Dharma-shastra
Laws of Righteous Conduct
Exposition of dharma-shastra covering varnadharma, ashrama duties, samskaras, purification rites, and ethical codes for society.
Adhyayas in Dharma-shastra
Adhyaya 150
Chapter 150 — Manvantarāṇi (The Manvantaras) and the Purāṇic Map of Vedic Transmission
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਧਰਮ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮਨੂ, ਇੰਦਰ, ਦੇਵ-ਗਣ, ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚਕਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ/ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੱਕ ਦੱਸ ਕੇ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਾਵਰਣੀ ਆਦਿ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵ-ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਆਦਿ-ਵੇਦ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਕਰਤੱਬ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ—ਪੈਲ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ, ਜੈਮਿਨੀ, ਸੁਮੰਤੂ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡੀ ਚਕਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ-ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੋਵੇਂ ਯਜ੍ਞ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਸੁਵਿਧਿਤ ਲੜੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 151
Duties outside the Varṇa Order (वर्णेतरधर्माः) — Agni Purana, Chapter 151
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਅਗਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੂ ਆਦਿ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ, ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ—ਜੋ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਰਾਹੀਂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ—ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਗੇ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ‘ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਏਤਰ’ ਧਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ/ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰਵਭੌਮ ਨੈਤਿਕ ਕਰਤੱਬ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਦਇਆ, ਅਨੁਗ੍ਰਹ; ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ—ਤੀਰਥ-ਸੇਵਨ, ਦਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਅਮਾਤਸਰਯ; ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਤੰਭ—ਦੇਵ ਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਸੇਵਾ, ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ, ਧਰਮ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਪਿਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ। ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਤ੍ਯ ਭਕਤੀ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣਾ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਆਸਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਾਂਝੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ (ਯਜ੍ਞ, ਅਧਿਆਪਨ, ਦਾਨ) ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ-ਵੈਸ਼੍ਯ-ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਸਵਕਰਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਨੁਲੋਮ/ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਸੰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ, ਰੋਕਾਂ, ਵਿਆਹ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੱਦਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਦੋਹਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰ/ਕਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਦਿਆਂ।
Adhyaya 152
The Livelihood of the Householder (गृहस्थवृत्तिः) — Agni Purana, Chapter 152
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਰਣਾਂਤਰ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ) ਦਾ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਵੈ-ਨਿਰਵਾਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ-ਸਰੂਪ ਕੰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੂਦਰ ਦੀ ਦਾਸਵਤ ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ-ਜਨਮੀ ਮੁੱਖ ਜੀਵਿਕਾ ਨਿਸ਼ਿਧ ਹੈ। ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਪਸ਼ੂ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੂਸਿਦ/ਧਨ-ਉਧਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਨੁਮਤ ਹਨ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ/ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਾਅ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਲ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਾਰੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕੇ ਲੋੜ, ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਹਾਨੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਤ, ਅਮ੍ਰਿਤ, ਮ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਮ੍ਰਿਤ ਜੀਵਿਕਾ-ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਪਦਾਨੁਕ੍ਰਮਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੱਕ ਦੀ ਛੂਟ ਕਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਨੀਚ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਜੀਵਿਕਾ ਕਦੇ ਵੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ।
Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਧਰਮ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਦੱਸ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉਤਥਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਿਤੁ-ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਗਰਭਾਧਾਨ/ਗਰਭ-ਸੰਸਕਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਧੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ—ਸੀਮੰਤ, ਜਾਤਕਰਮ, ਨਾਮਕਰਮ—ਅਤੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚੂੜਾਕਰਮ ਆਦਿ ਅਤੇ ਵਰਣ ਤੇ ਉਮਰ-ਸੀਮਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਪਨਯਨ ਦਾ ਸਮਾਂ; ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਮੇਖਲਾ, ਅਜਿਨ, ਡੰਡਾ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਪਵੀਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਕਰਤੱਬ—ਸ਼ੌਚ, ਸਦਾਚਾਰ, ਅਗਨੀ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ—ਉਲਲੇਖਿਤ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਤੀਕਤਾ, ਨਿੱਤ ਆਹੁਤੀ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ, ਹਿੰਸਾ, ਪਰ-ਨਿੰਦਾ, ਅਸ਼ਲੀਲ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਸਵੀਕਾਰ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਵਰਤਨ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ-ਵ੍ਰਤ ਵਜੋਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 154
Chapter 154: विवाहः (Vivāha — Marriage)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਵੱਲ ਆ ਕੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਯਮਿਤ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਅਸਵਰਣਾ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਧਰਮਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਤਰਵਰਣ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਰਸਮੀ-ਵਿਧਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਕਨਿਆ-ਸ਼ੁਲਕ, ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਅਤੇ ਅਪਹਰਨ ਲਈ ਦੰਡ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮ, ਆਰਸ਼, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ, ਆਸੁਰ, ਗਾਂਧਰਵ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪੈਸ਼ਾਚ ਆਦਿ ਵਿਆਹ-ਰੂਪ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦਾਨ, ਖਰੀਦ, ਪਰਸਪਰ ਚੋਣ, ਬਲ ਅਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੁਨਰਵਿਵਾਹ ਦੀ ਛੂਟ ਅਤੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਨਿਯੋਗ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ-ਮੁਹੂਰਤ ਲਈ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਮਹੀਨੇ, ਵਾਰ, ਤਿਥੀ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹ-ਸਥਿਤੀਆਂ—ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸ਼ਯਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਚੰਦਰਮਾ, ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਅਸਤ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਆਚਾਰ ਤੇ ਕਾਲ-ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 155
Ācāra (Right Conduct)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਹਦਾਇਤ-ਪੁਸਤਕ ਵਾਂਗ ਨਿੱਤ ਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਬ੍ਰਾਹਮਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸਮਰਣ ਨਾਲ ਉੱਠਣਾ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ (ਦਿਨੇ ਉੱਤਰਮੁਖ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣਮੁਖ) ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੌਚ ਦਾ ਕ੍ਰਮ—ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਆਚਮਨ, ਦੰਤਧਾਵਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ—ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਸਨਾਨ ਕੀਤੀ ਕਿਰਿਆ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੜਾਅਵਾਰਤਾ: ਭੂਗਰਭ ਜਲ, ਲਿਆਂਦਾ ਜਲ, ਚਸ਼ਮੇ, ਝੀਲਾਂ/ਸਰੋਵਰ, ਤੀਰਥ-ਜਲ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ-ਜਲ। ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ (ਹਿਰਣ੍ਯਵਰ੍ਣਾਃ, ਸ਼ੰਨੋ ਦੇਵੀ, ਆਪੋ ਹਿ ੍ਠਾ, ਇਦਮਾਪਃ), ਜਲ ਵਿੱਚ ਜਪ ਅਤੇ ਅਘਮਰਸ਼ਣ, ਦ੍ਰੁਪਦਾ, ਯੁੰਜਤੇ ਮਨਃ, ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਆਦਿ ਪਾਠ-ਵਿਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਤਰਪਣ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ—ਅਹਿੰਸਾ, ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦੇਣਾ, ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼, ਜਨਤਕ ਮਰਯਾਦਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਲੈੰਗਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ, ਵੇਦ-ਦੇਵਤਾ-ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਲ-ਮਾਲਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣਾ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਂਡੁਲਿਪੀ-ਭੇਦ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਲਈ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਆਚਾਰ ਹੀ ਹੈ।
Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੇ ਆਚਾਰ-ਭਾਗ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥ ਕਿਵੇਂ ਫਿਰ ਰਿਤੁਅਲ-ਯੋਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਮੁੜ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਾ ਕੇ, ਤਾਂਬਾ ਖੱਟੇ/ਅਮਲੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਕਾਂਸਾ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਖਾਰਾ ਘੋਲ ਨਾਲ, ਮੋਤੀ ਆਦਿ ਰਤਨ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਰਤਨ, ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਉਪਜ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਰੱਸੇ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ, ਬਾਂਸ/ਨਰਕਟ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਘਰ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ—ਦੋਹਾਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ ਪੂੰਝਣ ਅਤੇ ਛੂਹ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ, ਚਿਕਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ; ਘਰੇਲੂ ਥਾਂ ਝਾੜੂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੱਪੜਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਕਈ ਕੱਪੜੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ, ਲੱਕੜ ਰੰਦੇ/ਛੀਲਣ ਨਾਲ; ਗੱਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਓਵਰਫ਼ਲੋ/ਵਹਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਖਾਣ-ਛੀਂਕ-ਨੀਂਦ-ਪੀਣ-ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਚਾਰ, ਜਨਤਕ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਆਚਮਨ, ਰਜਸਵਲਾ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਲ-ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ, ਲਿਨਨ/ਸਣ, ਹਿਰਨ-ਵਾਲ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੋਧਕ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ—ਬਾਹਰੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 157
Śāva-āśauca and Sūtikā-śauca: Death/Childbirth Impurity, Preta-śuddhi, and Śrāddha Procedure (Chapter 157)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਾਵ-ਆਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਸੂਤਿਕਾ-ਆਸ਼ੌਚ ਦੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਯਮ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਪਿੰਡ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼ੌਚ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਸ਼ੁ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ/ਵੱਧ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਚੂੜਾ-ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵਿਆਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪਿਤ੍ਰਕੁਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਛੂਟਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਜੇ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਗੋਤ੍ਰ-ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ, ਮਾਪ-ਪਰਿਮਾਣ, ਅਤੇ ਸੋਮ, ਅਗਨੀ/ਵਹਨੀ ਤੇ ਯਮ ਲਈ ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਜਗਾ ਕੇ ਨਿਯਤ ਆਹੁਤੀਆਂ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਧਿਮਾਸ ਆਦਿ ਕਾਲ-ਵਿਕਲਪ, ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ, ਫਿਰ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਇਹ ਤਰਕ ਕਿ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਿੰਸਕ/ਅਸਧਾਰਣ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ-ਆਸ਼ੌਚ, ਸੰਭੋਗ ਜਾਂ ਚਿਤਾ-ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰੰਤ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਵਿਜ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਥੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Adhyaya 158
Srāvādya-śauca (Impurity due to bodily discharge and allied causes)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਸ੍ਰਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੌਚ (ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਰਕਤਸ੍ਰਾਵ/ਗਰਭਪਾਤ ਸਮੇਤ), ਜਨਮ-ਜਨਿਤ ਸੂਤਕ ਅਤੇ ਮੌਤ-ਜਨਿਤ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਨੇੜਤਾ (ਸਪਿੰਡ, ਸੁਕੁਲ੍ਯ, ਗੋਤ੍ਰਿਨ) ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਅਵਸਥਾ (ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਚੂੜਾਕਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਮੁਤਾਬਕ ਅਸ਼ੌਚ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਸਥਿ-ਸੰਚਯਨ, ਉਦਕ-ਕ੍ਰਿਆ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਲਈ ਦਾਹ ਜਾਂ ਸਮਾਧੀ, ਭੋਜਨ/ਦਾਨ/ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਉੱਤੇ ਰੋਕਾਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਅਸ਼ੌਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੇ ਭਾਰੀ ਅਸ਼ੌਚ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ/ਅੱਗ ਨਾਲ ਮੌਤ, ਮਹਾਮਾਰੀ, ਅਕਾਲ-ਯੁੱਧ-ਆਪਦਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ, ਅਸਪਿੰਡ ਸ਼ਵ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਤਿਤ ਆਦਿ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਮਨੂ ਆਦਿ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ੌਚ-ਵਿਵਸਥਾ ਗ੍ਰਿਹਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 159
Purification Concerning the Unsanctified (Asaṃskṛta) and Related Cases (असंस्कृतादिशौचम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਯਥਾਵਿਧੀ ਸੰਸਕਾਰ-ਯੁਕਤ) ਅਤੇ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਰਨੋਂਪਰੰਤ ਫਲ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਹਰਿ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੋਖ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਅਸਥੀ-ਕਸ਼ੇਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਥੀਆਂ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ, ਉਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗਵਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਿਤਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਦੱਸ ਕੇ ਵੀ, ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪਤਿਤ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ-ਬਲੀ ਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਰੂਪ ਉਪਾਅ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੌਤ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਸੰਸਾਰੀ ਲਗਾਵਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਪਰਲੋਕ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਹੀ ਸਾਥੀ (ਯਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਲੇਖ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਚੱਕਰ, ਕੱਪੜੇ ਬਦਲਣ ਵਾਂਗ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 160
Vānaprastha-āśrama (The Forest-Dweller Stage of Life)
ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਵਨ-ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਜੀਵਨ-ਚਰਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪੁਲ ਵਾਂਗ। ਜਟਾ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਣ ਵਰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵੀ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਆਹਾਰ (ਦੁੱਧ, ਕੰਦ-ਮੂਲ, ਨੀਵਾਰ ਜੰਗਲੀ ਚੌਲ, ਫਲ), ਦਾਨ ਨਾ ਲੈਣਾ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਮ ਹੈ; ਯਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ। ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਪ—ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਗਨੀ, ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠ ਮੀਂਹ ਸਹਿਣਾ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਸਾਧਨਾ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਨਾਵਰਤਨ ਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਵਰਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ਿਆ।
Adhyaya 161
Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯਤੀ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਉੱਠਦੇ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣਾ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਇਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰੀ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਾਗਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ—ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਕਾਂਤਵਾਸ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਅਲਪ ਆਹਾਰ, ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨੀ, ਸਤ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧ ਬਾਣੀ ਤੇ ਆਚਰਨ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਨਾ ਪਵੇ ਐਸੇ ਭਿੱਖਿਆ ਨਿਯਮ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕੁਟੀਰਕ→ਬਹੂਦਕ→ਹੰਸ→ਪਰਮਹੰਸ ਮੰਗਤੇ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਧਦੀ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਮ-ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (ਗਰਭ/ਅਗਰਭ; ਪੂਰਕ-ਕੁੰਭਕ-ਰੇਚਕ ਮਾਤਰਾ ਸਮੇਤ), ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਯਤੀ-ਚਰਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਦ੍ਵੈਤ ਨਿਸ਼ਚਯ—ਆਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ/ਵਾਸੁਦੇਵ/ਹਰੀ—ਦੱਸ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਛੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਵੀ ਉਲੇਖਿਤ ਹਨ।
Adhyaya 162
अध्याय १६२ — धर्मशास्त्रकथनम् (Dharmaśāstra Exposition: Authorities, Pravṛtti–Nivṛtti, Upākarman, and Anadhyāya Rules)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਮਨੂ ਤੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਆਪਸਤੰਬ, ਵਿਆਸ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਆਦਿ। ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਕਾਮਨਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਮ) ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਗਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਵੈਰਾਗ)। ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਪਰਮ ਉਪਾਯ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਹਾਰਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਲਈ ਕਾਲ-ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ, ਉਪਾਕਰਮ-ਉਤਸਰਗ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨਧਿਆਇ (ਅਸਥਾਈ ਵਿਰਾਮ) ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਮਰਨ-ਅਸ਼ੌਚ, ਗ੍ਰਹਿਣ, ਕੁਝ ਤਿਥੀਆਂ, ਗਰਜ/ਮੌਸਮੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਉਲਕਾ-ਭੂਚਾਲ, ਲਾਸ਼-ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਪਤਿਤ-ਸੰਪਰਕ, ਅਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਘਨ; ਕੁੱਲ 37 ਅਨਧਿਆਇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਖਮ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਨਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 163
Śrāddha-kalpa-kathana (Exposition of the Śrāddha Procedure)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਧਰਮ-ਨਕਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਭੁਕਤੀ (ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੋਤਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਸਤਕਾਰ; ਬੈਠਕ ਪੂਰਬਮੁਖੀ, ਦੇਵਕਾਰਜ ਲਈ ਜੁੜੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਕਾਰਜ ਲਈ ਵਿਜੋੜ ਗਿਣਤੀ, ਮਾਤ੍ਰ-ਪੱਖ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ-ਯੁਕਤ ਪਾਤਰ, ਅੰਨਕਣ ਛਿੜਕਣਾ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਜੌ/ਤਿਲ ਮਿਲਾਉਣਾ, ਅਰਘ੍ਯ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਪਸਵ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ। ਪਿਤ੍ਰਯਜ੍ਞ-ਰੀਤ ਨਾਲ ਹੋਮ, ਹੁਤਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ, ਪਾਤਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਸਮੇਤ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਅੰਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਤੇ ਜਲ-ਦਾਨ, ਦੱਖਣਮੁਖ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ, ਸ੍ਵਸ੍ਤੀ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਯ੍ਯੋਦਕ, ਸ੍ਵਧਾ-ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ, ਵਿਧਿਵਤ ਵਿਸਰਜਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਿਯਮ। ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਪੀੰਡੀਕਰਣ ਦਾ ਭੇਦ, ਮੌਤ-ਦਿਨ/ਮਾਸਿਕ/ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਚੱਕਰ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਦੇਵਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆਯੁ, ਧਨ, ਵਿਦਿਆ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 164
Chapter 164: नवग्रहहोमः (Navagraha Fire-Offering)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੱਲੋਂ ਨਵਗ੍ਰਹ ਹੋਮ ਦੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਵਰਖਾ, ਆਯੁ, ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਅਭਿਚਾਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਪਾਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਕੇਤੂ ਤੱਕ ਨੌਂ ਗ੍ਰਹ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਤਾਂਬਾ, ਸਫਟਿਕ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਸੋਨਾ, ਅਰਕ-ਕਾਠ (ਜੋੜੇ ਰੂਪ), ਚਾਂਦੀ, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਸੀਸਾ। ਸੁਵਰਨ-ਲੇਖਨ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਮੰਡਲ-ਰੇਖਾਂਕਨ, ਰੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤ੍ਰ-ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਕੰਗਣ ਅਤੇ ਗੁੱਗੁਲ ਧੂਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਰਿਗ/ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਸਮਿਧਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ-ਘੀ-ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਗ੍ਰਹ 128 ਜਾਂ 28 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਗ੍ਰਹ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਵਿਜ-ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਕ੍ਰਮ—ਗਾਂ, ਸ਼ੰਖ, ਬਲਦ, ਸੋਨਾ, ਵਸਤ੍ਰ, ਘੋੜਾ ਆਦਿ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਉਤ्थਾਨ-ਪਤਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਾਲਾਤ ਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹ-ਪੂਜਾ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 165
Adhyaya 165 — नानाधर्माः (Various Dharmas)
ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਨਿਯਮ; ਗ੍ਰਹਣ-ਸੰਧੀ ਵੇਲੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਧੀ; ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਦੀ ਠੀਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤਾਂ, ਜ਼ਬਰ/ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਅਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ-ਚਰਚਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਵੀ ਹੈ—ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਦੂਜਾ’ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਰੋਧ-ਭੇਦ ਢਿੱਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਨਿਰੋਧ ਨੂੰ ਪਰਮ ਯੋਗ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ/ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲਯ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ (ਨੀਚ ਜਨਮ, ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ) ਦੱਸ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼—ਪਾਪਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਹੀ ਅਨੁੱਤਰ ਹੈ; ਕਰਮਕਾਂਡ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸਮਨ્વਯ।
Adhyaya 166
Chapter 166: वर्णधर्मादिकथनं (Exposition of Varṇa-Dharma and Related Topics)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੇਦ–ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ “ਪੰਜ-ਵਿਧ” ਦੱਸ ਕੇ, ਕਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵਰਣ-ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਯਤੀ) ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼: ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਰਥ (ਮੰਤਰ, ਯਜ੍ਞ), ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਰਥ, ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰਾਰਥ (ਵ੍ਯਵਹਾਰ, ਦੰਡ) ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ–ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਾਮੰਜੱਸ, ਅਨੁਵਾਦ (ਗੁਣਾਰਥ, ਪਰਿਸੰਖਿਆਰਥ) ਅਤੇ ਅਰਥਵਾਦ (ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਤਮਕ/ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ 48 ਸੰਸਕਾਰ, ਪੰਚਯਜ੍ਞ, ਪਾਕਯਜ੍ਞ–ਹਵਿਰਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸੋਮਯਾਗ ਦੇ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਦਗੁਣ, ਨਿਤ੍ਯਾਚਾਰ (ਬਾਣੀ, ਸਨਾਨ–ਭੋਜਨ ਸੰਯਮ), ਦਾਹ/ਦਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਸਵਜਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਯੋਗਤਾ, ਪੰਕਤੀ-ਦੋਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Adhyaya 167
Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ‘ਗ੍ਰਹ-ਯਜ੍ਞ’ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੁੜ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਲਈ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਾਪ—ਅਯੁਤ (10,000), ਲੱਖ (100,000) ਅਤੇ ਕੋਟਿ (10,000,000)—ਦੱਸ ਕੇ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਧਿਦੇਵਤਾ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ, ਕਾਠ-ਸਮਿਧਾ-ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਮਿਸ਼ਰਣ, 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ 108 ਕੁੰਭ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ, ਵਸੋਧਾਰਾ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮੰਤ੍ਰ—ਮਹਾਦੇਵਾਂ, ਨਵਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਾਨ (ਸੋਨਾ, ਗਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਰਤਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸ਼ਯ੍ਯਾ) ਨਾਲ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਜੋੜੀ ਗਈ ਹੈ; ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ, ਵਿਆਹ, ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਦਿ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਲੱਖ/ਕੋਟਿ ਹੋਮ ਲਈ ਕੁੰਡ ਦੇ ਮਾਪ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਕਲਪ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਕਰਮ ਸਮੇਤ ਅਭਿਚਾਰ/ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਮਨ੍ਵਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 168
Chapter 168 — महापातकादिकथनम् (Exposition of Great Sins and Related Topics)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨਿਆਇਕ-ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸ਼ੌਚ-ਅਸ਼ੌਚ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਮਹਾਪਾਤਕੀ, ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ, ਪਤਿਤ, ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ/ਅੰਤ੍ਯਜ ਸਮੂਹ, ਨਿੰਦਿਤ ਪੇਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਦਾ ਅੰਨ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਕਦੋਂ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਪਰਿਹਾਰ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਹੈ, ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਤਪ੍ਤਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਗੇ ਪੜਾਅਵਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੋਜਨ, ਉੱਛਿਸ਼ਟ, ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸੇਵਨ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਮਹਾਪਾਤਕ—ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ, ਸੁਰਾਪਾਨ, ਸਤੇਯ ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਲਪਗਮਨ—ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਸਮਾਨ ਦੋਸ਼ ਮੰਨੇ ਕਰਮ, ਉਪਪਾਤਕ ਅਤੇ ਜਾਤੀ-ਭ੍ਰੰਸ਼ਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ, ਸ਼ੌਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਗਨੇਯ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪੋਸ਼ਕ ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 169
Mahāpātaka-ādi-kathana (Account of the Great Sins) — concluding note incl. ‘Mārjāra-vadha’ (killing of a cat)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਕਾਈ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਪਾਤਕ ਆਦਿ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕ੍ਰਮਣ-ਸੂਚਨਾ ਵਜੋਂ ‘ਮਾਰਜਾਰ-ਵਧ’ (ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ) ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਪਾਠ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਕੇਵਲ ਨੈਤਿਕ ਲੇਬਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਉਪਚਾਰ—ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਧਾਰ-ਨਕਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਇੱਕ ਕੜੀ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪਾਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਹੁਣ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਵਿਧੀ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਤੂ ਜਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੇ ਮਾਪ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਵੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ੁੱਧੀ ਇਕੱਠੇ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 170
प्रायश्चित्तानि (Expiations) — Association-Impurity, Purification Rites, and Graded Penance
ਇਸ ਅਧਿਆਇ (ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ 170) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਤਕਨੀਕ ਵਜੋਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਸ਼ੌਚਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤਿਤ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਸੰਗਤ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ “ਸੰਗ” ਪੁਰੋਹਿਤ-ਸੇਵਾ, ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਮੈਥੁਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠੇ ਯਾਤਰਾ, ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਆਸਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕ੍ਰਮ—ਪਤਿਤ ਵਰਗਾ ਵਰਤ ਧਾਰਨ, ਸਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜਲਦਾਨ, ਪ੍ਰੇਤ-ਸਮਾਨ ਘੜਾ ਉਲਟਣ ਦੀ ਸੰਕੇਤ-ਕ੍ਰਿਆ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰਾ। ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਤਪਤ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ, ਪਰਾਕ, ਸ਼ਾਂਤਪਨ ਆਦਿ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਚਾਂਡਾਲ-ਸਪਰਸ਼, ਉੱਛਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਵ-ਸਪਰਸ਼, ਰਜਸਵਲਾ ਅਸ਼ੌਚ, ਅਨੁਚਿਤ ਦਾਨ, ਨਿਸ਼ਿਧ ਪੇਸ਼ੇ, ਯਜ੍ਞ-ਲੋਪ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ। ਅਨੁਤਾਪ ਨੂੰ ਹੋਮ, ਜਪ, ਉਪਵਾਸ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਉਪਨਯਨ/ਸੰਸਕਾਰ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਠ-ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ ਦਾ ਪਾਠ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਸਤੋਤਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਯਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ-ਵ੍ਰਤ। ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਆਦਿ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਸਰੀਰ-ਆਹਾਰ ਦੇ ਸੁਖਮ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ—ਮੁੰਡਨ, ਸਨਾਨ, ਹੋਮ, ਹਰੀ-ਪੂਜਾ, ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ। ਯਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ-ਰੂਪ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ, ਗ੍ਰਾਸ/ਪਿੰਡ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ; ਤਪਤਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਦੇ ਚੱਕਰ; ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਅਤਿਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ। ਸ਼ਾਂਤਪਨ, ਮਹਾ/ਅਤਿਸ਼ਾਂਤਪਨ, ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਦਾ ਪਰਾਕ ਉਪਵਾਸ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਕ੍ਰਮ ‘ਪਾਦ’ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਪੱਤੇ, ਪਾਣੀ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਕੂਰਚ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤਪ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਬਲ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 172
Chapter 172 — “Expiations beginning with the Secret (Rites)” (Rahasya-ādi-prāyaścitta)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਰਹੱਸ੍ਯ-ਆਦਿ’ ਗੁਪਤ/ਅੰਤਰਮੁਖ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਦੰਡ ਨਹੀਂ; ਸੰਗਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੰਯਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਧਾਰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉਤਥਾਨ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵਿਧਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਬਣ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਰਵਜਨਿਕ ਦਵਾ ‘ਸਤੋਤਰ-ਜਪ’ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੋੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੁਨਰ-ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਧਕ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ।
Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੈ। ‘ਵਧ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਯੋਗ (ਮੌਤ) ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੋਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਧੀ ਹੱਤਿਆ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ—ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਸਾਂਝੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਅਤੇ ਪਰੋਖ ਕਾਰਣ ਬਣਨਾ (ਜਿਵੇਂ ਜ਼ੁਲਮ/ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਆਤਮਹੱਤਿਆ) ਵੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਪਾਤਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਲਈ ਮਹਾਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਆਤਮਤਿਆਗ, ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਭਿੱਖਿਆ-ਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਆਚਰਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਘਟਾਵਾਂ—ਗਿਣਵਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕਤਾ (ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਇਸਤਰੀ, ਬੱਚੇ, ਰੋਗੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ-ਕ੍ਰਮ, ਗੋਹਤਿਆ, ਚੋਟ, ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਕਸਮਾਤ ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਸ਼ੌਚ-ਅਸ਼ੌਚ/ਭੋਜਨ-ਦੂਸ਼ਣ, ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਿਧ ਸੇਵਨ, ਚੋਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ/ਰਾਜਦੰਡ ਦਾ ਨਿਆਂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਲਪ ਆਦਿ ਕਾਮ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਮੌਤ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਜਾਂ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਔਖਧੀ ਦੋਵੇਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਪੂਜਾ, ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਜਾਂ ਹੋਮ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਵਿਘਨ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰਿਤੁਅਲ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛੁੱਟੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਅੱਠ ਸੌ ਜਪ ਅਤੇ ਦੁੱਗਣੀ ਪੂਜਾ; ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਸ਼ੌਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੰਚੋਪਨਿਸ਼ਦ ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਮ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਟੁੱਟੀ ਭੇਟ, ਮੰਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਦੀ ਗੜਬੜ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਿੱਸਾ ਤਿਆਗ, ਪ੍ਰੋਛਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਪ। ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਡਿੱਗਣ/ਟੁੱਟਣ/ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਸੌ ਆਹੁਤੀਆਂ। ਅੱਗੇ ਅਧਿਆਇ ਮੋਖਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਸੱਚਾ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਅਰਥਾਤ ਹਰੀ-ਸਮਰਣ, ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ, ਪਰਾਕ, ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ; ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਪ੍ਰਣਵ-ਸਤੋਤਰ, ਸੂਰਜ/ਈਸ਼/ਸ਼ਕਤੀ/ਸ਼੍ਰੀਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ; ਤੀਰਥ-ਮਹਿਮਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਦਾਨ, ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ’ ਵਾਲੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵਨਾ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।