Kosha
The Lexicon
A lexicographic section providing synonyms, technical terminology, and word-lists essential for understanding Vedic and Puranic literature.
Adhyayas in Kosha
Adhyaya 360
Chapter 360 — अव्ययवर्गाः (Groups of Indeclinables)
ਇਸ ਕੋਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਅਵ੍ਯਯਾਂ (ਅਵ੍ਯਯ-ਪਦਾਂ) ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਰਥ-ਨਕਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਵਾਦ, ਯਜ੍ਞੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ‘ਆ’ ਨਿਪਾਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ (ਅੰਸ਼ਤਾ, ਵਿਆਪਕਤਾ, ਸੀਮਾ, ਧਾਤੁ-ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੱਤੀ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਫਿਰ ਨਿੰਦਾ-ਸੂਚਕ (ਕੁ, ਧਿਗ੍), ਸਮੁੱਚਯ/ਜੋੜ (ਚ), ਮੰਗਲ-ਵਚਨ (ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ), ਅਤਿਕ੍ਰਮ/ਅਧਿਕਤਾ (ਅਤਿ), ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ (ਸ੍ਵਿਤ੍, ਨੁ, ਨਨੁ), ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਯ (ਤੁ, ਹਿ, ਏਵ, ਵੈ) ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ-ਕ੍ਰਮ ਸੂਚਕ (ਅਦ੍ਯ, ਹ੍ਯਃ, ਸ਼੍ਵਃ, ਤਦਾ, ਇਦਾਨੀਮ੍, ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮ੍), ਸਥਾਨ-ਦਿਸ਼ਾ (ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍, ਪ੍ਰਤੀਚ੍ਯਾਮ੍, ਅਗ੍ਰਤਃ), ਦੁਹਰਾਵ/ਵਾਰੰਵਾਰਤਾ (ਮੁਹੁਃ, ਅਸਕ੍ਰਿਤ੍, ਅਭੀਕ੍ਸ਼੍ਣਮ੍), ਅਤੇ ਭਾਵਕ ਉਚਾਰਣ (ਹੰਤ, ਹਾ, ਅਹੋ) ਵੀ ਸਜਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਵਾਹਾ, ਵੌਸ਼ਟ, ਵਸ਼ਟ, ਸ੍ਵਧਾ ਵਰਗੇ ਯਜ੍ਞ-ਉਦਗਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਣ-ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਠੀਕ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਭੁਕਤੀ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਧਰਮਾਨੁਕੂਲ ਸ਼ੁੱਧ ਬਾਣੀ—ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਕੋਸ਼-ਭਾਗ ਅੰਦਰ ਅਵ੍ਯਯਵਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਸ਼ਿਖਿਆ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਣਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅਵ੍ਯਯਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਵਾਕ੍ਯ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਪਨ-ਸੂਤਰ ਇਸ ਤਕਨੀਕੀ ਇਕਾਈ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਅਗਲੀ ਵਿਦਿਆ—ਨਾਨਾਰਥ (ਬਹੁਅਰਥੀ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ—ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਬਦ-ਜ੍ਞਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਯਜ੍ਞਕਰਮ, ਵਿਵਹਾਰ/ਨਿਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਭੁਕਤੀ ਧਰਮਾਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਵੀ ਸਾਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕੋਸ਼-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪਰਯਾਯ-ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਫਿਰ ਲੋਕ/ਸੰਸਾਰ, ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਹ/ਪਥ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਗਰ-ਨਿਗਮ-ਸਥਾਨੀਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ-ਵਰਨਨ ਲਈ ਨਾਮਾਵਲੀ—ਸ਼ਹਿਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ, ਗਲੀ-ਸੜਕ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਪ੍ਰਾਕਾਰ, ਕੰਧ, ਸਭਾ-ਮੰਡਪ, ਘਰ, ਮਹਲ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਉਪਕਰਣ, ਸੀੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਬਦ—ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਉਪਵਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਨਿਘੰਟੂ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਲਤਾ, ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਪਰਯਾਯ ਰੰਗ/ਆਕਾਰ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਘ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਭੇੜੀਆ, ਮਕੜੀ, ਪੰਛੀ, ਭੌਰਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਢੇਰ, ਟੋਲੀ, ਗੁੱਛ ਵਰਗੇ ਸਮੂਹਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨਿਰਣੇਤਾ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜੋ ਚਿਕਿਤਸਾ, ਵਾਸਤੁ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਕੋਸ਼-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਧਰਤੀ/ਜੰਗਲ/ਔਸ਼ਧੀ ਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਵਰਗੀਕਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ “ਮਰਦ”, “ਇਸਤਰੀ”, “ਵਧੂ” ਦੇ ਪਰਯਾਏ, ਫਿਰ ਸਮਾਜਿਕ-ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਇਸਤਰੀ-ਪ੍ਰਕਾਰ, ਸਪਿੰਡ/ਸਨਾਭ, ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ-ਵੰਸ਼ ਵਰਗ, ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਪਤੀ–ਪਤਨੀ ਦੇ ਜੋੜੇ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਗਰਭ, ਜਨਨ-ਪ੍ਰਜਨਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪਦ, ਸਰੀਰਕ ਹਾਲਤਾਂ ਤੇ ਅਪੰਗਤਾਵਾਂ, ਰੋਗਨਾਮ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੋਢ ਆਦਿ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਵਾਸ/ਖ਼ਯ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ—ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ, ਮਾਸ, ਮੇਦ, ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦਿਹੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ, ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ, ਅਤੇ ਕਮਰ-ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਮੋਢੇ, ਨਖ, ਗਰਦਨ-ਖੇਤਰ, ਵਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਰੀਰ-ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗੁਲ, ਵਿਤਸਤੀ, ਰਤਨੀ/ਅਰਤਨੀ ਮਾਪ, ਸਿੰਗਾਰ-ਪਹਿਰਾਵਾ, ਗਹਿਣੇ, ਕਪੜੇ-ਤੰਤੂ, ਪਰਿਮਾਣ-ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਬਣਤਰ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਸੁਚੱਜੇ ਨਾਮਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਿਕ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
ਕੋਸ਼-ਪੱਧਤੀ ਦੀਆਂ ਸੰਖੇਪ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵੇਦਿਕ ਯਜ੍ਞ-ਸਾਖਰਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਚਾਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੁਖਮ ਸ਼ਬਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੰਸ਼, ਅਨ੍ਵਵਾਯ, ਗੋਤ੍ਰ, ਕੁਲ/ਅਭਿਜਨ-ਅਨ੍ਵਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਪਛਾਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਅਧ੍ਵਰ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ੍ਯ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਆਖ੍ਯਾਤਾ ਅਤੇ ਆਦੇਸ਼੍ਟਾ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਯਜ੍ਞ-ਪਰਿਸਰ—ਯਜਮਾਨ/ਯਸ਼ਟਾ, ਸਹਯਾਜਕ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਤ੍ਰਯ (ਅਧ੍ਵਰ੍ਯੁ, ਉਦ੍ਗਾਤਾ, ਹੋਤਾ) ਨੂੰ ਯਜੁਃ-ਸਾਮ-ਕ੍ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਪ ਉੱਤੇ ਚਸ਼ਾਲ, ਵੇਦੀ ਦਾ ਚਤੁਰਸ੍ਰ, ਆਮਿਕ੍ਸ਼ਾ, ਪૃਸ਼ਦਾਜ੍ਯ, ਪਰਮਾਨ੍ਨ, ਉਪਾਕ੍ਰਿਤ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਉਪਕਰਣ-ਹਵਿਸ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ/ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਣ/ਪੂਜਾ ਦੇ ਪਰਯਾਯ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਤੇ ਵਰਤ ਦਾ ਭੇਦ, ਕਲ੍ਪ ਵਿਰੁੱਧ ਅਨੁਕਲ੍ਪ, ਵਿਧੀ-ਵਿਵੇਕ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਧ੍ਯਯਨ ਦਾ ਉਪਾਕਰਣ, ਤਪਸ੍ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਅਤੇ ਯਮ (ਨਿਤ੍ਯ ਦੇਹ-ਸੰਯਮ) ਬਨਾਮ ਨਿਯਮ (ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਹਾਇ ਨਾਲ ਆਚਰਣ) ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਅੰਤਰ ਦੱਸ ਕੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਯ/ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵ/ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਾਯੁਜ੍ਯ ਤੱਕ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
ਅਗਨਿਦੇਵ ਕੋਸ਼-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਤਵ ਦੇ ਭੇਦ—ਰਾਜਨ੍ਯ, ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ/ਵਿਰਾਟ, ਅਧੀਸ਼ਵਰ; ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ, ਸਾਰਵਭੌਮ, ਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ—ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ-ਅਮਲਾਤੰਤਰ—ਮੰਤ੍ਰਿਨ, ਧੀ-ਸਚਿਵ, ਅਮਾਤ੍ਯ, ਮਹਾਮਾਤ੍ਰ—ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸਵ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਪਦ—ਪ੍ਰਾਡ੍ਵਿਵਾਕ, ਅਕ੍ਸ਼ਦਰਸ਼ਕ, ਭੌਰਿਕ, ਕਨਕਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼। ਅੰਤਹਪੁਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਵੰਸ਼ਿਕ, ਸੌਵਿਦੱਲ, ਕੰਜੁਕਿਨ, ਸਥਾਪਤ੍ਯ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨੀਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ੇ—ਸ਼ਤ੍ਰੁ/ਮਿਤ੍ਰ/ਉਦਾਸੀਨ/ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਣਿਗ੍ਰਾਹ, ਗੁਪਤਚਰ ਤੇ ਸੂਚਕ, ਤੁਰੰਤ/ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਫਲ, ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ/ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਕਾਰਣਤਾ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਨਾਮ, ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਸੂਚਨ, ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ—ਕਵਚ, ਵ੍ਯੂਹ-ਚਕ੍ਰ-ਅਨੀਕ, ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਤੱਕ ਗਿਣਤੀ, ਧਨੁਸ਼-ਪ੍ਰਤ੍ਯੰਚਾ-ਸ਼ਰ-ਤੂਣੀਰ-ਖਡਗ-ਪਰਸ਼ੁ-ਛੁਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ-ਧ੍ਵਜ ਆਦਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਨਾਮ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼੍ਯ ਜੀਵਿਕਾ—ਖੇਤੀ, ਸੂਦ, ਵਪਾਰ—ਮਾਪ-ਤੋਲ ਤੇ ਸਿੱਕੇ, ਧਾਤਾਂ ਤੇ ਰਸ/ਰਸਾਇਣ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ/ਅੰਤ੍ਯਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਸਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੋੜ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੋਸ਼-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਂਵਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਯੋਗ, ਪਰਯਾਏ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਕ੍ਰਤੀ, ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ, ਧਨ੍ਯ, ਮਹਾਸ਼ਯ ਵਰਗੇ ਗੁਣ-ਉਤਕਰਸ਼; ਯੋਗਤਾ-ਵਿਦਿਆ; ਦਾਨ-ਔਦਾਰ੍ਯ; ਅਤੇ ਨਾਇਕ, ਅਧਿਪ ਵਰਗੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਸ਼ਬਦ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੁਰਾਚਾਰ, ਦੇਰੀ, ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ, ਆਲਸ, ਉਦਯੋਗ, ਲੋਭ, ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ, ਧੀਰਜ, ਸੰਯਮ, ਵਾਚਾਲਤਾ, ਅਪਕੀਰਤੀ, ਕ੍ਰੂਰਤਾ, ਕਪਟ, ਕੰਜੂਸੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੁਭਾਵ ਵਰਗੇ ਨੈਤਿਕ-ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਰੋਧ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸੁੰਦਰਤਾ-ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ, ਮੋਟਾਪਾ-ਪਤਲਾਪਣ, ਨੇੜੇ-ਦੂਰ, ਗੋਲਾਈ, ਉਚਾਈ, ਧ੍ਰੁਵ-ਨਿਤ੍ਯ-ਸਨਾਤਨਤਾ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਦ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅਭਿਯੋਗ/ਅਭਿਗ੍ਰਹ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਵਿਚਾਰ—ਸ਼ਬਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ, ਉਪਮਾਨ, ਅਰਥਾਪੱਤੀ, ਪਰਾਰਥਧੀ, ਅਭਾਵ-ਜ੍ਞਾਨ—ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਧ ਲਈ ਹਰਿ ਨੂੰ ‘ਅਲਿੰਗ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਆਕਰਣ-ਅਰਥ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਨਿਤ੍ਯ (ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਸ), ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਲਪਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਵਰਤੀ ਪ੍ਰਲਯ), ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਵੱਡੇ ਯੁਗ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਲਯ), ਅਤੇ ਆਤ੍ਯੰਤਿਕ (ਮੋਖ੍ਸ਼-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ)। ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਸੁੱਕਾ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਲ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਸੱਤ ਸੂਰਜ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ, ਸਰਬਤ੍ਰ ਦਾਹ, ਕਾਲਾਗਨੀ-ਰੁਦ੍ਰ ਤੱਕ ਅੱਗ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼, ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਦਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਗਮਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਰਖਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਵਾਵਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਛਿਤਰਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਰੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਏਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ ਸਾਂਖ੍ਯ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਜਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਮਹਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤਤಃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਨਾਮ-ਵਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਵਿਕਲਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।