Dhanurveda
The Martial Science
The ancient science of archery and warfare (dhanurveda) covering weapons, military formations, training methods, and martial codes.
Adhyayas in Dhanurveda
Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ‘ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ’ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਰਥ, ਗਜ, ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਪਦਾਤੀ—ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ-ਪੱਧਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ-ਵਰਤੋਂ ਦੇ ‘ਪੰਜ ਭੇਦ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਕਸ਼ੇਪ੍ਯ (ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਰਣ ਵਾਲੇ), ਪਾਣਿਮੁਕਤ (ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ), ਯੰਤਰਮੁਕਤ (ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ), ਅਮੁਕਤ (ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ) ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਨਿਰਸਤ੍ਰ ਬਾਹੁਯੁੱਧ। ਫਿਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ–ਅਸਤ੍ਰ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਇਆ/ਛਲ ਵਾਲੇ ਢੰਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਯੰਤਰਮੁਕਤ, ਪਾਣਿਮੁਕਤ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਵਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ-ਸਜਜਤਾ, ਧਨੁਸ਼-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ-ਕ੍ਰਮ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ/ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਖਾਵੇ; ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਅਭਿਆਸ, ਤਾਲੀਮ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਪਦ, ਵੈਸ਼ਾਖ, ਮੰਡਲ, ਆਲੀਢ, ਪ੍ਰਤਿਆਲੀਢ, ਵਿਕਟ, ਸੰਪੁਟ ਆਦਿ ਅਸਨ-ਮਾਪ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਨਮਸਕਾਰ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜ੍ਯਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਥਾਂ, ਨਾਭੀ/ਕਟੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਅੱਖ–ਕੰਨ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ, ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਪਕੜ, ਖਿੱਚ-ਛੱਡ, ਫਾਲੋ-ਥਰੂ ਅਤੇ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਮੁਲਾਂਕਣ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਤੀਰ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧਕਲਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 249
Chapter 249 — धनुर्वेदकथनम् (Exposition of Dhanurveda): Archery Procedure, Target-Training, and Yogic Restraint
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਪੂਰੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਯਜ್ಞ-ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਤੀਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੂਣੀਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬਾਂਧਦਾ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੀਰ ਖਿੱਚਦਿਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਅਟੁੱਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੰਹਕਰਨ ਆਦਿ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਤੀਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸੰਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਏਕਾਗ੍ਰ ਰਹੇ; ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਯੋਗ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਹੀ ਮੋਚਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਚੰਦਰਕ ਵਰਗੇ ਮਾਪੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਮੋਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯੰਤਰਣ-ਅਭਿਆਸ (ਉਲਕਾ-ਸ਼ਿਖਿਆ), ਅਤੇ ਅੱਖ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਚੌਰਸ ਨਿਸ਼ਾਨਾ, ਮੁੜ ਕੇ/ਘੁੰਮ ਕੇ ਵਾਰ, ਚਲਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ, ਨੀਵਾਂ-ਉੱਚਾ ਭੇਦਨ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਦੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰ-ਦੁਸ਼ਕਰ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਥਿਰ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮਯੋਗ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਸ਼ਿਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਮਨ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਯਮ-ਜਯ ਰਾਹੀਂ ਯੁੱਧ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਏਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 250
Dhanurveda-kathanam (The Teaching of Martial Science)
ਇਸ ਧਨੁਰਵੇਦ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਯੁੱਧ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਹੱਥ, ਮਨ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ‘ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪੱਕੀ ਯਕੀਨੀਅਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੀ ਅਸ਼ਵ/ਵਾਹਨ ਜਾਂ ਰਥ-ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ। ਅੱਗੇ ਰੱਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਪ, ਮਨਪਸੰਦ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜਿਆ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਿੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਹੀ ਬਣਾਵਟ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਲੀਮ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਧਕ ਦੀ ਭੰਗੀਮਾ ਠੀਕ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸਹਿ-ਕਿਰਿਆ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਯੁੱਧ-ਵਿਧੀਆਂ—ਕਵਚਧਾਰੀ ਵੈਰੀ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹਥਿਆਰ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸੁੱਟਣਾ, ਸਮਯੋਗ (ਸਮਯੋਗ) ਅਧੀਨ ਵਲਗਿਤ, ਪਲੁਤ, ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਚਾਲਾਂ, ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਯਮਤ ਬੰਨ੍ਹ/ਨਿਗ੍ਰਹ। ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਅਤੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਰੀਤ—ਤਲਵਾਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਕੜ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੱਢਣਾ; ਹਥਿਆਰਾਂ, ਸ਼ੂਲ/ਕਾਂਟਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਕਵਚ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਥਾਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਤੇ ਤਾਇਨਾਤੀ ਲਈ ਅਸ਼ਵ/ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ-ਅਭਿਆਸ ਦੱਸ ਕੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਜੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 251
Dhanurveda-kathana (Exposition of Martial Science): Movements, Weapon-Operations, Combat Postures, and Battle Readiness
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ-ਕ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਭ੍ਰਾਂਤ, ਉਦਭ੍ਰਾਂਤ, ਸ਼੍ਯੇਨਪਾਤ, ਆਕੁਲ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਾਲੀਮ ਤੇ ਪਾਠ ਲਈ ਜੋੜੇ-ਨਾਮ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਇਕਾਈਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ: (1) ਖਡਗ-ਚਰਮ (ਤਲਵਾਰ-ਢਾਲ) ਵਿਧੀ, 32 ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਪ੍ਰਤਿਆਲੀਢ, ਆਲੀਢ, ਵਰਾਹ, ਲੁਲਿਤ ਆਦਿ; (2) ਮੱਲਯੁੱਧ/ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਦਾਅ—ਮੋੜਨਾ, ਫੜਨਾ, ਉੱਪਰ/ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਣਾ, ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਛੁਡਾਉਣਾ; (3) ਦੰਡ/ਪਾਸ-ਬੰਧ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਵ੍ਯਸਤ-ਪਾਸ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ; (4) ਚਕ੍ਰ, ਸ਼ੂਲ, ਤੋਮਰ, ਗਦਾ, ਪਰਸ਼ੁ, ਮੁਦਗਰ, ਭਿੰਦਿਪਾਲ, ਲਗੁੜ, ਵਜ੍ਰ, ਪੱਟਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਖਡਗ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੰਤਰ-ਕਰਮ। ਹਸਤ-ਮੁਦਰਾਵਾਂ, ਦੇਹ-ਲੱਛਣ/ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ/ਔਸ਼ਧੀ/ਵਿਧੀ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਵੀ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸਮਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ-ਰਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰੀਕਰਨ, ਅੰਕੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਧਨੁਰਧਰ, ਖਡਗਧਾਰੀ, ਢਾਲਧਾਰੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਜਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Adhyaya 252
Chapter 252 — व्यवहारकथनं (Vyavahāra-kathana: On Legal Procedure)
ਅਗਨੀ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ-ਵਿਵਹਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਵਿਵਹਾਰ’ ਨੂੰ ਨਯ-ਅਨਯ ਦੀ ਪਰਖ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ, ਚਤੁਰਮੂਲ ਅਤੇ ਚਾਰ ਨੀਤੀ-ਉਪਾਯਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੱਧਰੀ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਧਰਮ, ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ, ਆਚਾਰ/ਚਾਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵਾਦੀ-ਪ੍ਰਤਿਵਾਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇ-ਜਵਾਬ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀਤਾ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਵਾਦ-ਸ਼ੀਰਸ਼ਕ—ਕਰਜ਼ਾ, ਨਿਕਸ਼ੇਪ, ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ, ਦਾਨ ਵਾਪਸੀ, ਸੇਵਾ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਅਸਵਾਮੀ ਵਿਕਰੀ, ਅਪ੍ਰਦਾਨ, ਖ਼ਰਾਬ ਖਰੀਦ, ਸਮਝੌਤਾ-ਭੰਗ, ਸੀਮਾ/ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਵਾਦ, ਵਿਆਹ/ਸਤ੍ਰੀਧਨ, ਵਾਰਸਾ, ਸਾਹਸ, ਵਾਕ-ਪਾਰੁਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਦੰਡ, ਜੂਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕੀਰਨਕ—ਗਿਣ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੌ ਉਪਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਨਿਰਪੱਖ ਸਭ੍ਯ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ ਦੀ ਰੀਤ, ਪ੍ਰਤਿਆਰੋਪ/ਪ੍ਰਤਿਦਾਅਵਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ, ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਕ੍ਰਮ (ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਭੋਗ/ਕਬਜ਼ਾ, ਸਾਕਸ਼ੀ; ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਖ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਆਦ/ਪ੍ਰਿਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ, ਮਲਕੀਅਤ ਬਨਾਮ ਭੋਗ, ਧੋਖੇ/ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੋਏ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਅਵੈਧਤਾ, ਰਿਆਇਤੀ ਹਾਲਾਤ, ਚੋਰੀ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਅਤੇ ਵਿਆਜ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।