅਸ਼ਟਪੁਸ਼ਪਿਕਾ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ (ਪੀਠ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਗ/ਤੱਤਵ-ਰੂਪ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਦਰਭ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਲ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੂਲਲਿਕਾ-ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ-ਅਗਨੀ, ਰੇਚਕ, ਵਹਨੀ-ਬੀਜ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਸਥਾਨ-ਗਤੀ ਵਰਗੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰਤੀਕ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ। ਘਰ ਦੇ ਵਾਸਤੁ-ਬਲੀ ਸਥਾਨ—ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਉਖਲ-ਮੂਸਲ, ਝਾੜੂ-ਥਾਂ, ਸੌਣ ਕਮਰਾ, ਮੱਧਲਾ ਖੰਭਾ—ਅਤੇ ਵਿਘਨਰਾਜ, ਕਾਮ, ਸਕੰਦ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ। ਸ਼ੁੱਧ ਬਰਤਨ, ਮੌਨ ਭੋਜਨ, ਵਰਜਨਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਾਣੋਪਚਾਰ, ਉਪ-ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ, ਭੋਜਨ ਮਗਰੋਂ ਆਚਮਨ; ਪਾਠ-ਭੇਦ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਜੀਵੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਸੰਭਾਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਾਰੋਹਣ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਆਗਮਿਕ ‘ਪਰਿਪੂਰਣ’ ਕਰਮ ਹੈ ਜੋ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਘਾਟਾਂ/ਚੂਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ—ਦੋ ਰੂਪ ਦੱਸ ਕੇ ਆਸ਼ਾਢ ਤੋਂ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਤੱਕ ਸ਼ੁਕਲ/ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤਿਥੀਆਂ (ਜਾਂ ਕਾਰਤਿਕੀ ਵਰਤ) ਦਾ ਕਾਲ-ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ-ਤਾਂਬਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ/ਰੇਸ਼ਮ/ਕਮਲ-ਤੰਤੂ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ; ਫਿਰ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਗੰਢਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਫਾਸਲਾ, ਅੰਗੁਲ-ਹਸਤ ਮਾਪ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੌਰੁਸ਼ੀ, ਵੀਰਾ, ਅਪਰਾਜਿਤਾ, ਜਯਾ-ਵਿਜਯਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ-ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸਥਾਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਪੂਜਾ (ਕਲਾ-ਤੱਤਵ ਸਮੇਤ), ਵਾਸਤੂ ਤੇ ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਕਲਸ਼/ਵਰਧਨੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਨਿਰੰਤਰ ਮੂਲਮੰਤਰ ਜਪ, ਅਸਤ੍ਰ-ਰੱਖਿਆ, ਹੋਮ-ਕ੍ਰਮ, ਰੁਦ੍ਰ/ਖੇਤਰਪਾਲ/ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬਲੀ-ਵੰਡ ਅਤੇ ‘ਵਿਧਿ-ਛਿਦ੍ਰ-ਪੂਰਣ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰਕ ਅਰਪਣ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਲਈ—ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਜਾਗਰਣ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ-ਨਿਯਮ ਤੇ ਈਸ਼-ਸਮਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਤੇ ਦੋਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ‘ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਹਣ’—ਪਵਿਤ੍ਰ (ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਡੋਰ/ਵਲਯ) ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਪ੍ਰਾਤಃ ਸਨਾਨ-ਸੰਧਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਆਵਾਹਿਤ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ। ਫਿਰ ਵਿਧਿਵਤ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਸਰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਰਜ (ਭਾਨੂ/ਆਦਿਤ੍ਯ), ਦ੍ਵਾਰ-ਦੇਵਤਾ, ਦਿਕਪਾਲ, ਕੁੰਭੇਸ਼/ਈਸ਼ਾਨ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਹੋਮ, 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ ਘਾਟ ਦਾ ਸਵੀਕਾਰ, ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅਤੇ ‘ਗੰਗਾ-ਅਵਤਾਰਕ’ ਅਵਤਰਨ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਰਾਹੀਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅਗਨੀ/ਸੋਮ ਕ੍ਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਚਤੁਰਵਿਧ ਹੋਮ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ, ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਮੰਨਣਾ, ਦ੍ਵਿਜ-ਭੋਜਨ, ਨਾੜੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਅੰਤਃਸੰਹਾਰ ਸਮੇਤ ਵਿਸਰਜਨ ਅਤੇ ਚੰਡੇਸ਼ਵਰ ਪੂਜਾ; ਅਤੇ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਸੰਨਿਧੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 80
दमनकारोहणविधिः (Dāmanaka-ārohaṇa-vidhi) — Procedure for Raising/Placing the Dāmanaka Garland
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਮਨਕ (ਮਾਲਾ/ਅਰਪਣ) ਲਈ ਈਸ਼ਾਨ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਿਧਿਕ੍ਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਹਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਭੈਰਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਚਨ ਨਾਲ ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਅਚੂਕ ਫਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪੌਰਾਣਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀ (ਸਪਤਮੀ ਜਾਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ) ਚੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੈਵ ਉਚਾਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜਾਗ੍ਰਤ’ ਕਰਨਾ, ਆਵਾਹਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਅਧਿਵਾਸਨ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਰਜ, ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮੂਲ, ਸ਼ਿਰ, ਕਾਂਡ, ਪੱਤਾ, ਪੁਸ਼ਪ, ਫਲ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਿਯਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਗੰਨਾਥ ਪੂਜਾ, ਦਮਨਕ ਅਰਪਣ, ਅੰਜਲੀ ਸਮੇਤ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ (ਆਤਮਵਿਦਿਆ, ਸ਼ਿਵਾਤਮ ਅਤੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਈਸ਼ਵਰਾਂਤ ਮੰਤ੍ਰ) ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਊਨਾਧਿਕ ਦੋਸ਼-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੇ ਚੈਤਰ ਮਾਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਮਯ-ਦੀਖਿਆ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਯ-ਦੀਖਿਆ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਲ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਲਾ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (ਪ੍ਰਲਯ-ਆਕਲ; ਸਕਲ) ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਹੈ; ਦੀਖਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰਾਧਾਰਾ (ਤੀਵ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਨਿਪਾਤਜਨ੍ਯ) ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਾ (ਵਿਧੀ-ਆਧਾਰਿਤ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਯਾਚਾਰ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਸਵੀਜਾ/ਨਿਰਵੀਜਾ ਭੇਦ ਵੀ ਸਮਝਾਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੈਵ-ਆਗਮਿਕ ਕ੍ਰਮ—ਵਿਘਨ-ਨਾਸ਼, ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਘ੍ਯ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਅਸਤ੍ਰ-ਕਵਚ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਸ੍ਰਿਸ਼੍ਟ੍ਯਾਦਿ ਅਤੇ ਤਾਦਾਤ੍ਮ੍ਯ ਨ੍ਯਾਸ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵੋऽਹਮ੍’ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮੰਡਲ, ਕਲਸ਼, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਬਾਹਰਲੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੀ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਮ-ਵਿਧੀ—ਆਹੁਤੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਗਿਣਤੀ-ਨਿਯਮ, ਦੀਪਨ/ਤਰਪਣ, ਚਰੂ ਤਿਆਰੀ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਨਿਯਮ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਲ/ਭਸਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਪਾਸ਼-ਭੇਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਹਸਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਭਾਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਯ-ਦੀਖਿਆ ਸ਼ੈਵ ਅਰਚਨਾ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਮਯਾ-ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸੰਸਕਾਰ-ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਰੂਪਾਂਤਰਕ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਦੀਖਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਗਮਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਹਿਰਦੇ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਣਤੀਬੱਧ ਪੰਚਾਹੁਤੀ (ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ) ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਰੰਗ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਸੰਸਕਾਰ, ‘ਬਾਲਕ’ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤਾੜਨ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਵਰਗੀ ਚੇਤਨਾ-ਝਲਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਚਕ–ਪੂਰਕ–ਕੁੰਭਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ‘ਹੁੰ’ ਬੀਜ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ–ਉਦਭਵ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਸੀਲ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਮ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਤੇਜ਼, ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਸਫਲਤਾ ਦੀ; ਮੰਦ, ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਅਸਫਲਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ; ਸ਼ੁਭ ਅੱਗ-ਨਿਮਿੱਤ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ—ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਲ੍ਯ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਸ਼ਿਵ–ਅਗਨੀ–ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਜੀਵਨ ਉਪਾਸਨਾ, ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੁਣਾ-ਦਾਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੀਖਿਆ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਅਗਨਿਹੋਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਆਗਮਿਕ ਗਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਾਕੇ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਵਾਸਤੂ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਮਯ-ਦੀਖਿਆ ਤੋਂ ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਖਿਆ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਕਰਦਿਆਂ, ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੀ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਦੀਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਦਾ ਮੰਤਰ-ਦੀਪਨ, ਹਿਰਦੇ-ਸ਼ਿਰ-ਮੁਖ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਕ੍ਰਮ—ਇੱਕ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਵਸ਼ਟ/ਵੌਸ਼ਟ ਅੰਤ, ਧ੍ਰੁਵਾ ਮੰਤਰ—ਉਗ੍ਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤਕਨੀਕ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਸੂਤਰ (ਧਾਗਾ) ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਹਾਰ-ਮੁਦਰਾ, ਨਾੜੀ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਵਗੁੰਠਨ-ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਆਹੁਤੀ ਅਤੇ ਹਿਰਦਯ-ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਲਾ-ਪਾਸ਼ ਸ਼ੋਧਨ-ਬੰਧਨ, ਗ੍ਰਹਣ–ਬੰਧਨ, ਤੱਤਵ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ੍ਯਤੀਤ ਧਿਆਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੋਮ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ (ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ, ਸਨਾਨ, ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ), ਵਿਸਰਜਨ, ਚੰਡੇਸ਼-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦੀਖਿਆ-ਅਧਿਵਾਸਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਪੂਰਵ ਤਿਆਰੀ ‘ਅਧਿਵਾਸਨ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਯਾਗ-ਪਰਿਸਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ੌਚ-ਆਚਾਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਅਨਿਵਾਰਯ ਪੂਰਵ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਦਹੀਂ, ਕੱਚਾ ਮਾਸ, ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਨਿਮਿੱਤ ਸੁਖਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ; ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਘੋਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹੋਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਾਰ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਿਆਰੀ, ਨਿਮਿੱਤ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਗਮ ਰਾਹੀਂ ਦੀਖਿਆ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਲਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਗਲੇ ਕ੍ਰਮ—ਯਾਗਾਲਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਾਧਕ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ—ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 85
Pratiṣṭhā-Kalaśa-Śodhana-Ukti (Instruction on Purifying the Consecration Pitcher) — Chapter 85
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਕਲਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਲਸ਼ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਘਟ) ਦੀ ਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੋਧਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਹ੍ਰਸਵ-ਦੀਰਘ ਉਚਾਰਣ-ਨਿਯਮ, ਨਾਦ–ਅਨਾਦ–ਨਾਦਾਂਤ ਦੇ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਧੁਨੀ-ਪਰਿਮਾਣ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ‘ਸੰਧਾਨ’ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਧੁਨੀ-ਵਿਦਿਆ ਤੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਚਵਿੰਸ਼ਤੀ ਤੱਤ—ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼ਤਿਤਮ ਮੰਨ ਕੇ—ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਅੱਖਰ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸਮੇਤ ਧਿਆਨ-ਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਤਾਤਤਵਿਕ ਜਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਉਣਾ, ਪਾਸ਼-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਧਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ—ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਜਪ, ਬੰਧ-ਛੇਦਕ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਧਿਕਾਰ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 86
Vidyā-viśodhana-vidhāna (Procedure for Purifying Mantra-Vidyā)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ (ਈਸ਼ਵਰ) ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਲਸ਼-ਸ਼ੋਧਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ-ਸ਼ੋਧਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੀਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧਾਨ (ਸੰਯੋਗ) ਕਰਵਾ ਕੇ ਰਾਗ, ਸ਼ੁੱਧਵਿਦਿਆ, ਨਿਯਤੀ (ਕਲਾਸਹਿਤ), ਕਾਲ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਸੱਤ ਤੱਤ ਗਿਣਾ ਕੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤਕਨੀਕ ਨਹੀਂ, ਤੱਤਵਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਵਰਣ-ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਦਰਸਾ ਕੇ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਸੰਭਾਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਕੌਸਮੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਵਾਮਦੇਵ ਪਹਿਲਾ ਰੁਦ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਕ੍ਰਮ ਪੱਚੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋ ਬੀਜ, ਨਾੜੀਆਂ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸ਼ੇ/ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੰਬੰਧ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਹਿਰਦੇ-ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਤਾੜਨ, ਛੇਦਨ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਯੋਜਨ, ਆਕਰਸ਼ਣ-ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਕੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਕਸ਼ੇਪ ਕਰਦਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਹਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦੀਕਸ਼ਿਤ (ਬਾਲਕ) ਵਿੱਚ ਸਨਿਧੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ 100 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਹੋਮ, ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਪੂਜਾ, ਪਾਸ਼-ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੀਜ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ-ਸ਼ੋਧਨ ਦਾ ਨਿਯਮ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆ-ਵਿਸ਼ੋਧਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਿਆ (ਮੰਤ੍ਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਤਾਤ੍ਤਵਿਕ ਲਯ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਹ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ ਅੱਖਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧੁਨੀ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਅਨੁਰੂਪਤਾਵਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਰੂਪਰੇਖਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼-ਪਾਦ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਧਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਪਾਠ, ਕਵਚ-ਮੰਤ੍ਰ ਜੋੜੇ, ਬੀਜ-ਭਾਵ, ਨਾੜੀ-ਵਾਯੂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਵਿਸ਼ਯ ਸੰਬੰਧ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਤਾੜਨ, ਭੇਦ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਵਿਯੋਜਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਅੰਤਰਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਨിക്ഷੇਪ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਜ्ञਾਪਨਾ, ਚੈਤਨ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਦੇਵੀ ਵਿੱਚ ‘ਗਰਭ’ ਆਰੋਪਣ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਜਨਨ/ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਨਿਆਸ-ਪ੍ਰਯੋਗ। ਜਪ-ਹੋਮ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਦੀ ਢਿੱਲ ਅਤੇ ਛੇਦ, ਬੁੱਧੀ-ਅਹੰਕਾਰ ਰੂਪ ਸ਼ੁਲਕ-ਅਰਪਣ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਬਿੰਦੂ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ—ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ੁੱਧੀ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ।
Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪਰਿਪ੍ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਾਣ-ਦੀਖਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਧਾਨ (ਮੰਤਰ-ਜੋੜ), ਸ਼ਕਤੀ–ਸ਼ਿਵ ਤੱਤਵ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਅ ਤੋਂ ਵਿਸਰਗ ਤੱਕ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰਣ, ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਦੇਹ ਸੰਬੰਧ (ਕੁਹੂ/ਸ਼ੰਖਿਨੀ ਨਾੜੀਆਂ; ਦੇਵਦੱਤ/ਧਨੰਜਯ ਵਾਯੂ) ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤ੍ਯਤੀਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾ-ਪਾਸ਼ ਦਾ ਤਾਡਨ-ਭੇਦਨ, ਫਟ੍/ਨਮੋ-ਸਮਾਪਤ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਵਿਭਾਗ, ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (ਪੂਰਕ–ਕੁੰਭਕ–ਰੇਚਕ) ਰਾਹੀਂ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਹਵਾਨ-ਪੂਜਨ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦਾ ਚੈਤਨ੍ਯ-ਵਿਭਾਗ, ਦੇਵੀ-ਗਰਭ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ, ਜਪ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਹੋਮ ਆਹੁਤੀਆਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 25, ਫਿਰ 5 ਅਤੇ 8) ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ-ਸਮਰਪਣ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਤੱਕ ਲਯ-ਸਾਧਨਾ, ਛਡਗੁਣ-ਆਧਾਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਮਨ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਮਖ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 89
Teaching of the One-Principle (Ekatattva) Initiation (एकतत्त्वदीक्षाकथनम्)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਏਕਤੱਤਵ-ਦੀਖਿਆ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਦੀਖਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਸਰਲ ਉਪਾਯ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਤਰ-ਬੰਧ ਆਦਿ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਕਾਲਾਗਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤੱਤਵ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਲੀਨ ਕਰੇ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਪਰੋਏ ਹੋਣ। ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਸ਼ੁਲਕ/ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ-ਵਾਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ‘ਪੂਰਨ’ ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਨਿਰਵਾਣ-ਸਿੱਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਸਮਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਕੁੰਭ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਦੀਖਿਆ-ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ੈਵ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨੌਂ ਕੁੰਭ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ‘ਸਮੁੰਦਰਾਂ’ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਲੂਣ-ਜਲ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਕਾਦੰਬਰੀ, ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ, ਛਾਛ/ਵੇ ਆਦਿ। ਅੱਗੇ ਯਾਗਾਲਯ-ਰੂਪ ਸਨਾਨ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰਾਂ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪਾਂ (ਸ਼ਿਖੰਡਿਨ, ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ, ਤ੍ਰਿਮੂਰਤ, ਏਕਨੇਤ੍ਰ, ‘ਸੂਖ਼ਮ-ਨਾਮ’, ‘ਅਨੰਤ’ ਆਦਿ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪੂਰਬ-ਮੁਖ ਬਿਠਾ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਂਚਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੁੰਭ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ; ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਗ, ਯੋਗ-ਪੱਟਾ, ਮੁਕੁਟ ਆਦਿ ਅਧਿਕਾਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼, ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਰਦਾਸ, ਪੰਜ-ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਮੰਤਰ-ਚਕ੍ਰ ਪੂਜਾ, ਤਿਲਕ-ਚਿੰਨ੍ਹਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਮੰਤਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੂ-ਯਾਗ ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 91
Chapter 91 — विविधमन्त्रादिकथनम् (Teaching of Various Mantras and Related Matters)
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅਭਿਸੇਕ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਨਿਤ੍ਯ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਰਮ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਵੱਲ ਮੋੜ—ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ/ਵਿਆਖਿਆਤ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਧਿਐਨ-ਸੇਵਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੀ ਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ-ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਰਪਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਤ੍ਰਯ-ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਸੰਕੇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ, ਮੂਲਧਾਤੁ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾ, ਅੰਤ-ਮੱਧ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਨਿਰਣੇ, ਅੰਕ-ਗੁੱਛ, ਅਤੇ ਭੂਰਜਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰੇਖਾ-ਖਿੱਚਣ ਦੇ ਕ੍ਰਮ, ਮਰੁਤ/ਵ੍ਯੋਮ ਵਰਗਾਂ ਸਮੇਤ 64-ਪ੍ਰਕਾਰ ਯੋਜਨਾ, ਅਤੇ ਛੰਦ-ਵਿਭਾਗ—ਸਮਾ, ਹੀਨਾ, ਵਿਸਮਾ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰਸ਼ਾਸਤਰ: ਸਵਰਾਂ ਅਤੇ ਕ-ਵਰਗ ਧੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਨਾਮ-ਮੰਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ, ਅਤੇ ਰਵੀ, ਈਸ਼, ਦੇਵੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ 360 ਜਪ-ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ ਮੰਡਲ-ਚੱਕਰ ਵਿਧਾਨ—ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਦੀਖਿਆ ਨਾਲ—ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਏਕਰੂਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ਈਸ਼ਵਰ ਗੁਹ ਨੂੰ ਮੰਦਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਪੀਠ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਸੁਖਮ ‘ਸ਼ਿਵਾਣੁ’ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਚੈਤਨ੍ਯ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਿਲਾ (ਨੀਂਹ ਦਾ ਪੱਥਰ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ, ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ, ਸਥਿਤ-ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਉੱਧਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਤਥਾਪਨਾ (ਮੁੜ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ) ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਾਸਤੁ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਭੂਮੀ ਦੀ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਜਾਂਚ, ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਗੁਣ, ਦਿਸ਼ਾ-ਪਸੰਦ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਭੂਮੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਖੁਦਾਈ/ਗੋ-ਵਾਸ/ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਭੂਮੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਪ ਕਰਮ, ਅਘੋਰਾਸਤ੍ਰ-ਰੱਖਿਆ, ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਰੇਖਾਂਕਨ, ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ, ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ, ਸੀਮਾ-ਨਿਰਧਾਰਣ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਸਥਲ-ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਲ੍ਯਦੋਸ਼ (ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਦੱਬੀਆਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸ਼ਕੁਨ, ਪਸ਼ੂ-ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅੱਖਰ-ਗਰੂਪਾਂ ਦੇ ਦਿਗ੍ਵਿਨਿਆਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ (ਨਵ-ਸ਼ਿਲਾ ਸਮੇਤ), ਸਨਾਨ-ਅਨੁਲੇਪਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਦਿਆ-ਆਤਮਾ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਤੱਤ੍ਵਨਿਆਸ—ਦੇਵਤਾ, ਲੋਕਪਾਲ, ਬੀਜ, ਕੁੰਭ, ਪ੍ਰਾਕਾਰ-ਰੱਖਿਆ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਦੋਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ-ਭੂਮੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 93
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਸਤੁ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਪਰੰਤੂ ਵਿਧੀ-ਨਿਸ਼ਠ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰ-ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਤਲ, ਵੇਦੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਭੁਜ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵਾਸਤੁ-ਮੰਡਪ/ਮੰਡਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕ ਗ੍ਰਿਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ 64 ਪਦ, ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ 81, 100, 25, 16, 9 ਪਦ (ਘਰ, ਸ਼ਹਿਰ, ਵੇਦੀ ਆਦਿ ਲਈ)। ਬਾਂਸ ਦੀ ਮਾਪ-ਛੜੀ ਤੇ ਰੱਸੀਆਂ, ਦਿਸ਼ਾ/ਕਰਨ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਸ਼ਯਨ ਕੀਤੇ ਅਸੁਰਾਕਾਰ ਵਾਸਤੁ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਰਮਾਣ-ਵਿਨਿਆਸ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਸਤੁ-ਦੇਹ/ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਆਸ, ਕੋਣ-ਅਧਿਪਤੀ, ਇਕ/ਦੋ/ਛੇ/ਨੌਂ-ਪਦ ਵਾਸੀ ਸਮੂਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਵਸਤਿਕ, ਵਜ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਦਿਗਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦੇ ਭੂਤ-ਪਦਾਂ (ਚਰਕੀ, ਵਿਦਾਰੀ, ਪੂਤਨਾ ਆਦਿ) ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨੈਵੇਦ੍ਯ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਲੰਬਾ ਬਲੀ-ਅਰਪਣ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਹੱਥ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਪਾਯਸ/ਖੀਰ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਲਪ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ਈਸ਼ਵਰ ਪਿਛਲੀ ਵਾਸਤੂ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਲਾ-ਵਿਨਿਆਸ (ਨੀਵਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰ ਈਸ਼ ਅਤੇ ‘ਚਰਕ੍ਯ’ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਗਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਵੇਲੇ ਭੂਤ-ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਤੇ ਸੀਮਾਂਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੱਧ-ਸੂਤਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਸਮੇਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਨ” ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਮੂਲ ਨਾਲ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭਦ੍ਰਾ/ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਆਦਿ ਅੱਠ ਕੁੰਭ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਪਾਲ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਸ, ਖੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਥਾਪਨਾ, ਪਾਠ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਅੰਤ/ਨੇੜੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੰਦਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੰਬਰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਤੱਤ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਕੋਨੇ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ; ਵ੍ਯੋਮ-ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਵਿੱਚ ਆਧਾਨ। ਬਲੀ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ-ਸ਼ਿਲਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵ੍ਯੋਮ-ਧਿਆਨ, ਤੱਤ੍ਵ-ਤ੍ਰਯ ਨਿਆਸ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਆਹੂਤੀ ਅਤੇ ਯਾਗ-ਵਿਸਰਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 95
Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੁਭ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਨ’ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲ-ਨਿਰਣਯ: ਮਾਘ ਆਧਾਰਿਤ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸੀਮਾ (ਚੈਤਰ ਵਰਜਿਤ), ਯੋਗ ਤਿਥੀਆਂ, ਵਰਜਨ ਨਿਯਮ, ਪ੍ਰਿਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਲਗਨ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼-ਨਿਦਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਸਥਾਨ-ਵਿਨਿਆਸ: ਸਹਾਇਕ ਭੂਮੀ ਦੀ ਵੰਡ, ਮੰਡਪਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਸਤੰਭ-ਯੁਕਤ ਚੌਰਸ ਵੇਦੀ, ਕੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਮੇਖਲਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ/ਸਥਾਨ/ਆਕਾਰ/ਮਾਪ, ਅਤੇ ਯੋਨੀ-ਰਚਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸਾਮਗਰੀ: ਤੋਰਣ, ਝੰਡੇ, ਡੰਡੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀਆਂ, ਕਸ਼ਾਏ, ਜਲ, ਔਸ਼ਧੀ-ਮੂਲ, ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਕੁੰਭਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਹੋਮ ਉਪਕਰਣ, ਹਵਿ ਅਰਪਣ, ਆਚਾਰਯ ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਅਤੇ ਰਤਨ-ਧਾਤੂ-ਖਨਿਜ-ਅਨਾਜ ਦੀ ਸੂਚੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਸਥਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨੂੰ ਇਕਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਾਵਨ ਵਿਧੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 96
Adhivāsana-vidhi (Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa)
ਅਧਿਆਇ 96 ਵਿੱਚ ਅਧਿਵਾਸਨ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਮੰਦਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼। ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਗੁਰੂ ਸਹਾਇਕਾਂ ਤੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੋਰਨ-ਪੂਜਾ, ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧ੍ਵਜ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ, ਖੇਤਰਪਾਲ, ਕਲਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕਪਾਲ, ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ, ਉਪਹਾਰ ਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੀਮਾਂਤਰ-ਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਾਹਰੀ ਵਾਸਤੂ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਾਸਤੂ ਵੱਲ—ਭੂਤਸ਼ੁੱਧੀ, ਅੰਤਰਯਾਗ, ਮੰਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨ, ਬਹੁ-ਸਤਰੀ ਨ੍ਯਾਸ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਨਿਸ਼ਕਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਪਨ। ਹੋਮਕਰਮ, ਸ਼ਾਖਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੀ ਵਿਨਿਯੋਗਤਾ, ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਕ੍ਰਮ—ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ, ਤੀਰਥ-ਜਲ, ਔਸ਼ਧੀ-ਧਾਰਾਂ—ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸੰਸਕਾਰ, ਸ਼ਯਨ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਅਵਤਰਨ/ਚਿੰਨ੍ਹਨ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਵਾਸ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਰਾਤਰੀ-ਵਾਸ (ਜਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿਕਲਪ) ਕਹਿ ਕੇ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕਤਾ ਮੰਨਦਿਆਂ, ਧਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸੇਤੂ ਵਜੋਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 97
Śiva-pratiṣṭhā-kathana — Account of Installing Śiva (Liṅga-Pratiṣṭhā within Vāstu-Pratiṣṭhā & Īśāna-kalpa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਵਾਸਨ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਿਤ੍ਯਕਰਮ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਯੋਗਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਿਕਪਾਲ, ਸ਼ਿਵ-ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਵਰਧਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ “ਹੁੰ ਫਟ੍”—ਦੁਆਰਾ ਵਿਘਨ-ਨਿਸ਼ਕਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤੁ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ; ਬੇਧ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਯਵ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਿਤਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਟਾ ਕੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਸਰਵਾਧਾਰ ਅਨੰਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਯੋਗ/ਆਸਨ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਧਾਤੂ-ਰਤਨ-ਔਸ਼ਧ-ਅਨਾਜ ਨിക്ഷੇਪ, ਚਤੁਰਦਿਕ ਗਰਤ ਵਿਨਿਆਸ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਪੀਠ-ਬੰਧਨ, ਤ੍ਰਿਤੱਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਡਰਚਾ-ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਦੋਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਜਪ, ਸਮਾਪਤੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ; ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਤਸਵ-ਦਾਨ, ਸਧਾਰਣ/ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗ ਨਿਯਮ, ਕੁਝ ਲਿੰਗਾਂ ਲਈ ਚੰਡ ਆਚਾਰ੍ਯ ਦੀ ਮਨਾਹੀ, ਸਥਾਪਕ ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਅਤੇ ਚਲ ਲਿੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ—ਮੰਤਰ-ਤੰਤਰ, ਵਾਸਤੁ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 98
Chapter 98 — गौरीप्रतिष्ठाकथनम् (Gaurī-Pratiṣṭhā: Installation and Worship of Gaurī; Īśāna-kalpa Elements)
ਅਧਿਆਇ 98 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਖੇਪ ਪਾਠ-ਭੇਦ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੌਰੀ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਆਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਪੂਰਵਾਂਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਾਧਕ ਮੂਰਤੀ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਯਿਆ (ਕਰਮ-ਸ਼ੈਯਾ) ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗੁਹਾ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਤਮਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ-ਨਿਵੇਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਿਆਸ, ਪੂਰਵ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ, ਆਹਵਾਨਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪਿੰਡੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਰਤਨ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ/ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅੰਬਿਕਾ/ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼-ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸਤੁ–ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸੂਰਯ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਬੀਜ/ਵਰਣ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਡਪ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਆਦਿ ਪੂਰਵਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ-ਆਸਨ/ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਆਚਾਰਯ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰਿ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਖਾਦੀ-ਪੰਚਕ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ–ਤੱਤਵ–ਰੂਪ ਦੀ ਪਰਤਦਾਰ ਸਥਾਪਨਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਤੱਤਵ-ਪੰਚਕ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸ-ਦੇਸ਼-ਪਦ ਤੱਕ ਨਿਆਸ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਰਵਤੋਮੁਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤਿਯੁਕਤ ਸੂਰਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਵਾਮਿਨ’ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨਾਮ-ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਸੂਰਯ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਮੁੜ ਪੁਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਗ ਕਸ਼ਾਯ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਯਨ (ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸ਼ਯਿਆ) ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਲ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅਗਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਨਿਆਸ—ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਮੱਧ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਈਸ਼ਵਰ ਤੱਕ—ਫਿਰ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼, ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ‘ਯਥਾਰੂਪ’ ਸਿੱਧੀ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਆਰ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਨੰਤ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਵਾਸਤੂ-ਪੂਜਾ, ਰਤਨ-ਪੰਚਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਵਿਘਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹੋਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਔਸ਼ਧੀ, ਧਾਨ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਪ੍ਰਣਵ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਦੁੰਬਰ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ-ਪੋਟਲੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਵਿਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ, ਹੇਠਾਂ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ, ਪਾਸੇ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਦਿਆ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਨਿਆਸ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਆਰਪਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤਲਪ ਆਦਿ ਆਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਅਰਪਣ, ਘਾਟ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਦਿਕ-ਬਲੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸਤੁ-ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ-ਆਗਮਿਕ ਅੰਤਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਸਥਾਨ ਸ਼ੁਕਨਾਸਾ ਦੇ ਅੰਤ ਨੇੜੇ, ਪੂਰਬੀ ਵੇਦੀ/ਵੇਦਿਕਾ-ਪੀਠ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਸਥਾਨ-ਵਿਆਕਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਪਦਮਾਸਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਮੋਹਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੁਵਰਨ ਆਦਿ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪੀਠ ਤਿਆਰ ਕਰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਧੁ-ਖੀਰਯੁਕਤ ਕੁੰਭ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਪੰਜਵਿਧ ਰਤਨ-ਨિક્ષੇਪ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਸਤ੍ਰ, ਮਾਲਾ, ਗੰਧ, ਪੁਸ਼ਪ, ਧੂਪ ਨਾਲ ਅਲੰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਹਾਇਕ ਯਾਗ-ਉਪਕਰਨ ਅਤੇ ਆਂਬ ਦੇ ਪੱਲਵ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (ਪੂਰਕ-ਰੇਚਕ) ਅਤੇ ਨਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕਰ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਤੋਂ ਅਗਨਿ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਫੁਲਿੰਗ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਯੁਧ, ਕਲਾਵਾਂ, ਖ਼ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਾਗੀਸ਼ਵਰ, ਨਾੜੀ-ਪ੍ਰਾਣ ਜਾਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ, ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ, ਪ੍ਰੋਛਣ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਜਪ ਨਾਲ ਏਕਤ੍ਰ ਕਰਕੇ ਦੇਵ-ਰੂਪ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ ਦੀ ਤ੍ਰਿਭਾਗ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਵਾਸ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਸ਼ੈਵ-ਆਗਮਿਕ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਸਤੁ–ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੂਲਕ (ਸ਼ਿਖਰ ਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ/ਫਿਨੀਅਲ), ਧ੍ਵਜਦੰਡ (ਝੰਡਾ-ਸਤੰਭ) ਅਤੇ ਧ੍ਵਜ (ਪਤਾਕਾ) ਦੀ ਸੰਸਕਾਰ-ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁੰਭ ਉੱਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਚਿੰਨ੍ਹ, ‘ਅਗ੍ਰਚੂਲ’ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਈਸ਼ਸ਼ੂਲ-ਚੂਲਕ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਵਰਣਿਤ ਹਨ; ਧ੍ਵਜਾਰੋਪਣ ਵੇਲੇ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਰਾਜਾ/ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀਕਰਮ, ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਪੂਜਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ, ਅਸਤ੍ਰਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਨਾਨ-ਪ੍ਰੋਛਣ, ਫਿਰ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਤੱਤਵਮਯ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਨੰਤ, ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ, ਲੋਕਪਾਲ, ਭੁਵਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਗਣ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਹਨ। ਧ੍ਵਜ ਇੱਕ ਲੰਬਕਾਰੀ ਕੋਸਮੋਗ੍ਰਾਮ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਤੱਤਵ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਸਮੇਤ), ਨਾਦ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਸਨਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਲਈ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ, ਦੋਸ਼-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ/ਲਿੰਗ/ਵੇਦੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੀਰਘਕਾਲੀ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਵਚਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ਧ੍ਵਜਾਰੋਹਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਜੀਰਣੋੱਧਾਰ—ਪੁਰਾਣੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਰੰਮਤ ਤੇ ਪੁਨਰੁਤਥਾਨ—ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਲਿੰਗ-ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਟੁੱਟਣਾ, ਸੂਜ/ਮੋਟਾਪਾ, ਵਜ੍ਰਾਘਾਤ, ਢੱਕਣਾ, ਦਰਾਰ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਗਲਤ ਸਥਾਪਨਾ, ਦਿਸ਼ਾ-ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਡਿੱਗਣਾ। ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਪਿੰਡੀ (ਪੀਠ) ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ, ਮੰਡਪ-ਨਿਰਮਾਣ, ਦੁਆਰ-ਪੂਜਾ, ਸਥੰਡਿਲ ਤਿਆਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਤੋਸ਼ਣ, ਵਾਸਤੁਦੇਵ ਪੂਜਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿਕ-ਬਲੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਪ-ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋਖ਼ਣ, ਕੁਸ਼-ਸਪਰਸ਼, ਜਪ ਅਤੇ ਤੱਤ੍ਵ-ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ, ਨਿਮੱਜਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਸ਼ਟੀ-ਹੋਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਾ/ਟੁੱਟਿਆ ਮੰਦਰ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਜੀਰਣੋੱਧਾਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ: ਅਤਿ-ਸੰਕੋਚ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਅਤਿ-ਵਿਸਤਾਰ ਧਨ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ।
Adhyaya 104
Prāsāda-Lakṣaṇa (Characteristics of Temples): Site Division, Proportions, Doorways, Deity-Placement, and Bedha-Doṣa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਖਧ੍ਵਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਸਾਦ (ਮੰਦਰ) ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਲੱਛਣ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਮਾਣ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵੰਡ ਅਤੇ ਗਰਭਗ੍ਰਿਹ, ਪਿੰਡਿਕਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਭਿੱਤੀ-ਪੱਟ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਪਾਤ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਚਾਰ, ਪੰਜ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਠ/ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੰਨਦਿਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ (ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਗਤੀ, ਨੇਮੀ-ਪਰਿਕਰ ਬੈਂਡ, ਪਰਿਧੀ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਥਕ ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ ਆਦਿ ਉਚਾਈ-ਵਿਨਿਆਸ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਦਿਕ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਕੰਦ–ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ; ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਸਾਦ, ਮੇਰੂ, ਮੰਦਰ, ਵਿਮਾਨ ਅਤੇ ਬਲਭੀ, ਗ੍ਰਿਹਰਾਜ, ਸ਼ਾਲਾਗ੍ਰਿਹ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ, ਵਰਗ, ਵਰਤੁਲ, ਲੰਬਾ, ਅੱਠਕੋਣ ਆਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਨੌਂ ਉਪਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਅੰਤਰ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅੰਗੁਲ ਮਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕਾਰ-ਕ੍ਰਮ, ਸ਼ਾਖਾ ਗਿਣਤੀ, ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਸਥਾਪਨਾ, ਬਿੱਧ/ਬੇਧ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਾ-ਉਲੰਘਣ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ—ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਨਗਰ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਆਦਿ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ 81-ਪਦ (9×9) ਮੰਡਲ ਰਾਹੀਂ ਵਾਸਤੂ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਮੰਡਲ ਦੇ ਪਦ/‘ਪੈਰ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਵਿਦਿਸ਼ਾ, ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਪੰਖੁੜੀ-ਸਮਾਨ ਉਪਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ (ਮਾਇਆ, ਆਪਵਤਸ, ਸਵਿਤ੍ਰ/ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ/ਵਿਵਸਵਾਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿ) ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਰਮਾਣ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਏਕਾਸ਼ੀਪਦ ਮੰਦਰ, ਸ਼ਤਾਂਘ੍ਰਿਕ ਮੰਡਪ ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ, ਵੀਥੀ/ਉਪਵੀਥੀ ਰਾਹ, ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾ, ਸ਼੍ਰੀ-ਜਯਾ ਆਦਿ ਲੇਆਉਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਕ-ਦੋ-ਤਿੰਨ-ਚਾਰ-ਅੱਠ-ਸ਼ਾਲਾ ਘਰ-ਪ੍ਰਕਾਰ, ਦਿਸ਼ਾਗਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਸ਼ੂਲ/ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ/ਤ੍ਰਿਸ਼ਾਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਕੁਨ-ਵਿਚਾਰ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌਣ, ਹਥਿਆਰ, ਧਨ, ਗੋ-ਸਥਾਨ, ਦੀਖਿਆ-ਸਥਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਜ਼ੋਨਿੰਗ, ਸ਼ੇਸ਼-ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸ ਕੇ—ਵਾਸਤੂ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ, ਸ਼ੁਭ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ਈਸ਼ਵਰ-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਰਾਜ੍ਯ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਨਗਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਵਿਨਿਆਸ ਦੇ ਵਾਸਤੂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਜਨਾ-ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਨ-ਚੋਣ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਵਾਸਤੂ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੱਗੇ 30-ਪਦ ਵਾਸਤੂ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ: ਪੂਰਬ ਸੂਰਯ ਖੰਡ, ਦੱਖਣ ਗੰਧਰਵ, ਪੱਛਮ ਵਰੁਣ, ਉੱਤਰ ਸੌਮ੍ਯ—ਇਉਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਯੋਗ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਮਾਪ, ਅਸ਼ੁਭ ਦਰ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਿਕਰ ਬਣਾਵਟਾਂ ਵੀ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇ/ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ—ਕਾਰੀਗਰ, ਨਟ-ਗਾਇਕ, ਮੰਤਰੀ, ਨਿਆਂ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਵਪਾਰੀ, ਵੈਦ, ਅਸ਼ਵਾਰੋਹੀ—ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ, ਗੋ-ਬਾੜਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ। ਦੇਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਸਤੀ ‘ਨਿਰਦੈਵਤ’ ਹੋ ਕੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੇਵ-ਸੰਰਖਿਤ ਨਗਰ ਜਿੱਤ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘਰ ਅੰਦਰ ਵਿਭਾਗ—ਰਸੋਈ, ਖਜ਼ਾਨਾ/ਕੋਸ਼, ਅਨਾਜ-ਭੰਡਾਰ, ਦੇਵ-ਕਮਰਾ—ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ—ਚਤੁಃਸ਼ਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਾਲਾ, ਦ੍ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਏਕਸ਼ਾਲਾ; ਆਲਿੰਦ/ਦਲਿੰਦ ਆਦਿ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ।