Adhyaya 235

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आजस्रिकं नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रणदीक्षा पुष्कर उवाच यात्राविधानपूर्वन्तु वक्ष्ये साङ्ग्रामिकं विधिं सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਆਜਸ੍ਰਿਕ’ ਨਾਮਕ ੨੩੪ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ੨੩੫ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਰਣਦੀਕਸ਼ਾ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਯੁੱਧ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਹੋਵੇ।

Verse 2

पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर् विनायकः द्वितीये ऽहनि दिक्पालान् सम्पूज्य शयनञ्चरेत्

ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਦਕ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਿਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼) ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਯਨ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 3

शय्यायां वा तदग्रे ऽथ देवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत् नमः शम्भोः त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च

ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ (ਜਾਗਦਿਆਂ) ਜਾਂ ਸ਼ਯਿਆ ਦੇ ਅੱਗੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਯਾਦ ਕਰੇ—“ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਵਰਦ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।”

Verse 4

वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः संविशेदिति ज भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन

“ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਵਿਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰੇ। “ਹੇ ਭਗਵਨ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਵਾਹਨ!”

Verse 5

इष्टानिष्टे ममाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत यज्जाग्रतो दूरमिति पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत्

ਹੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ! ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਇਉਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ—“ਜੋ ਜਾਗਦੇ ਲਈ ਦੂਰ ਹੈ।”

Verse 6

तृतीये ऽहनि दिक्पालान् रुद्रांस्तान् दिक्पतीन्यजेत् ग्रहान् यजेच्चतुर्थे ऽह्नि पञ्चमे चाश्विनौ यजेत्

ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ—ਦਿਕਪਤੀ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 7

मार्गे या देवतास्तासान्नद्यादीनाञ्च पूजनं दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानाञ्च तथा बलिः

ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 8

रात्रौ भूतगणानाञ्च वासुदेवादिपूजनं भद्रकाल्याः श्रियः कुर्यात् प्रार्थयेत् सर्वदेवताः

ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੂਤਗਣਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ।

Verse 9

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः नारायणो ऽब्जजो विष्णुर् नारसिंहो वराहकः

ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੈ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਹੈ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ, ਅਬਜਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਨਰਸਿੰਹ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਹੈ।

Verse 10

शिव ईशस्तत्पुरुषो ह्य् अघोरो राम सत्यजः सूर्यः सोमः कुजश्चान्द्रिजीवशुक्रशनैश् चराः

ਸ਼ਿਵ, ਈਸ਼, ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਅਘੋਰ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸਤ੍ਯਜ—ਇਹ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਦੇਵਤਾ—ਬੁਧ (ਚੰਦਰਜ), ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ (ਜੀਵ), ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ।

Verse 11

राहुः केतुर्गणपतिः सेनानी चण्डिका ह्य् उमा लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा ब्रह्माणीप्रमुखा गणाः

ਰਾਹੁ, ਕੇਤੁ, ਗਣਪਤੀ, ਦੇਵ-ਸੈਨਾਪਤੀ (ਸੇਨਾਨੀ); ਚੰਡਿਕਾ, ਉਮਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ/ਆਹਵਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 12

रुद्रा इन्द्रादयो वह्निर् नागास्तार्क्ष्यो ऽपरे सुराः दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठा विजयाय भवन्तु मे

ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ, ਅਗਨੀ, ਨਾਗ, ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰ—ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਹੋਣ।

Verse 13

मर्दयन्तु रणे शत्रून् सम्प्रगृह्योपहारकं सपुत्रमातृभृत्यो ऽहं देवा वः शरणङ्गतः

ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ, ਭੇਟ/ਕਰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ। ਹੇ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 14

तत्पुरत इति ख रात्रावित्यादिः, सत्यज इत्य् अन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति मर्दयन्तु च मे शत्रूनिति घ , ञ च अवन्तु मां स्वभृत्यो ऽहमिति ज , ट च चामूनां पृष्ठतो गत्वा रिपुनाशा नमो ऽस्तु वः विनिवृत्तः प्रदास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिं

“‘ਤਤਪੁਰਤ’—ਇਹ ਖ-ਪਾਠ ਹੈ; ‘ਰਾਤ੍ਰਾਵਿ’ ਆਦਿ—ਦੂਜਾ ਪਾਠ। ‘ਸਤ੍ਯਜ’ ਵਾਲਾ ਅੰਤ ਗ-ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ‘ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ’—ਘ ਅਤੇ ਞ ਪਾਠ। ‘ਉਹ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ’—ਜ ਅਤੇ ਟ ਪਾਠ। ‘ਚਾਮੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਕੇ, ਹੇ ਰਿਪੁਨਾਸ਼ਕੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਾਂਗਾ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਠ ਹੈ।”

Verse 15

षष्ठे ऽह्नि विजयस्नानं कर्तव्यं चाभिषेकवत् यात्रादिने सप्तमे च पूजयेच्च त्रिविक्रमं

ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ‘ਵਿਜਯ-ਸਨਾਨ’ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਵਿਧੀ ਵਾਂਗ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਜੋ ਯਾਤਰਾ/ਉਤਸਵ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 16

नीराजनोक्तमन्त्रैश् च आयुधं वाहनं यजेत् पुण्याहजयशब्देन मन्त्रमेतन्निशामयेत्

ਨੀਰਾਜਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਯੁਧ (ਸ਼ਸਤ੍ਰ) ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਦੀ ਪੂਜਾ/ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਅਤੇ ‘ਪੁਣਿਆਹ’ ਤੇ ‘ਜਯ’ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਪਾਠ ਕਰੇ।

Verse 17

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्त्वायुर्दाः सुराश् च ते देवसिद्धिं प्राप्नुहि त्वं देवयात्रास्तु सा तव

ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਆਯੁ ਦੇ ਦਾਤਾ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ। ਤੂੰ ਦੇਵ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ; ਇਹੀ ਤੇਰੀ ‘ਦੇਵਯਾਤਰਾ’ ਹੋਵੇ।

Verse 18

रक्षन्तु देवताः सर्वा इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं धनुर्नागेति मन्त्रत

‘ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਧਨੁਰਨਾਗ’ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲੇ।

Verse 19

तद्विष्णोरिति जप्त्वाथ दद्याद्रिपुमुखे पदं दक्षिणं पदं द्वात्रिंशद्दिक्षु प्राच्यादिषु क्रमात्

‘ਤਦ ਵਿ਷్ణੋਃ…’ ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ (ਮੰਤ੍ਰ-)ਪਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੱਤੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੱਖਣ’ ਪਦ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 20

नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश् चैवारुहेत् क्रमात् आरुह्य वाद्यैर् गच्छेत् पृष्थतो नावलोकयेत्

ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਥੀ, ਰਥ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਜੂਏ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖੇ।

Verse 21

क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत् पूजयेद्देवता द्विजान् परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन्

ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਜਿਤਨਾ ਚੱਲ ਕੇ ਉਹ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਪੂਜਨ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਦੇਸ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।

Verse 22

राजा प्राप्य देवेशन्तु देशपालन्तु पालयेत् देवानां पूजनं कुर्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु

ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੇਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਪਾਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮਸੰਮਤ ਆਮਦਨ/ਹੱਕ ਨੂੰ ਨਾ ਘਟਾਏ।

Verse 23

नावमानयेत्तद्देश्यानागत्य स्वपुरं पुनः पृष्ठश् चैव रिपुनाशो भवेद्यथेति ट जित्वा शत्रुं प्रदास्यामीति ट जैत्रा यात्रास्त्विति ट प्राप्तविदेशस्तु इति ग , घ , ञ च देशाचारन्तु पालयेदिति ख देशाचारणेण पालयेदिति ग , घ , छ , ज , ञ च जयं प्राप्यार्चयेद्देवान् दद्याद्दानानि पार्थिवः

ਵਿਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪਿੱਛੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ-ਨਾਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ। “ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮੈਂ ਦਾਨ ਦਿਆਂਗਾ”—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਜੈਤ੍ਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੇਸ਼ਾਚਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ। ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।

Verse 24

द्वितीये अहनि सङ्ग्रामो भविष्यति यदा तदा स्नपयेद्गजमश्वादि यजेद्देवं नृपसिंहकं

ਜੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਯੁੱਧ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਦਾ ਸਨਾਪਨ (ਵਿਧੀ-ਸਨਾਨ) ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਪਸਿੰਹਕ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 25

छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि निशि वै गणान् प्रातर्नृसिंहकं पूज्य वाहनाद्यमशेषतः

ਰਾਤ ਨੂੰ ਛਤਰ ਆਦਿ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸਵੇਰੇ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਾਹਨਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਛੱਡੇ ਪੂਜੇ।

Verse 26

पुरोधसा हुतं पश्येद्वह्निं हुत्वा द्विजान्यजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं गजाद्यारुह्य वै व्रजेत्

ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੋਂ ਹਵਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅੱਗ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ। ਹਵਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਯਜਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਤੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਵਾਹਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 27

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्यात् प्रकृतिकल्पनां संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्बहून्

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹੇ, ਉੱਥੇ ਬਲ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਏ। ਥੋੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਲੜਾਏ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਏ।

Verse 28

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश् च द्रव्यरूपाश् च कीर्तिताः

ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਫੌਜ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ‘ਸੂਚੀਮੁਖ’ ਨਾਮਕ ਅਗਲਾ ਮੋਰਚਾ ਉਚਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵ੍ਯੂਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ/ਜੜ ਰੂਪ।

Verse 29

गरुडो मकरव्यूहश् चक्रः श्येनस्तथैव च अर्धचन्द्रश् च वज्रश् च शकटव्यूह एव च

ਵ੍ਯੂਹ ਇਹ ਹਨ—ਗਰੁੜ, ਮਕਰ-ਵ੍ਯੂਹ, ਚੱਕਰ, ਸ਼੍ਯੇਨ, ਅਰਧਚੰਦਰ, ਵਜ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਟ-ਵ੍ਯੂਹ।

Verse 30

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश् च ते नराः व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना

ਮੰਡਲ ਵ੍ਯੂਹ, ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਵ੍ਯੂਹ ਅਤੇ ਸੂਚੀ (ਕੀਲ/ਵੇਧ) ਵ੍ਯੂਹ—ਹੇ ਨਰੋ, ਇਹ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਭ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ।

Verse 31

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वावश्यं पञ्चमं भवेत् एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत्

ਦੋ ਪੱਖ ਅਤੇ ਦੋ ਅਨੁਪੱਖ (ਸਹਾਇਕ ਪੱਖ) ਹੋਣ; ਪੰਜਵਾਂ ਦਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦਲ ਨਾਲ ਜਾਂ ਦੋ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च न व्यूहकल्पना कार्या राज्ञो भवति कर्हिचित्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ (ਬਿਨਾ ਲੋੜ) ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 33

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः

ਮੂਲ (ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ/ਰਸਦ) ਕੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਆਪ ਯੁੱਧ ਨਾ ਕਰੇ; ਧਰਤੀਪਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਰਹੇ।

Verse 34

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्तितं प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नाशस्थानं विधीयते

ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਭਗਨ-ਸੰਧਾਰਣ’ (ਟੁੱਟੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਜੋੜੇ ਰੱਖਣਾ) ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् आयुधानान्तु सम्मर्दो यथा न स्यात् परस्परं

ਵਿਊਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਬਹੁਤ ਘਣੇ ਤੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਛਿੱਟੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਉਲਝਣ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ।

Verse 36

भेत्तुकामः परानीकं संहतैर् एव भेदयेत् भेदरक्ष्याः परेणापि कर्तव्याः संहतास् तथा

ਜੋ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਲਾਈਨ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਘਣੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਭੇਦ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੇਦ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਘਣੀਆਂ ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 37

व्यूहं भेदावहं कुर्यात् परव्यूहेषु चेच्छया गजस्य पादरक्षार्थाश् चत्वारस्तु तथा द्विज

ਜੇ ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵਿਊਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਊਹ ਵਰਤੇ। ਅਤੇ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰ ਯੋਧੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 38

रथस्य चाश्वाश् चत्वारः समास्तस्य च चर्मिणः धन्विनश् चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्मिणो रणे

ਰਥ ਨਾਲ ਚਾਰ ਘੋੜੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਢਾਲਧਾਰੀ ਵੀ ਹੋਣ। ਧਨੁਧਾਰੀ ਢਾਲਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਢਾਲਧਾਰੀ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 39

पृष्ठतो धन्विनः प्रश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः रथानां कुञ्जराः पश्चाद्दातव्याः पृथिवीक्षिता

ਪਿੱਛੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਘੁੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਰਥ ਹੋਣ। ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਾਥੀ ਰੱਖੇ ਜਾਣ—ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਰਾਜਾ।

Verse 40

पदातिकुञ्जराश्वानां धर्मकार्यं प्रयत्नतः शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं

ਪੈਦਲ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਧਰਮਕਰਤੱਵ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਕੇਵਲ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਮੋਢਾ ਵਿਖਾਉਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੀ।

Verse 41

कर्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः

ਡਰਪੋਕਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਤਿਤਰ-ਬਿਤਰ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਪਰ ਡਰਪੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 42

प्रोत्साहन्त्येव रणे भीरून् शूराः पुरस्थिताः प्रांशवः शकुनाशाश् च ये चाजिह्मेक्षणा नराः

ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੂਰਮੇ ਡਰਪੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਲੰਮੇ ਕੱਦ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਗੁਨ-ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ।

Verse 43

संहतभ्रूयुगाश् चैव क्रोधना कलहप्रियाः नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश् च शूरा ज्ञेयाश् चकामिनः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਸਿਕੁੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੁੱਸੇਲੇ ਤੇ ਝਗੜਾਲੂ ਹਨ—ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਮੰਨੇ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਮੀ (ਆਸਕਤ) ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 44

संहतानां हतानां च रणापनयनक्रिया प्रतियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकञ्च यत्

ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਯੁੱਧ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਹਾਇਕ ਉਪਾਅ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 45

शत्रुद्रावकारणमिति ख , ग , घ , ञ च ये च जिह्मेक्षणा इति ख , ग , घ , ञ च वलापनयनक्रियेति ज आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं

ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ’ ਅਤੇ ‘ਟੇਢੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ’ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਵਲ (ਸ਼ਤਰੂ-ਬਲ) ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ’ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਲਿਆਉਣਾ ਪੈਦਲ-ਸੈਨਾ ਦਾ ਕਰਮ (ਪੱਤਿਕਰਮ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 46

भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म कीर्तितं विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते

ਘਣੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਢਾਲਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ‘ਭੇਦਨ’ (ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋੜਨੀ) ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਰਮ ‘ਵਿਮੁਖੀਕਰਨ’ (ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਉਣਾ) ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 47

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्यते

ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ‘ਦੂਰ ਹਟ ਜਾਣਾ’ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ‘ਯਾਨ’ (ਚਾਲ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ‘ਰਥਕਰਮ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 48

भेदनं संहतानाञ्च भेदानामपि संहतिः प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश् च सङ्गते

ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵ੍ਯੂਹ ਦਾ ਭੇਦਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ ਦਲਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਸੰਹਤੀ (ਇਕੱਠ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਕੋਟੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ-ਤੋਰਣ, ਅੱਟਾਲ (ਬੁਰਜ) ਅਤੇ ਰੋਕ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਭੰਗ/ਧਵੰਸ ਕਰਨਾ ਵੀ ਵਿਧੇਯ ਹੈ।

Verse 49

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा समा सकर्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता

ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਸ਼ਮ (ਉਬੜ-ਖਾਬੜ) ਸਮਝੀ ਜਾਵੇ; ਰਥ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮ (ਸਮਤਲ) ਭੂਮੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਕੀਚੜ ਵਾਲੀ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਉਚਿਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 50

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः तथानुलोमशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ-ਵਿਊਹ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਪਿੱਛੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਿਛਲਾ ਰਖਵਾਲਾ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਅਗਲੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਨੀ, ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਪਵਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 51

योधानुत्तेजयेत्सर्वान्नामगोत्रावदानतः भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च

ਉਹ ਸਭ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ—ਜਿੱਤ ਤੇ ਭੋਗ-ਲਾਭ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇਵੇ।

Verse 52

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः

ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਭੋਗ-ਸੰਪਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਲਕ ਦੇ ਅੰਨ-ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ; ਯੁੱਧ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ।

Verse 53

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते धातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः

ਜਦੋਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮ ਆਦਿ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ—ਹੇ ਪਰੰਤਪ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ।

Verse 54

वराप्सरःसहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्तिनां

ਜੋ ਸੂਰਮਾ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉੱਤਮ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਕਤਾਰ ਤੋੜ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮਾਲਕ (ਰਾਜਾ/ਸੈਨਾਪਤੀ) ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਫਲ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 56

अश्वमेधफलं प्रोक्तं शूराणामनिर्वर्तिनां धर्मनिष्ठे जयो राज्ञि योद्धव्याश् च समाः समैः

ਜੋ ਸੂਰਮੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਲਈ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 57

गजाद्यैश् च गजाद्याश् च न हन्तव्याः पलायिनः न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश् च अशस्त्राः प्रतितादयः

ਭੱਜੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਾਥੀ-ਦਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸ਼ਕ, ਬਿਨਾ ਯੁੱਧ-ਭਾਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਏ, ਨਿਹੱਥੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 58

शान्ते निद्राभिभूते च अर्धोत्तीर्णे नदीवने दुर्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत्

ਜਦੋਂ (ਸ਼ਤਰੂ) ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋਵੇ, ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅੱਧ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਣ—ਤਦ ਸ਼ਤਰੂ-ਨਾਸ ਲਈ ਕੂਟ/ਗੁਪਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਢੰਗ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 59

बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायको ऽत्र निपातितः

ਬਾਂਹਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਕੇ—“ਦੁਸ਼ਮਣ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਟੁੱਟ ਗਿਆ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਮਿੱਤਰ-ਸੈਨਾ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਇਕ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 60

सेनानीर्निहताश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः विद्रुतानान्तु योधानां मुखं घातो विधीयते

ਜਦੋਂ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭੱਜਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 61

धूपाश् च देया धर्मज्ञ तथा च परमोहनाः पताकाश् चैव सम्भारो वादित्राणाम् भयावहः

ਹੇ ਧਰਮਜਾਣੂ, ਧੂਪ ਦੀ ਭੇਟ ਵੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਨਮੋਹਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਝੰਡੇ-ਪਤਾਕੇ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਡਰ-ਭਕਤੀ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 62

सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश् च संयजेत् रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਰਤਨ-ਧਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਕ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ।

Verse 63

तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश् च परस्य च शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत्

ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਅਪਮਾਨ ਜਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਗਏ ਜਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 64

पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत् ततश् च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं

ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਨਾ ਕਰੇ; ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।

Verse 65

देवादिपूजनं कुर्याद्रक्षेद्योधकुटुम्बकं संविभागं प्रावाप्तैः कुर्याद् भृत्यजनस्य च

ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਆਦਿ ਪੂਜਣਯਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਨੌਕਰਾਂ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਦੇਵੇ।

Verse 66

रणादीक्षा मयोक्ता ते जयाय नृपतेर्ध्रुवा

ਇਹ ਰਣ-ਦੀਖਿਆ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਰਾਜੇ ਲਈ ਇਹ ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਾਧਨ ਹੈ।