Ayurveda
The Medical Science
A compendium of Ayurvedic medicine covering diagnosis, treatment, herbal remedies, surgical principles, and preventive healthcare.
Adhyayas in Ayurveda
Adhyaya 279
Chapter 279 — सिद्धौषधानि (Siddhauṣadhāni, “Perfected Medicines”) — Colophon/Closure
ਇਹ ਇਕਾਈ ‘ਸਿੱਧੌਸ਼ਧਾਨਿ’ ਨਾਮਕ ਪਿਛਲੇ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਭਾਗ ਦੀ ਔਪਚਾਰਿਕ ਸਮਾਪਤੀ (ਕੋਲੋਫਨ) ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਤ-ਸੂਚਕ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਆਯੁਰਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ-ਮੁਹਰ ਲਾ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਯੋਗ, ਸੰਭਾਲਣਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ ‘ਸਰਵਰੋਗਹਰ ਔਸ਼ਧਾਂ’ ਵਾਲੇ ਅਗਲੇ ਪਾਠ ਲਈ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਉਪਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਰਬਜਨਿਕ, ਰੋਕਥਾਮੀ ਅਤੇ ਸਮਨਵਯਕਾਰੀ ਉਪਾਵਾਂ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸਮਨਵਯ ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿਹਾਰਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵੀ; ਦੇਹ-ਸਥਿਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੁਰੱਖਿਆਤਮਕ ਰਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਸ, ਵੀਰਯ, ਵਿਪਾਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਵੈਦ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਰਸਾਂ ਦੀ ਸੋਮ‑ਅਗਨੀਜ ਉਤਪੱਤੀ, ਵਿਪਾਕ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਦਾ ਉਸ਼ਣ‑ਸ਼ੀਤ ਭੇਦ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਕਟੂ ਵਿਪਾਕ—ਇਹ ਵਿਰੋਧ ‘ਪ੍ਰਭਾਵ’ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਵਾਈ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਾਯ/ਕਵਾਥ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ, ਸਨੇਹਪਾਕ (ਔਸ਼ਧੀ ਘਿਉ/ਤੇਲ) ਅਤੇ ਲੇਹ੍ਯ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਅਤੇ ਉਮਰ, ਰੁੱਤ, ਬਲ, ਜਠਰਾਗਨੀ, ਦੇਸ਼, ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਰੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਰਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਹੈ। ਉਪਸਤੰਭ ਤ੍ਰਯ (ਆਹਾਰ, ਨੀਂਦ, ਮੈਥੁਨ-ਨਿਯਮ), ਬ੍ਰਿੰਹਣ‑ਲੰਘਨ ਚਿਕਿਤਸਾ, ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭ੍ਯੰਗ‑ਵਿਆਯਾਮ, ਅਤੇ ਆਹਾਰ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਤੇ ਬਲ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਸਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਯੁਰਵੇਦ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਸ਼ੁਭ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਪਲਕਸ਼ ਉੱਤਰ, ਵਟ ਪੂਰਬ, ਆਮ ਦੱਖਣ, ਅਸ਼ਵੱਥ ਪੱਛਮ/ਜਲ-ਅਭਿਮੁਖ; ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀ ਵਾਧ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤਿਲ ਜਾਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਰੋਪਣ ਵੇਲੇ ਸੰਸਕਾਰ-ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਤਿਕਾਰ, ਚੰਦਰਮਾ, ਧ੍ਰੁਵ/ਸਥਿਰ ਤਾਰੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਚਨਾ, ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਚੋਣ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਖੇਤਰ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਜਲ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ—ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦੇਣਾ, ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ/ਤਾਲਾਬ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ—ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਚਾਈ, ਉੱਤਮ-ਮੱਧਮ ਫਾਸਲਾ, ਰੋਪਾਈ-ਬਦਲ ਦੀ ਹੱਦ ਅਤੇ ਫਲਹੀਨਤਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਛਾਂਟ-ਛਾਂਟ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਗ-ਸ਼ਮਨ ਤੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਧੇ ਲਈ—ਵਿਡੰਗ-ਘਿਉਂ ਲੇਪ, ਅਨਾਜ/ਦਾਲਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ, ਦੁੱਧ-ਘਿਉਂ ਸਿੰਚਾਈ, ਗੋਬਰ ਤੇ ਆਟਾ/ਸਤੂ, ਖਮੀਰਿਆ ਮਾਸ-ਜਲ ਅਤੇ ਮੱਛੀ-ਜਲ ਆਦਿ—ਉਪਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੀ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਧੀਨ ਅਗਨੇਯ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾਨਾ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਾਲ-ਚਿਕਿਤਸਾ—ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੇ ਦਸਤ, ਦੁੱਧ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ, ਖੰਘ, ਉਲਟੀ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਲਈ ਕਾਢੇ ਤੇ ਲੇਹ; ਫਿਰ ਮੇਧ੍ਯ (ਬੁੱਧੀਵਰਧਕ) ਟੋਨਿਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਮਿਘਨ ਯੋਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਨੱਸ੍ਯ ਨਾਲ ਨੱਕੋਂ ਖੂਨ ਵਹਿਣਾ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਦੀ ਸੂਜ, ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਭਰਨ ਨਾਲ ਕੰਨ ਦਰਦ, ਕਵਲ/ਗੰਡੂਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਭ-ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗ, ਅਤੇ ਉਦਵਰਤਨ, ਲੇਪ, ਵੱਤੀ, ਔਸ਼ਧੀ ਤੇਲ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਮੇਹ, ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤ, ਗ੍ਰਹਣੀ, ਪਾਂਡੂ-ਕਾਮਲਾ, ਰਕਤਪਿੱਤ, ਖ਼ਯ, ਵਿਦ੍ਰਧੀ, ਭਗੰਦਰ, ਮੂਤਰਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ-ਅਸ਼ਮਰੀ, ਸ਼ੋਥ, ਗੁਲਮ ਅਤੇ ਵਿਸਰਪ ਆਦਿ ਦੇ ਉਪਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਸਾਇਣ ਨਾਲ ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਾ ਕਥਨ ਅਤੇ ਧੂਪਨ, ਅਚੰਭਾ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਸ਼ਟਕਰਮ ਵਰਗੀਆਂ ਸਿੱਧੀ-ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਿਕਿਤਸਾ, ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਨਵੰਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਚਿਕਿਤ्सा ਨੂੰ ਔਖਧੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਯੁ, ਆਰੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਉਪਚਾਰਕ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਓਂ’ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸ ਕੇ ਇਹ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਫਲ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ਨੁ/ਨਾਰਾਇਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਜਪ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਵਰਤਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ—ਵਿਜੈ, ਵਿਦਿਆ, ਭੈ-ਨਿਵਾਰਣ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪਾਣੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ, ਦੁੱਸੁਪਨੇ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਆਦਿ ਖਤਰਨਾਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ। ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ‘ਮਹਾਂ ਔਖਧ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਨ ਹੀ ਚਿਕਿਤ्सा ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇਕੋ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ ਵੀ ਇੱਛਿਤ ਉਪਚਾਰ ਜਾਂ ਰੱਖਿਆ ਸਿਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ—ਆਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਣੀਤ ਅਤੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ‘ਸਿੱਧ-ਯੋਗ’—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਜ੍ਵਰ, ਕਾਸ-ਸ਼੍ਵਾਸ-ਹਿਕ्का, ਅਰੋਚਕ, ਛਰਦੀ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕੁਸ਼ਠ-ਵਿਸਫੋਟ, ਵ੍ਰਣ ਅਤੇ ਨਾਡੀ/ਭਗੰਦਰ, ਆਮਵਾਤ ਅਤੇ ਵਾਤ-ਸ਼ੋਣਿਤ, ਸ਼ੋਥ, ਅਰਸ਼, ਅਤੀਸਾਰ, ਖ਼ਯ, ਇਸਤਰੀ-ਰੋਗ ਅਤੇ ਨੇਤਰ-ਰੋਗ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਰੋਗ-ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਇਲਾਜੀ ਕ੍ਰਮ ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਵਾਥ, ਚੂਰਨ, ਘ੍ਰਿਤ, ਤੈਲ, ਲੇਪ, ਗੁਟਿਕਾ, ਅੰਜਨ, ਨਸ੍ਯ, ਸੇਕ, ਵਮਨ ਅਤੇ ਵਿਰੇਚਨ ਵਰਗੀਆਂ ਦਵਾਈ-ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਰੇਚਨ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ‘ਨਾਰਾਚ’ ਯੋਗ—ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਦੱਸ ਕੇ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ-ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵਰੋਗ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਸੰਰੱਖਣ ਤੇ ਸਾਧਨਾ-ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ‘ਮ੍ਰਿਤਸੰਜੀਵਨੀ’ ਕਲਪ-ਸਮਾਪਤੀ ਦਰਸਾ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭਾਗ ਨੂੰ ‘ਕਲਪਸਾਗਰ’—ਚਿਕਿਤਸਕ ਨੁਸਖਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਸੰਗ੍ਰਹਿ—ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਯੁਰਦਾਨ ਅਤੇ ਰੋਗਘਨ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ-ਚਰਿਆ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵੱਧ ਮਾਤਰਾ, ਨਸ੍ਯ ਥੈਰਪੀ (ਬਿਲਵ ਤੇਲ, ਤਿਲ ਤੇਲ, ਕਟੁਤੁੰਬੀ ਤੇਲ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਵਧੀ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਉ, ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਅਨੁਪਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਨ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਖਦਿਰ, ਨੀਮ-ਪੰਚਕ ਆਦਿ ਬੂਟੀਆਂ; ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਨਾਲ ਤਾਮ੍ਰਭਸਮ ਅਤੇ ਗੰਧਕ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਤੂ/ਖਨਿਜ ਤਿਆਰੀਆਂ; ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਦੁੱਧ-ਚੌਲ ਵਰਗੇ ਕੜੇ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਰਾਜਕ ਦੇ ਸੇਵਨ ਵਿਕਲਪ, ‘ਓਂ ਹ੍ਰੂੰ ਸ’ ਮੰਤਰ-ਅਭਿਮੰਤਰਣ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਪੂਜਨੀਯ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਪਾਲਕਾਪ੍ਯ ਦੇ ਗਜ-ਆਯੁਰਵੇਦ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਯੁਰਵੇਦ ਪਰੰਪਰਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਆਇ ਤੋਂ ਵਿਧਿਵਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਕਰਕੇ ਗਜ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਨੂੰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਰਣ-ਵਿਜੈ ਲਈ ਅਤਿ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਾਲਕਾਪ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਮਪਾਦ ਨੂੰ ਸੇਵਾ-ਯੋਗ ਸ਼ੁਭ ਹਾਥੀ-ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਨਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਮਦਕਾਲ/ਮਸਤ ਦਾ ਰਿਤੂ-ਸੰਬੰਧ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ, ਚਮੜੀ ਉੱਤੇ ਛਿੱਟੇ; ਬੌਨੇ ਜਾਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹਾਥੀ ਤਿਆਜ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਹਾਥੀ-ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯੁੱਧ-ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਸ਼ਿਵਿਰ-ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਦਾ ਕ੍ਰਮ: ਹਵਾ-ਰਹਿਤ ਸਨੇਹਨ-ਯੋਗ ਥਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ; ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ—ਕੰਧੇ/ਸਕੰਧ ਦੇ ਉਪਚਾਰ, ਮਾਲਿਸ਼; ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਵਾਈਆਂ—ਘਿਉ/ਤੇਲ ਯੋਗ, ਕਾਢੇ, ਦੁੱਧ, ਮਾਸ-ਰਸ; ਅਤੇ ਖਾਸ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਉਪਾਅ—ਪਾਂਡੂ ਵਰਗੀ ਫਿੱਕਾਪਣ, ਆਨਾਹ, ਮੂਰਛਾ, ਸਿਰਦਰਦ (ਨਸ੍ਯ ਸਮੇਤ), ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਰੋਗ, ਕੰਬਣੀ, ਦਸਤ, ਕੰਨ ਦੀ ਸੋਜ, ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਪੇਸ਼ਾਬ ਰੁਕਣਾ, ਚਮੜੀ ਰੋਗ, ਕਿਰਮੀ, ਛੈ-ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ, ਸ਼ੂਲ, ਫੋੜੇ ਦਾ ਇਲਾਜ (ਚੀਰਾ ਤੋਂ ਸਨੇਹਨ-ਬਸਤੀ ਤੱਕ)। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ—ਅਨਾਜ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਬਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚਾਰਾ, ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਛਿੜਕਾਅ—ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਆਚਾਰ—ਵਿਜੈ ਲਈ ਧੂਪਨ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਧੋਵਾਈ/ਅੰਜਨ, ਮੰਤਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਨੇਤ੍ਰ-ਬਲ—ਦੁਆਰਾ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ, ਯੁੱਧ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 287
अश्ववाहनसारः (Aśvavāhana-sāra) — Essentials of Horses as Mounts (and Horse-Treatment)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਧਨਵੰਤਰੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਘੋੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਧਰਮ‑ਕਾਮ‑ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਹਸਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋ ਉੱਤਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ‑ਸ਼ਿਸਿਰ‑ਵਸੰਤ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਠੋਰਤਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਸਤੇ ਟਾਲਣਾ, ਹੌਲੀ‑ਹੌਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਮਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਲਗਾਮ‑ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ‑ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ‑ਵਿਧਾਨ—ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਾ‑ਸਥਾਪਨਾ (ਨਿਆਸ ਵਰਗੀ) ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਹਿਣਹਿਣਾਹਟ ਜਾਂ ‘ਸਾਦੀ’ ਨਾਮਕ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ‑ਪ੍ਰਯੋਗ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਬੈਠਕ, ਲਗਾਮ‑ਸਮਨਵਯ, ਮੋੜ, ਰੋਕ‑ਥਾਮ ਦੇ ਢੰਗ ਅਤੇ ਨਾਮੀ ਤਕਨੀਕਾਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਕੀੜੇ ਦੇ ਡੰਸ ਲਈ ਲੇਪ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਸਲਾਂ ਲਈ ਯਵਾਗੂ ਖੁਰਾਕ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਇਲਾਜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰ, ਮੰਦ, ਮ੍ਰਿਗਜੰਘ, ਸੰਕੀਰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਸ਼ੁਭ‑ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ਵ‑ਲੱਛਣ ਅੱਗੇ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੂੰ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਸ਼ਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ਵ-ਲੱਛਣ—ਸ਼ਰੀਰਕ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਰੰਗ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਕੇਸ਼-ਆਵਰਤ (ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਾਵ) ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ/ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ। ਫਿਰ ਚਿਕਿਤਸਾ—ਸ਼ੂਲ, ਅਤਿਸਾਰ, ਥਕਾਵਟ, ਕੋਸ਼ਠ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਾਵ੍ਯਧ, ਖੰਘ, ਜ਼ਵਰ, ਸ਼ੋਥ, ਗਲਗ੍ਰਹ, ਜੀਭ ਦੀ ਜਕੜ, ਖੁਜਲੀ, ਚੋਟ ਦੇ ਘਾਵ, ਅਤੇ ਮੂਤਰ-ਜਨਨ ਰੋਗ (ਰਕਤਮੇਹ ਆਦਿ) ਲਈ ਕਢੇ, ਲੇਪ/ਕਲਕ, ਔਸ਼ਧੀ ਤੇਲ, ਨਸ੍ਯ, ਬਸਤੀ, ਜੋਂਕ-ਚਿਕਿਤਸਾ, ਸੇਕ/ਸਿੰਚਨ ਅਤੇ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਤੁਚਰਿਆ—ਪ੍ਰਤਿਪਾਨ, ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਘੀ/ਤੇਲ/ਯਾਮਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਸਨੇਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਜਨ, ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ, اصطਬਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ—ਪਸ਼ੂ-ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਧਰਮਿਕ ਮੰਗਲ-ਫਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ ‘ਅਸ਼ਵਾਯੁਰਵੇਦ’ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਲੇਖ-ਸੇਤੂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਉਪਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ; ਜੀਵਿਕਾ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਕੀ/ਸਮੁਦਾਇਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਜ੍ਞਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਹਤ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਵਿਧਾਨਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਕਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਠੀਕ ਆਚਰਨ, ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਠੀਕ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸੁਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਗਜ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਆਯੁਰਵੇਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ ਟਾਲਣ ਵਾਸਤੇ। ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸ਼੍ਰੀ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤੇ, ਦਿਕਪਾਲ, ਨਿਯਾਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸਤ੍ਰਾਂ, ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਥਾਪਨਾ; ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੂਤਰਕਾਰ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ—ਉਪਚਾਰਕ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸੰਯੋਗ। ਚਤੁਰਧਾਰਾ ਕਲਸ਼, ਧਵਜ-ਤੋਰਣ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਘਿਉ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ (ਹਰ ਦੇਵਤੇ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ; ਵਿਸਰਜਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਸ਼ੂ-ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਵੀ। ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਹਾਥਣੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੀਗਜ’ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ-ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ, ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਜ-ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਜਨ-ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਡਿਣਡਿਮ (ਨਗਾਰਾ) ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗਜ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਂਤਿਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਗੋ-ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਗਊਆਂ ਦੀ ਪਾਵਨਤਾ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵ੍ਯ (ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਮਯ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਕੁਸ਼ੋਦਕ) ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ, ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ, ਮਹਾ-ਸਾਂਤਪਨ, ਤਪਤਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ/ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਗੋਵ੍ਰਤ (ਗੋਚਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨਚਰਿਆ) ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੋਲੋਕ-ਅਭਿਮੁਖ ਪੁੰਨ-ਤੱਤਵ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਊ ਨੂੰ ਹਵਿਸ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੰਨ ਦਰਦ, ਦੰਦ ਦਰਦ, ਗਲੇ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ, ਵਾਤ ਰੋਗ, ਦਸਤ, ਖੰਘ-ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਹੱਡੀ ਟੁੱਟਣਾ, ਕਫ ਰੋਗ, ਰਕਤ ਦੋਸ਼, ਬੱਛੜੇ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ/ਵਿਸ਼ ਨਿਵਾਰਕ ਧੂਪਨ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿ-ਰੁਦ੍ਰ-ਸੂਰਜ-ਸ਼੍ਰੀ-ਅਗਨੀ ਦੀ ਕਾਲਾਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪੂਜਾ, ਗੋਦਾਨ ਤੇ ਗੋਮੋਚਨ, ਅਤੇ ਘੋੜੇ-ਹਾਥੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਸ਼ੂ-ਆਯੁਰਵੇਦ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Adhyaya 292
Mantra-paribhāṣā (Technical Definitions and Operational Rules of Mantras)
ਅਗਨੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਫਲਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ—ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ—ਕਹਿ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਮਾਲਾ-ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਅੱਖਰ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਹੱਦ। ਫਿਰ ਵਿਆਕਰਣਕ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਭੇਦ (ਆਗਨੇਯ/ਤੀਖਾ, ਸੌਮ੍ਯ/ਸ਼ਾਂਤ) ਮੁਤਾਬਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ‘ਨਮਹ’ ਅਤੇ ‘ਫਟ’ ਵਰਗੇ ਅੰਤ-ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀਕਰਮ ਜਾਂ ਉੱਚਾਟਨ/ਬੰਧਨ ਆਦਿ (ਨਿਯਮ-ਨਿਸ਼ੇਧਾਂ ਸਮੇਤ) ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਵਸਥਾ, ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀ-ਆਰੰਭ, ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ਗੁਨ/ਬੰਦੋਬਸਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਪ, ਪੂਜਾ, ਹੋਮ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦੀਕਸ਼ਾ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਪ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ, ਹੋਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਪਾਠ ਦੇ ਢੰਗ (ਉੱਚ ਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ), ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਾਨ ਚੋਣ, ਤਿਥੀ/ਵਾਰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ-ਨਿਆਸ, ਅੰਗ-ਨਿਆਸ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵਾਗੀਸ਼ੀ/ਲਿਪੀ-ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ-ਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 293
Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure
ਇਹ ਭਾਗ ‘ਮੰਤ੍ਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ’ ਨਾਮਕ ਪਿਛਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦਾ ਰਸਮੀ ਸਮਾਪਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਨੇਯ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕੋਲੋਫਨ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਪਿਕੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੰਤ੍ਰਸ਼ਾਸਤਰ (ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਯੋਗ) ਤੋਂ ਉਸ ਲਾਗੂ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਅਤੇ ਨਿਦਾਨ ਦੇਹਕ ਸੰਕਟ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ—ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼-ਚਿਕਿਤਸਾ—ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਸ਼ਾਈ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਗਨੇਯ ਲੱਛਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ (ਮੰਤ੍ਰ) ਲੋਕਿਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 294
Daṣṭa-cikitsā (Treatment for Bites) — Mantra-Dhyāna-Auṣadha Protocols for Viṣa
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦਸ਼ਟ-ਚਿਕਿਤਸਾ (ਕੱਟ/ਡੰਸ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ) ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਯੁਰਵੇਦ ਪ੍ਰਕਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੰਤ੍ਰ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧ। ਪਹਿਲਾਂ “ਓੰ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਨੀਲਕੰਠਾਯ” ਦੇ ਜਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼-ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ—ਜੰਗਮ (ਸੱਪ, ਕੀੜੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਣੀਜ) ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ (ਵਨਸਪਤੀ/ਖਨਿਜਜ)। ਅੱਗੇ ਵਿਯਤੀ/ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਮੰਤ੍ਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਤੰਤ੍ਰਿਕ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੁਰ/ਧੁਨੀ-ਭੇਦ, ਕਵਚ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਮੰਤ੍ਰ, ਯੰਤਰ-ਮੰਡਲ ਧਿਆਨ (ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਕਮਲ), ਅਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਨਿਆਸ। ਪੰਚਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ‘ਵਿਨਿਮਯ/ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ’ ਤਰਕ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਥੰਭਿਤ, ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ/ਨੀਲਕੰਠ ਮੰਤ੍ਰ, ਕਰਣ-ਜਪ, ਰੱਖਿਆ-ਬੰਧਨ (ਉਪਾਨਹਾਵ) ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਵਿਧਾਨ ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼-ਚਰਿਆ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
ਪਿਛਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੱਟ‑ਡੰਕ ਦੇ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸਰਵਫਲਦਾਇਕ, ਪਰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਚਾਂਗ‑ਰੁਦ੍ਰ‑ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ‘ਪੰਜ ਅੰਗ’—ਹ੍ਰਿਦਯ/ਸਤੋਤ੍ਰ, ਸ਼ਿਵ‑ਸੰਕਲਪ, ਸ਼ਿਵ‑ਮੰਤ੍ਰ, ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼—ਮੰਤ੍ਰਤੰਤ੍ਰਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਪ‑ਵਿਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ‑ਘਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ (ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਜਗਤੀ, ਪੰਕਤੀ, ਵ੍ਰਿਹਤੀ) ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ‑ਨਿਯੋਗ, ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਾ‑ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਏਕ‑ਰੁਦ੍ਰ/ਰੁਦ੍ਰ/ਰੁਦ੍ਰਗਣ ਦੇ ਭੇਦ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ‑ਮੋਹਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ਤ੍ਰੁ‑ਵਿਸ਼‑ਰੋਗ ਨਿਗ੍ਰਹ ਲਈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ‑ਨਰਸਿੰਹ ਦੇ 12 ਅਤੇ 8 ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼‑ਵਿਆਧਿ ਨਾਸਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਬ੍ਜਿਕਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਗੌਰੀ, ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ, ਵਿਸ਼ਹਾਰਿਣੀ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸਾਦ‑ਮੰਤ੍ਰ’ ਆਯੁ ਅਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਧਾਰਿਤ ਰੱਖਿਆ‑ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
ਇਸ ਆਯੁਰਵੇਦ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵਿਸ਼-ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਯੋਗ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ/ਪ੍ਰਦੱਤ ਵਿਸ਼, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਡੰਸ/ਕਾਟ ਨਾਲ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ ਲਈ ਵਿਸ਼-ਸ਼ਮਨ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ; ਫੈਲਦੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ‘ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਹਨੇਰੀ’ ਵਾਂਗ ਖਿੱਚ ਕੇ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣ/ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਵੈਸ਼ਣਵ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਹਵਾਨ ਨਾਲ ‘ਸਰਵਾਰਥ-ਸਾਧਕ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੇਤਗਣਾਧਿਪਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ‘ਪਾਤਾਲ-ਖ਼ੋਭ’ ਮੰਤ੍ਰ—ਡੰਕ, ਸੱਪ ਦੇ ਕਾਟ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਸਪਰਸ਼-ਜਨਿਤ ਵਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਮਨ ਲਈ। ਅੱਗੇ ਕਾਟ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਛੇਦਨ/ਦਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੀਸ਼, ਅਰਕ-ਖੀਰ, ਤਿੱਖੇ ਮਸਾਲੇ ਆਦਿ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ ਯੋਗ—ਪੀਣ, ਲੇਪ, ਅੰਜਨ, ਨੱਸਿਆ ਆਦਿ ਕਈ ਰਾਹੀਂ—ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਇੱਕ ਔਪਚਾਰਿਕ ਕੋਲੋਫ਼ਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਹਰਨ ਤੰਤਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ–ਵਸਿਸ਼ਠ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਇਆ ਇਹ ਤਕਨੀਕੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਲੇ, ਹੋਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਧਿਆਇ ਲਈ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੜੀ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਸਧਾਰਣ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲਾਂ ਵੱਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼ਦੰਸ਼ ਇਲਾਜ ਵੱਲ, ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮਿੰਗ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਗਨੇਯ ਵਿਦਿਆ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਤਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਔਸ਼ਧ-ਵਿਗਿਆਨ ਧਰਮ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸਿਹਤ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਹਨ।
Adhyaya 298
Bala-graha-hara Bāla-tantram (बालग्रहहर बालतन्त्रम्) — Pediatric protection and graha-affliction management
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਬਾਲਤੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ‘ਬਾਲ-ਗ੍ਰਹ’ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ—(1) ਲੱਛਣ ਪਛਾਣ: ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਅਰੁਚੀ, ਗਰਦਨ ਮੋੜਨਾ, ਅਸਧਾਰਣ ਰੋਣਾ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼, ਰੰਗ ਬਦਲਣਾ, ਬਦਬੂ, ਝਟਕੇ/ਕੰਬਣੀ, ਉਲਟੀ, ਡਰ, ਪ੍ਰਲਾਪ, ਖੂਨ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਪਿਸ਼ਾਬ; (2) ਤਿਥੀ/ਦਿਨ-ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ-ਸਾਲਾਨਾ ਪੜਾਅਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ੍ਰਹ ਜਾਂ ਕਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਪਛਾਣ; (3) ਇਲਾਜ ਤੇ ਰੱਖਿਆ: ਲੇਪ, ਧੂਪਨ, ਸਨਾਨ, ਦੀਵਾ-ਧੂਪ, ਦਿਸ਼ਾ/ਥਾਂ ਅਧਾਰਿਤ ਕਰਮ (ਜਿਵੇਂ ਯਮ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰੰਜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ), ਅਤੇ ਮੱਛੀ, ਮਾਸ, ਸ਼ਰਾਬ, ਦਾਲਾਂ, ਤਿਲ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਮਿਠਾਈ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਲੀ, ਕੁਝ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ‘ਨਿਰੰਨ’ ਅਸ਼ੁੱਧ ਬਲੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਲੀਦਾਨ ਸਮੇਂ ਸਰਵਕਾਮਿਕ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਮੁੰਡਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਰਿਤੁਅਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੇਧ ਮਿਲ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 299
Chapter 299 — ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् (Grahahṛn-Mantras and Allied Procedures)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਬਾਲ-ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਗ੍ਰਹ-ਨਿਵਾਰਣ ਰੀਤਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਗ੍ਰਹਪੀੜਾਵਾਂ ਲਈ ਇਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਿਕਿਤਸਕ-ਆਨੁਸ਼ਠਾਨਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਾਰਣ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਥਾਵਾਂ, ਪਛਾਣ-ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਉਪਾਅ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਤਿ ਅਤੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜ ਤੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨਮਾਦ-ਸਮਾਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ-ਕਫਜ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ ਅਤੇ ਦੇਵ/ਗੁਰੂ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਆਗੰਤੁਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹਨ। ਨਦੀ-ਕੰਢੇ, ਸੰਗਮ, ਸੁੰਨੇ ਘਰ, ਟੁੱਟੀ ਦੇਹਲੀਜ਼, ਇਕੱਲੇ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਯਜ्ञੀਅ ਅਪਚਾਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੇਚੈਨੀ, ਦਾਹ, ਸਿਰਦਰਦ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਭਿਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਵਿਸ਼ਯ-ਲਾਲਸਾ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਨਿਦਾਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ੍ਰਹਹ੍ਰਿਨ ਮੰਤ੍ਰ (ਮਹਾਸੁਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ) ਨਾਲ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਧਿਆਨ, ਸਵੇਰੇ ਅਰਘ੍ਯ, ਬੀਜ-ਨਿਆਸ, ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ੋਧਨ, ਪੀਠ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਨਸ੍ਯ/ਅੰਜਨ, ਔਸ਼ਧੀ ਘੀ ਅਤੇ ਕਢੇ ਜ਼ਵਰ, ਸ਼ਵਾਸਕਸ਼ਟ, ਹਿੱਕਾ, ਖੰਘ ਅਤੇ ਅਪਸਮਾਰ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਮੰਤ੍ਰਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਆਯੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸਮਨਵਯ।
Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਐਸੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧੀ-ਦਾਇਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਾਰਥ-ਸਾਧਕ ਸੰਖੇਪ ਬੀਜ-ਪਿੰਡ, ਬੀਜ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਿਯਮ (ਅੰਗ-ਘਟਕ, ਬਿੰਦੂ-ਪੂਰਤੀ) ਸਮਝਾ ਕੇ, ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਪੰਜ ਬੀਜ-ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬਤ੍ਰ ਲਾਗੂ ਪੂਰਵਕਰਮ ਵਜੋਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਪੂਜਾ, ਮੂਰਤੀ-ਸਥਾਪਨਾ, ਮੁਦਰਾ-ਬੰਧ, ਲਾਲ ਰੂਪ-ਲੱਛਣ, ਆਯੁਧ ਤੇ ਹੱਥ-ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਚਤੁਰਥੀ ਵਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਨਾਨ, ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹ ਮੰਡਲ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ, ਨੌਂ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਨੌਂ ਕਲਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਵਗ੍ਰਹ ਪੂਜਾ, ਚੰਡਾ ਲਈ ਦੀਪਦਾਨ, ਗੋਰੋਚਨਾ, ਕੇਸਰ/ਕੁੰਕੁਮ, ਲਾਲ ਸੁਗੰਧ, ਅੰਕੁਰ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਗੁੜਹਲ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਲ—ਗ੍ਰਹਸ਼ਾਂਤੀ, ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਵੰਸ਼/ਬੀਜ-ਦੋਸ਼ ਸੁਧਾਰ, ਮੰਤਰ-ਨਿਆਸਤ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਪਦਾਰਥ (ਜਿਵੇਂ ਖਸ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ-ਪ੍ਰਯੋਗ। ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਵੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸਮਾਪਤੀ; ਰੰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤੰਭਨ/ਮਾਰਣ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਘਾਤ, ਮੋਹਨ ਆਦਿ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸੂਰਿਆਰਚਨਾ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸੇਤੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।