Mantra-shastra
Tantra & Sacred Formulae
The science of mantras, tantric rituals, yantra construction, and esoteric practices for spiritual attainment and protection.
Adhyayas in Mantra-shastra
Adhyaya 301
Chapter 301 — सूर्यार्चनं (Sūryārcana) / Sun-worship (closing colophon only)
ਇਹ ਅੰਸ਼ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਸਮਾਪਨ-ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ 301 ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੂਰਿਆਰਚਨ’ (ਸੂਰਜ-ਪੂਜਾ) ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਸਿੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਉਪਾਸਨਾ ṛta/ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਨਿਯੰਤਾ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ, ਹੋਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਊਰਜਾ-ਸਮਨ੍ਵਯ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਭਕਤੀ ਤੰਤ੍ਰਕ ਕਰਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।
Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਤੰਤਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚੰਦਰਮਾ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਸੱਤਵੇਂ ਰਾਸ਼ੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਪੂਸ਼ਨ/ਪੁਸ਼੍ਯ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ‘ਗ੍ਰਾਸ’ (ਪਰਿਮਾਣ/ਅਵਸਥਾ) ਦੀ ਜਾਂਚ। ਫਿਰ ਦੇਹ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਆਯੁ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕੇਤ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੁੱਧੋਲਕਾ, ਮਹੋਲਕਾ, ਵੀਰੋਲਕਾ ਆਦਿ ਉਗ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਖਾ-ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਆਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਹਿਰਦੇ, ਮੁਖ, ਨੇਤਰ, ਸਿਰ, ਪੈਰ, ਤਾਲੂ, ਗੁਹ੍ਯ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਬੀਜ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਨਿਆਸ ਦੇਵਤਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵਤਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੰਡਲ/ਕਮਲ-ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੂਹ ਕਮਲ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ-ਦਾਹਿਨੀ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਤੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਪੀਠ ਉੱਤੇ ਹਰਿ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਪੰਚੋਪਚਾਰ ਪੂਜਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਦਿ ਰੂਪ, ਆਯੁਧ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਕ-ਵਿਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਗਰੁੜ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ, ਸੋਮੇਸ਼ ਤੇ ਇੰਦਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆਵਰਣ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਰਵਸਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 303
Chapter 303: Mantras for Worship Beginning with the Five-syllable (Pañcākṣara) — पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः
ਅਗਨੀ ਪੰਚਾਕ੍ਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪੂਜਾ‑ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ‑ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ‑ਪੱਧਤੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨਸ੍ਵਰੂਪ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਰਾਂ ਦਾ ਪੰਚਭੂਤ, ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਹ‑ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ਟਾਕ੍ਸ਼ਰ‑ਪਰ੍ਯਵਸਾਨ ਉਲੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਦੀਖਿਆ‑ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਚਰੂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਵੰਡ, ਨੀਂਦ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੇ ਪ੍ਰਾਤਃ‑ਨਿਵੇਦਨ, ਮੁੜ‑ਮੁੜ ਮੰਡਲ‑ਪੂਜਾ, ਮਿੱਟੀ ਲੇਪ, ਅਘਮਰ੍ਸ਼ਣ ਸਮੇਤ ਤੀਰਥ‑ਸਨਾਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਆਤਮ‑ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨ੍ਯਾਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਰੰਗੀਨ ਅੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਮਲ‑ਦਲ ਤੇ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਸਫਟਿਕ‑ਸ਼ਵੈਤ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਪੰਚਵਕ੍ਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ (ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ) ਦਿਸ਼ਾ‑ਨ੍ਯਾਸ ਸਮੇਤ ਆਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੀਖਿਆ‑ਕ੍ਰਮ—ਅਧਿਵਾਸ, ਗਵ੍ਯਪੰਚਕ, ਨੇਤ੍ਰ‑ਬੰਧ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਤੱਤ੍ਵ‑ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਲਯ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਪੁਨਃਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ, ਪੁਸ਼ਪ‑ਪਾਤ ਨਾਲ ਨਾਮ/ਆਸਨ ਨਿਰਣੈ, ਸ਼ਿਵਾਗ੍ਨਿ ਉਤਪੱਤੀ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ‑ਸੰਖਿਆ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਤੇ ਅਸ੍ਤ੍ਰਾਹੁਤੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਕੁੰਭ‑ਪੂਜਾ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸਮਯ‑ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ‑ਸਨਮਾਨ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮਾਨ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 304
Mantras for Worship Beginning with the Five-Syllabled (Mantra) — Concluding Colophon (Chapter 304 end)
ਇਹ ਇਕਾਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਪਨ-ਕੋਲophon ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ (ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ) ਸੂਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੂਜਾ-ਮੰਤਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਭਾਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਰਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਇ ਰਸਮੀ-ਤਕਨੀਕ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਜਪ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਸੰਹਿਤਾਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਆਮ ਮੰਤਰ-ਪੂਜਾ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮ-ਲਿਤੁਰਜੀ ਵੱਲ ਪੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰ/ਤੀਰਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਸਰਬਤ੍ਰ ਉਪਾਸਨਾ-ਉਪਕਰਣ ਤੋਂ ਸਥਾਨ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਭਿਆਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ, ਅਰਪਣ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਵੱਲ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 305
Chapter 305 — Narasiṃha and Related Mantras (नारसिंहादिमन्त्राः)
ਅਗਨਿਦੇਵ ਪਿਛਲੀਆਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਨਾਮ-ਲਿਤਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ (ਤੰਤ੍ਰ) ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਭਾਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁ/ਖ਼ੁਦਰ ਕਰਮ—ਸਤੰਭਨ, ਵਿਦ੍ਵੇਸ਼ਣ, ਉੱਚਾਟਨ, ਉਤਸਾਦਨ, ਭ੍ਰਮ, ਮਾਰਣ ਅਤੇ ਵਿਆਧੀ—ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਮੋਖ਼’ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਮਨ/ਉਪਚਾਰ ਵੀ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਯਮ ਵੀ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਵਿਧਾਨ/ਭੇਦਨ ਰਾਹੀਂ ਮਾਰਣ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਚੂਰਨ-ਖੇਪ ਨਾਲ ਉਤਸਾਦਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਦਰਸ਼ਨ-ਚਕ੍ਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰੱਖਿਆ-ਤਕਨੀਕ—ਨਿਆਸ, ਆਯੁਧਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਚਕ੍ਰ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਵਿਨਿਆਸ, ਕੁੰਭ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ 1008 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਹੋਮ—ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਓਂ ਕ੍ਸ਼ੌਂ…’ ਨਰਸਿੰਹ ਮੰਤ੍ਰ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਪੀੜਾਂ, ਜ਼ਵਰ, ਗ੍ਰਹ-ਬਾਧਾ, ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਗਨਿਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਨਰਸਿੰਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 306
Chapter 306 — त्रैलोक्यमोहनमन्त्राः (Mantras for Enchanting the Three Worlds)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਮੋਹਨ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਾਰੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪੂਰਵ-ਪੂਜਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਪ-ਗਿਣਤੀ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ ਹੋਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ। ਅੱਗੇ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਸਾਧਨਾ—ਪਦਮਾਸਨ, ਦੇਹ-ਸ਼ੋਸ਼ਣ/ਨਿਗ੍ਰਹ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦਿਗਬੰਧਨ ਨਿਆਸ, ਬੀਜ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮਲਿਨਤਾ ਨਿਕਾਸ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧਾਰਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ-ਨਿਆਸ। ਵਿਸ਼ਣੂ (ਕਾਮ/ਸਮਰ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ), ਲਕਸ਼ਮੀ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਆਯੁਧਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਯੁਧ-ਪੂਜਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਓਂ ਸ਼੍ਰੀਂ ਕ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੀਂ ਹੂੰ…” ਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ, ਤਰਪਣ-ਵਿਧੀਆਂ, ਦੀਰਘਾਯੂ ਲਈ ਉੱਚੇ ਜਪ-ਹੋਮ ਲਕਸ਼, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ ਵਰਾਹ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਪਰਿਸ਼ਿਸ਼ਟ—ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਫਲ-ਸਾਧਨ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 307
Trailokya-mohinī Śrī-Lakṣmī-ādi-pūjā and Durgā-yoga (Protective and Siddhi Rites)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਮੋਹਿਨੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ-ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ-ਯੋਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੈ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਨੌਂ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਿਆਸ, ਕਮਲ-ਬੀਜ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਜਪ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ/ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨਦਾਇਨੀ ਪੂਜਾ, ਖਦਿਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਲਪੇਟੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਹੋਮ, ਬਿਲਵ ਆਧਾਰਿਤ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਰਾਜ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ/ਵਸ਼ਤਾ ਲਈ ਸਰੋਂ-ਜਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਆਦਿ ਉਪਾਏ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਚਾਰ-ਦੁਆਰੀ ਭਵਨ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਦੁਆਰ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼੍ਰੀ-ਦੂਤੀਆਂ, ਅੱਠ-ਦਲ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਵ੍ਯੂਹ (ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ) ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਕਰਨਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਰੂਪ-ਧਿਆਨ ਹੈ। ਆਹਾਰ ਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਬਿਲਵ, ਘਿਉ, ਕਮਲ, ਪਾਇਸ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ‘ਹ੍ਰਿਦਯ’ ਮੰਤ੍ਰ ਸਾਂਗ, ਪੱਤੇ-ਆਧਾਰਿਤ ਪੂਜਾ, ਆਯੁਧ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ, ਅਤੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਜੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਕਾਮ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਹੋਮ-ਵਿਕਲਪ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜੈ-ਆਹਵਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ।
Adhyaya 308
Chapter 308 — Worship of Tvaritā (त्वरितापूजा)
ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਮੋਹਿਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੂਜਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਗਨੀਦੇਵ ਤੁਰੰਤ ਤ੍ਵਰਿਤਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਆਜ੍ਞਾ-ਸੂਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂਗ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਰਾਤ/ਸ਼ਬਰੀ ਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਵਨਮਾਲਾ-ਭੂਸ਼ਿਤ, ਮਯੂਰਪਿਛ੍ਹ ਚਿੰਨ੍ਹਧਾਰিণੀ, ਸਿੰਹਾਸਨਸਥ, ਵਰ ਅਤੇ ਅਭਯ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਅਸ਼ਟਵਿਧ ਪੀਠ/ਪਦਮ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪੰਖੁੜੀ-ਵਾਰ ਅੰਗ-ਗਾਇਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਉਪਚਾਰ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਨੀ-ਆਕਾਰ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਰੱਖਿਆ, ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਕਰਮ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਧ ਜਪ, ਮੰਡਲ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਦਾਨ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਤੇ ਚਰੂ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 309
Tvaritā-pūjā (The Worship of Tvaritā) — Transition Verse and Context
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਵਜੋਂ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਤ੍ਵਰਿਤਾ-ਦੇਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਕਤੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵਿਗਿਆਨ-ਸਮਾਨ ਮੰਤ੍ਰਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ—ਵਿਧੀ ਦੀ ਨਿਖਰਤਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ‘ਪੁਰ/ਦੁਰਗ’ ਵਰਗਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਰਜੋ-ਲਿਖਿਤ (ਰੇਖਾਂਕਿਤ) ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਰੂਪ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀਅ ਪਾਠ-ਪੱਧਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਭੁਕਤੀ (ਲੌਕਿਕ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ) ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ (ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖਤਾ) ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦਹਲੀਜ਼ ਵਾਂਗ—ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਨਾਮ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ, ਅਤੇ ਵਜ੍ਰਾਕੁਲਾ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 310
Tvaritā-mūla-mantra and Related Details (Dīkṣā, Maṇḍala, Nyāsa, Japa, Homa, Siddhi, Mokṣa)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਤ੍ਵਰਿਤਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਤੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਿੰਹ–ਵਜ੍ਰਕੁਲ ਕਮਲ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ, ਫਿਰ ਮੰਡਲ-ਰਚਨਾ: ਨੌਂ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ/ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਣੇ, ਬਾਹਰੀ ਰੇਖਾ-ਸਮੂਹ, ਵਜ੍ਰ-ਵਕ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜਸਵੀ ਕਮਲ। ਅੱਗੇ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪੂਜਾ: ਬੀਜਾਕਸ਼ਰ ਦੱਖਣਾਵਰਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਵਿਦਿਆ-ਅੰਗ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਨਿਆਸ, ਦਿਗਸਤ੍ਰ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਗਰਭ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲ-ਨਿਆਸ। ਜਪ-ਗਿਣਤੀ, ਅੰਗ-ਅਨੁਪਾਤ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਕ੍ਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ; ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦীক্ষਾ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦীক্ষਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੁਕਤੀ ਲਈ ਜਿੱਤ, ਰਾਜਸੱਤਾ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਸਿੱਧੀ ਆਦਿ ਫਲ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖਸ਼-ਮਾਰਗ—ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਰਹਿਤ ਹੋਮ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ-ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ‘ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਯ’ ਵਾਲੀ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਅਨਾਵਰਤੀ ਮੁਕਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਕੁਮਾਰੀ-ਪੂਜਾ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਦੂਤੀ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਇਕਾਂਤ ਰੁੱਖ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਰਾਤਰੀ/ਸੀਮਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਸਰਵਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Adhyaya 311
The Root-Mantra of Tvaritā (Tvaritā-mūla-mantra)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਦੇ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ-ਕੋਲੋਫਨ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਤ੍ਵਰਿਤਾ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਬੀਜ-ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਅਨੁਸ਼ਠਾਨੀ ਵਿਨਿਯੋਗ ਅਤੇ ਯੰਤਰ/ਚਕ੍ਰ ਵਿਨਿਆਸ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਾਪਤੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪੈਡਾਗੌਜੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ, ਫਿਰ ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ, ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਯੰਤਰ-ਚਕ੍ਰ ਨਿਰਮਾਣ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਜਾਤਮਕ ਵਿਸਤਾਰ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਰੰਪਰਾ-ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸਾਤਤ੍ਯ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਧਕ-ਵਿਦਵਾਨ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਜਾਦੂਈ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਧਰਮ-ਕਾਮ-ਅਰਥ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੁਵਿਉਂਜਿਤ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਤਕਨੀਕ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੇ।
Adhyaya 312
Chapter 312 — Various Mantras (नानामन्त्राः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਿਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸੰਖੇਪ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਿਆਸ, “ਹੂੰ ਫਟ” ਵਾਲਾ ਕਵਚ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦਾ ਬਾਹਰੀ/ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਵਾਹਨ। ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵ/ਵਟੁਕ ਆਦਿ ਸਹਚਰ-ਨਾਮਮਾਲਾ, ਬੀਜ (ਐਂ, ਕ੍ਸ਼ੈਂ, ਹ੍ਰੀਂ) ਅਤੇ ਅਭਯ, ਪੁਸਤਕ, ਵਰਦ, ਮਾਲਾ ਵਰਗੇ ਰੂਪ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜਾਲ-ਵਿਨਿਆਸ, ਹ੍ਰਿਦਯਾਦਿ-ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਕਾਮਕ (ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ) ਸਮਾਪਤੀ-ਵਿਧੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉੱਚਾਟਨ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਯੰਤਰ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਸਾਮਗਰੀ ਅਤੇ ਸੂਤਰ-ਬੰਧਨ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ/ਵਿਜੈ ਮੰਤ੍ਰ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਆਵਾਹਨ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਆਯੁ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਅ—ਤਿਲਕ/ਅੰਜਨ, ਸਪਰਸ਼, ਤਿਲ-ਹੋਮ, ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਭੋਜਨ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਤ੍ਯਕ੍ਲਿੰਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ, ਸ਼ਡੰਗ, ਲਾਲ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਧਿਆਨ, ਦਿਗ-ਸਥਾਪਨਾ, ਕਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਤਨ, ਪੂਰਨ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ/ਕਮਲ/ਸਿੰਹਾਸਨ ਸਮੇਤ ਹ੍ਰਿਦਯ-ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 313
Tvaritājñānam (Knowledge of Tvaritā, the Swift Goddess) — Agni Purana, Adhyāya 314 (as introduced after 313)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਪਿਛਲੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ-ਕਰਮਵਿਧੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ/ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬੀਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਨਿਆਸ-ਪੂਜਾ, ਦੋ-ਭੁਜਾ ਅਤੇ ਅੱਠ-ਭੁਜਾ ਧਿਆਨ-ਭੇਦ, ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਕਮਲਾਸਨ, ਸਿੰਹਵਾਹਨ ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਦਯਾਦਿ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾ-ਮੰਡਲ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁਆਰਪਾਲ—ਜਯਾ, ਵਿਜਯਾ, ਕਿੰਕਰ—ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅਨੰਤ, ਕੁਲਿਕਾ, ਵਾਸੁਕੀ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ, ਤਕਸ਼ਕ, ਮਹਾਪਦਮ, ਕਰਕੋਟ, ਪਦਮ/ਪਦਮਾ ਆਦਿ ਨਾਗਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀ ਸਮੇਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ 81 ਪਦਾਂ ਵਾਲੇ ਨਿਗ੍ਰਹ-ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਲੇਖਨ, ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯ-ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ; ਫਿਰ ਉਗ੍ਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਣੋਨਮੁਖ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਕਾਲੀ/ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਤੱਤ, ਯਮ-ਸੀਮਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੱਖੋਚਾਰ, ਸਿਆਹੀ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ/ਚੌਰਾਹੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸੀਮਾਂਤ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਖਤ, ਅਤੇ ਘੜੇ ਹੇਠਾਂ, ਵਲਮੀਕ, ਵਿਭੀਤਕ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਚਕ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ/ਵਿਦਿਆ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਜਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਗਿਰਾ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ 64 ਸਥਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਯੁਕਤ ਨਿਗ੍ਰਹ–ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਚਕ੍ਰ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਕ੍ਰੀਂ ਸਃ ਹੂੰ’ ਅਮ੍ਰਿਤੀ/ਵਿਦਿਆ ਬੀਜ, ਤ੍ਰਿਹ੍ਰੀਂ ਆਵਰਨ, ਤਾਬੀਜ਼ ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਉਚਾਰ ਵਰਗੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਿਵਾਰਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਦ-ਹਰਣ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 314
Adhyaya 314 — Tvaritājñāna (Immediate/Quick Knowledge) (Colophon/Transition)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਾਪਤੀ-ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ‘ਤ੍ਵਰਿਤਾਜ੍ਞਾਨ’ ਨਾਮਕ ਵਿਦਿਆ-ਖੰਡ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਪ੍ਰਸਾਰ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਇੱਕ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਜੋੜ ਹੈ—ਇੱਕ ਵਿਦਿਆ-ਮੋਡਿਊਲ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲੇ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ (ਤੰਤਰ) ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਜ਼-ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ (ਤ੍ਵਰਿਤ ਗਿਆਨ) ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੱਲ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਥਾ-ਢਾਂਚਾ ਉਹੀ ਹੈ—ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਗ੍ਰਹੀਤਾ—ਇਸ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਝੱਟ ਤਰੀਕੇ’ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅੰਗ ਹਨ, ਅਲੱਗ ਜਾਦੂਈ ਨੁਸਖੇ ਨਹੀਂ।
Adhyaya 315
Chapter 315: नानामन्त्राः (Various Mantras)
ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਦੇਵ ਬੀਜ-ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ‘ਫਟ੍’ ਆਦਿ ਹੁਕਮੀ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ‘ਹੂੰ’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ, ‘ਖੇੱਚੇ’ ਪਦ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤੀਖੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਸਰਵਕਰਮਸਾਧਿਨੀ’ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਫਲ—ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ, ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਵਿਸ਼ ਜਾਂ ਮਾਰਕ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਮਰਨਾਸੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼-ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਦਮਨ, ਪਾਪਜਨਿਤ ਰੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ, ਵਿਘਨਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਵਸ਼ੀਕਰਨ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ-ਵਿਦਿਆ’ ਨੂੰ ਸਰਵਸਿੱਧਿਦਾਇਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਕੇ, ਈਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 316
Derivation (Uddhāra) of the Sakalādi Mantra (सकलादिमन्त्रोद्धारः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਉੱਧ੍ਰਿਤ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਕਲਾਦਿ/ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਮੰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ‘ਉੱਧਾਰ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅ ਤੋਂ ਕ੍ਸ਼ ਤੱਕ ਵਰਣ-ਕ੍ਰਮ (ਕ-ਵਰਗ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਦੇਵ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕਲ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਵਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੇਵਤਾ-ਨਾਮ ਗਣਨਾ, ‘ਕ੍ਸ਼’ ਦਾ ਨਰਸਿੰਹ-ਸਵਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਸੰਗਤਿ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਈਸ਼ਾਨ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ/ਦੱਖਿਣ, ਵਾਮਦੇਵ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ—ਪੰਚਵਕਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ-ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹ੍ਰਿਦਯ, ਸ਼ਿਰਸ, ਸ਼ਿਖਾ, ਨੇਤ੍ਰ, ਅਸਤ੍ਰ ਅੰਗ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਉਚਾਰਣ ‘ਨਮਃ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਵੌਸ਼ਟ, ਹੂੰ, ਫਟ’ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਵਕਰਮਕਰ’ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਕਲ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ ਸਦਾਸ਼ਿਵ-ਵਿਨਿਆਸ ਦਾ ਭੇਦ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਛਾਇਆ ਵਾਲਾ ਆਵਰਣ, ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਅਸ਼ਟਕ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 317
सकलादिमन्त्रोद्धारः (Sakalādi-mantra-uddhāra) — Chapter Colophon/Transition
ਇਹ ਭਾਗ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਪਸੰਹਾਰ-ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ‘ਸਕਲਾਦਿ ਮੰਤ੍ਰੋੱਧਾਰ’ ਨਾਮਕ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਉੱਧਾਰ ਅਤੇ ਵਰਣ/ਧੁਨੀ ਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਧਿਵਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪਾਠ-ਪੱਧਰ ‘ਗਣ-ਪੂਜਾ’ ਵੱਲ ਇਹ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਤਕਨੀਕ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਵਿਘਨ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪੁਰਾਣਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਧਨਾ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 318
वागीश्वरीपूजा (Worship of Vāgīśvarī)
ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਦੇਵ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ (ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ) ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਮੰਡਲ, ਧਿਆਨ-ਕ੍ਰਮ, ਸਮਾਂ, ਮੰਤ੍ਰ-ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਰਣ-ਵਰਗਾਂ ਸਮੇਤ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗੁਪਤ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰੀ, ਵਰ-ਅਭਯ ਮੁਦਰਾ ਯੁਕਤ, ਜਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸਾਧਨਾ ਵਰਣਮਾਲਾ-ਜਪ ਹੈ—‘ਅ’ ਤੋਂ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਤੱਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਮੋਢਿਆਂ ਵੱਲ ਉਤਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਕਾਰ ਧੁਨੀ-ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਕਲਪ ਕੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਜਪ। ਦੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਸਥਾਪਨਾ, ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰਾਹ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਕੋਣ-ਪੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਨਿਯਮਾਂ ਸਮੇਤ; ਕਮਲ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ, ਨਾਲ ਵਾਗੀਸ਼ੀ, ਹ੍ਰਿੱਲੇਖਾ, ਚਿਤ੍ਰਵਾਗੀਸ਼ੀ, ਗਾਇਤਰੀ, ਸ਼ਾਂਕਰੀ, ਮਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਹ੍ਰੀਂ-ਬੀਜ ਰੂਪ। ਘੀ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਕਾਵ੍ਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ-ਬੌਧਿਕ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਯੋਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 319
वागीश्वरीपूजा (The Worship of Vāgīśvarī)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਭਾਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ (ਵਾਣੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਰੂਪ) ਦੀ ਪੂਜਾ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਪੂਰਵ-ਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ ਸਾਧਕ ਦੇ ਵਾਂਗਮਯ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਤੀਖ਼ਾ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਸਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਫਿਰ ਮੰਡਲ-ਵਿਧੀ (ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ/ਯੰਤਰ-ਰਚਨਾ) ਵਰਗੇ ਸੁਖਮ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਾਗੀਸ਼ਵਰੀ-ਪੂਜਾ ਭਕਤੀਮਈ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਤਮਕ ਵੀ—ਧਰਮੀ ਉਚਾਰਣ, ਠੀਕ ਲਿਟਰਜਿਕ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਵਾਸਤੁ-ਆਗਮਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪ, ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਨਿਰਭੁਲਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 320
Aghīrāstra-ādi-Śānti-kalpaḥ (Rite for Pacification of Aghora-Astra and Other Weapons)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ (ਈਸ਼ਵਰ) ਕਰਮ-ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਮਰਸ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸਰਵਕਰਮ-ਸਿੱਧੀਦਾਇਕ ‘ਅਸਤ੍ਰ-ਯਾਗ’ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਸਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਨਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਲਈ ਗ੍ਰਹ-ਸਮਨ੍ਵਯ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਘੋਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਰਾਹੀਂ ‘ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰਹ-ਦੋਸ਼, ਰੋਗ, ਮਾਰੀ/ਉਪਦ੍ਰਵ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਬਲ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੱਖ/ਅਯੁਤ/ਸਹਸ੍ਰ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਲ, ਘਿਉ, ਗੁੱਗੁਲ, ਦੂರ್ವਾ, ਅਖਤ, ਜਵਾ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਉਲਕਾ, ਭੂਚਾਲ, ਜੰਗਲ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਲਹੂ ਵਰਗਾ ਦਰੱਖਤੀ ਰਸ, ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫਲਣਾ, ਮਹਾਂਮਾਰੀ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰੋਗ, ਗਰਭਪਾਤ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਸ਼ਕੁਨ ਵਰਗੇ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 321
Pāśupata-Śānti (पाशुपतशान्तिः)
ਅਘੋਰ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਲਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਿਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜਪ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ—‘ਪਾਦਤਃ-ਪੂਰਵ’, ਅਰਥਾਤ ਪੈਰਾਂ/ਪਹਿਲੀ ਨਿਆਸ-ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਘਨ-ਨਾਸ, ਦਿਸ਼ਾ-ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਸ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਯੋਗ। ਫਿਰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰ-ਆਹਵਾਨ ‘ਫਟ’ ਸਮੇਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਮੋਹਿਤ ਕਰ, ਲੁਕਾ, ਉਖਾੜ, ਡਰਾ, ਜੀਵਿਤ ਕਰ, ਦੂਰ ਭਜਾ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਨਾਸ ਕਰ’ ਜਿਹੇ ਹੁਕਮੀ ਕਿਰਿਆ-ਪਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਜਪ ਨਾਲ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ; ਸੌ ਜਪ ਨਾਲ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਘੀ ਅਤੇ ਗੁੱਗਲੂ ਦਾ ਹੋਮ ਕਠਿਨ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਜਪ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 322
The Six Limbs (Ṣaḍaṅga) of the Aghora-Astra (अघोरास्त्राणि षडङ्गानि)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਅਘੋਰਾਸਤਰ ਦੇ ਸ਼ਡੰਗਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਪ, ਹੋਮ, ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਕਵਚ ਰਾਹੀਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ। ਈਸ਼ਵਰ ਹੰਸ-ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਖੇਪ ਸੂਤਰ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਦੂರ್ವਾ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਮੋਹਨੀ, ਜ੍ਰੰਭਣੀ, ਵਸ਼ੀਕਰਨ, ਅੰਤਰਧਾਨ ਆਦਿ ਅਪਾਯ-ਨਿਵਾਰਕ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਭੰਡਾਰ, ਚੋਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਗ੍ਰਹ ਪੀੜਾ ਨਿਵਾਰਣ, ਖੇਤਰਪਾਲ-ਬਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਵਰਤਨ (ਵਾਪਸ ਮੋੜਨ) ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਚੌਲ ਧੋਣਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਜਪ, ਧੂਪਨ ਦੇ ਨੁਸਖੇ, ਤਿਲਕ-ਯੋਗ, ਵਿਵਾਦ-ਜੈ, ਆਕਰਸ਼ਣ, ਭਾਗ-ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਉਪਾਅ ਵਰਗੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਵਿਹਾਰਕ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਸਿਧਾਂਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ (ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਵਾਮਦੇਵ, ਅਘੋਰ, ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼, ਈਸ਼ਾਨ) ਨੂੰ ਅੰਗ-ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਵਚ ਰਾਹੀਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 323
Chapter 323 — The Six-Limbed Aghora Astras (षडङ्गान्यघोरस्त्राणि)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਛਡੰਗ-ਯੁਕਤ ਅਘੋਰਾਸਤ੍ਰ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ, ਤਕਨੀਕੀ ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਲਵਾਨ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਖਤਰੇ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਮੰਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਅਸਤ੍ਰ’ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ-ਉਪਕਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਣ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਅੰਗ/ਨਿਆਸ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਵਿਨਿਆਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇੱਕ ਸੋਚਿਆ-ਸਮਝਿਆ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਖ਼ੇ ਅਪੋਤ੍ਰਾਸਕ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਧਮਕੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ, ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਕਰਮਕ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਸਮਨਵਯਕ ਉਪਚਾਰ ਤੱਕ ਪੁਲ ਬਣ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ-ਤੱਤਵ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਭਿਆਨਕ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਢਾਂਚਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਵਿਧਾਨ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ ਪੁਲ ਹੈ: ਸਾਧਕ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਤੁਤੀਯੋਗ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਚੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਰਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ (ਸ਼ਾਂਤੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੰਤਰਣਾ/ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵੱਲ ਗਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਤਰਕ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਲੱਗ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਧਾਰਭੂਤ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਕ, ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਨਿਯਮਾਂ, ਤੱਤ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਅਗਲੀ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 325
Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਮਾ/ਗੌਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪੂਰਨ ਸਾਧਨਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਮੰਤ੍ਰ-ਧਿਆਨ, ਮੰਡਲ-ਰਚਨਾ, ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਮ ਸਮੇਤ। ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ, ਵਰਣ/ਜਾਤੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਡੰਗ-ਸੰਬੰਧ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਆਸਨ-ਸਥਾਪਨਾ, ਹਿਰਦੇ-ਆਧਾਰਿਤ ਮੂਰਤੀ-ਨਿਆਸ, ਪੂਜਾ-ਸਾਮਗਰੀ ਅਤੇ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ-ਲੱਕੜ-ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਮੱਧ/ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ/ਚੱਕਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੰਡਲ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਭੂਗੋਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਰਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੂਰਤੀ-ਵਿਕਲਪ (ਭੁਜਾਵਾਂ, ਵਾਹਨ, ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਆਯੁਧ) ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ/ਹਸਤ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਦਮ, ਟਿੰਗ, ਆਵਾਹਨੀ, ਸ਼ਕਤੀ/ਯੋਨੀ ਆਦਿ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਪ-ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਰਸ ਮੰਡਲ, ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ, ਉੱਤਰ-ਮੁਖੀ ਹੋਮ, ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ, ਬਲੀ, ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵੰਡਣ ਦੀ ਆਚਾਰ-ਨੀਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਜਪ ਨਾਲ ਵਾਕ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਕਲਸ਼-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਗਿਣਤੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 326
Chapter 326 — देवालयमाहात्म्यम् (The Glory of Temples)
ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵਰਤ-ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦੇਵਾਲਯ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਧਾਗੇ, ਜਪਮਾਲਾ, ਤਾਬੀਜ਼ ਆਦਿ ਉਪਕਰਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਜਪ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਜਪ, ਮੇਰੂ-ਦਾਣੇ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਡਿੱਗ ਪਏ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਘੰਟੀ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਘਰ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਦੇ ਪੰਜਾਖਰੀ/ਛੇਅਖਰੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਓਂ ਨਮਹ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਰੁਣਾ-ਮੂਲ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੇਵਾਲਯ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁੰਨ-ਕਾਰਕ ਦੱਸ ਕੇ ਯਜ੍ਞ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਫਲ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਮੁੱਖ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟੀ-ਵੱਡੀ ਭੇਟ ਸਮਾਨ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦੇ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਨਿਰਮਾਣ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਵੀ ਵੱਡੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Adhyaya 327
Chapter 327 — छन्दःसारः (Chandas-sāra: The Essence of Metres)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ—ਛੰਦਸ਼ਾਸਤਰ—ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪਿੰਗਲ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਰਾ, ਲਘੁ-ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗਣ-ਪੱਧਤੀ (ਤ੍ਰਿਕ) ਰਾਹੀਂ ਛੰਦ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਾਠ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਨਿਯਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਪਵਾਦ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਪਾਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਲਘੁ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣਾ, ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ, ਵਿਸਰਗ, ਅਨੁਸਵਾਰ ਅਤੇ ਜਿਹਵਾਮੂਲੀਯ-ਉਪਧਮਾਨੀਯ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ। ਧੁਨੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਧਾਰ ਹਨ; ਸਹੀ ਉਚਾਰਣ-ਜਪ ਮੰਤ੍ਰ-ਫਲ, ਪਾਠ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬਚਾਂਦਾ ਹੈ।