Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਨੀਤੀ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ (ਸਲਾਹ), ਕੋਸ਼ (ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ) ਅਤੇ ਚਤੁਰੰਗ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਮਨਵਯ ਨਾਲ ਰਾਜਬਲ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਡਵਿਧ ਬਲ ਦੀ ਸਮਝ ਹੋਵੇ: ਸਥਾਈ ਫੌਜ, ਬੁਲਾਈਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ, ਮਿੱਤਰ-ਬਲ, ਦ੍ਰੋਹੀ/ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਵਨ/ਆਟਵਿਕ-ਜਨਜਾਤੀ ਦਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਜਾਣ ਕੇ। ਅੱਗੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ, ਰਾਜਗ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਘੋੜਾ–ਰਥ–ਹਾਥੀ–ਵਨਦਲ ਨਾਲ ਪਰਤਦਾਰ ਪਾਸ਼ਵ-ਵਿਊਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਕਰ, ਸ਼੍ਯੇਨ, ਸੂਚੀ, ਵੀਰਵਕਤ੍ਰਾ, ਸ਼ਕਟ, ਵਜ੍ਰ, ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਵਿਊਹਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਯੁੱਧ, ਕਦੋਂ ਗੁਪਤ/ਛਲ-ਯੁੱਧ—ਸਮਾਂ, ਥਾਂ, ਥਕਾਵਟ, ਰਸਦ ਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇਖ ਕੇ—ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕਾਈ-ਮਾਪ, ਵਿਊਹ-ਅੰਗ (ਉਰਸ, ਕਕਸ਼ਾ, ਪਕਸ਼, ਮੱਧ, ਪૃਸ਼ਠ, ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ) ਅਤੇ ਦੰਡ/ਮੰਡਲ/ਭੋਗ ਵਿਨਿਆਸਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੇ ਕੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਧਰਮਸੰਗਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਿਜੈ, ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजनीतिः राम उवाच षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत् मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਮਾਦਿ’ ਨਾਮਕ 240ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ 241ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਰਾਜਨੀਤੀ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਵਿਊਹਬੱਧ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਤਰੂ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰੋ—ਮੌਲ (ਵੰਸ਼ਾਨੁਗਤ/ਸਥਾਈ), ਭ੍ਰਿਤ (ਵੇਤਨਭੋਗੀ), ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਗਣ/ਨਿਗਮ), ਸੁਹ੍ਰਿਤ (ਮਿੱਤਰ), ਦ੍ਵਿਸ਼ਤ (ਸ਼ਤਰੂ ਪੱਖ ਤੋਂ ਆਏ), ਅਤੇ ਆਟਵਿਕ (ਵਨਵਾਸੀ) ਬਲ।
Verse 2
पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः
ਪਹਿਲਾ ਅੰਗ ਅਗਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰੀ/ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ‘ਵ੍ਯਸਨ’ (ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ/ਆਪਤਾਂ) ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਮੰਤ੍ਰ (ਸਲਾਹ) ਅਤੇ ਕੋਸ਼ (ਖਜ਼ਾਨਾ), ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਲ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਪ (ਹਾਥੀ) ਹਨ।
Verse 3
नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः
ਨਦੀ ਦੇ ਘਾਟਾਂ, ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ-ਓਥੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੂੰ ਵਿਊਹਬੱਧ ਫੌਜ ਨਾਲ ਆਪ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं
ਨਾਇਕ ਅੱਗੇ ਕੂਚ ਕਰੇ, ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਵਿਚਕਾਰ ਘਰ-ਜਣੇ (ਪਤਨੀਆਂ), ਸਵਾਮੀ/ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਲ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 5
पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं
ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਘੋੜੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ; ਘੁੜਸਵਾਰ ਦਲ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਥ ਹੋਣ। ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀ; ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਟਵੀ-ਬਲ (ਜੰਗਲੀ/ਵਣ ਸੈਨਾ) ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 6
पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः
ਫਿਰ ਸਮਰੱਥ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਸਜਜਿਤ ਸੈਨਾਦਲ ਨਾਲ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਚੱਲੇ ਅਤੇ ਥੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਵੇ।
Verse 7
यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया
ਵੱਡੇ ਵ੍ਯੂਹ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ—ਅੱਗੇ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਲਈ ‘ਮਕਰ’ ਵ੍ਯੂਹ, ਜਾਂ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਪਰਾਂ ਵਾਲਾ ‘ਸ਼੍ਯੇਨ’ ਵ੍ਯੂਹ, ਜਾਂ ‘ਸੂਚੀ’ ਵ੍ਯੂਹ, ਜਾਂ ‘ਵੀਰਵਕਤ੍ਰਾ’ ਵ੍ਯੂਹ।
Verse 8
पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्
ਜੇ ਪਿੱਛੋਂ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਸ਼ਕਟ’ (ਗੱਡੇ-ਆਕਾਰ) ਵ੍ਯੂਹ ਬਣਾਓ। ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ‘ਵਜ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਵ੍ਯੂਹ ਰੱਖੋ; ਅਤੇ ਜੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਵ੍ਯੂਹ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰੋ।
Verse 9
कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं
ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਘਣੇ ਪੱਥਰੀਲੇ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਨੀਵੀਂ ਖੱਡ ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਘਾਟ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੰਮੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਨਿਢਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਕਲੇਸ਼-ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 10
व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि
ਰੋਗ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਮਾਰੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ; ਕੀਚੜ, ਧੂੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਛਿੱਟੀ ਹੋ ਕੇ ਢੇਰ ਬਣ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਦੁੱਖ-ਸੰਕਟ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 11
प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं
ਜੋ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਖਾਣੇ ਵੇਲੇ ਧਿਆਨ-ਭੰਗ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਚੋਰਾਂ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੀਂਹ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਜਾਣ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत् विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਅੱਗੇ ਤੈਨਾਤ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਤੋੜ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲੇ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੀ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਬਦਲੇ, ਉਹੀ ਬਲਵਾਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹੈ।
Verse 13
कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं
ਘੋਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਯੁੱਧ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਲਟੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੂਟ-ਯੁੱਧ, ਅਰਥਾਤ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਛਲ-ਯੁਕਤ ਯੁੱਧ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਅਚਾਨਕ ਛਾਪਿਆਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੈਰੀ ਜਦੋਂ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 14
वज्रसङ्कटमिति ख , छ च अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः
“ਵਜ੍ਰਸੰਕਟ” ਨਾਮਕ (ਰੱਖਿਆ-ਮੰਤ੍ਰ) ਵਿੱਚ ‘ਖ’ ਅਤੇ ‘ਛ’ ਇਹ ਅੱਖਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਾਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਉੱਤੇ ਜੰਮੇ/ਥਾਪੇ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਫਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਫੜੇ ਗਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्
ਵਿਊਹ ਭੇਦਣ, (ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ) ਦਾਨ/ਛੂਟ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਗੇਵਾਨ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ।
Verse 16
हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः
ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੇ—ਬਲ ਅਤੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੁੱਖ ਸੂਰਮੇ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ। ਜਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਉਲਝਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਅੱਗੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੂਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਵਾਏ।
Verse 17
आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्
ਕੂਟ-ਯੋਧਨ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਸਮ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਯੋਧਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੇ।
Verse 18
पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ
ਅਸਮ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ—ਇਹੀ ਢੰਗ ਰੱਖੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਤਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਜੰਗਲ/ਗੁਰੀਲਾ ਦਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਦਲ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਕੇ ਲੜਾਈ ਕਰਵਾਏ, ਫਿਰ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 19
श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्
ਜੋ ਵੈਰੀ ਥੱਕਿਆ, ਸੁਸਤ ਅਤੇ ਰਣ-ਨਾਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯੋਧਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਅਜੇ ਨਾ ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਰੀ-ਬਲ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਪਾ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰੇ।
Verse 20
जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु
ਜੋ ਕੇਵਲ “ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਗਿਆ” ਸਮਝ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਨੀਤੀ (ਗੁਪਤ ਉਪਾਅ ਤੇ ਸਲਾਹ) ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਫੌਜੀ ਡੇਰੇ, ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਫਸਲ, ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਜਾ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੈ।
Verse 21
विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्
ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜ ਦੀ ਬਣਤਰ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚੌਕਸ ਨਾਇਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਰਾਹ ਰੋਕ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰੇ।
Verse 22
अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं
ਰਾਤ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਛਾਪੇ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਕੇ ਜਾਗਣ ਕਾਰਨ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨੇ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਬੇਸਹਾਰਾ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਹੀ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦੇਵੇ।
Verse 23
निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं
ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੇਫ਼ਿਕਰ ਹੋ ਕੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰਧਾਰੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰੇ। ਕੂਚ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਰਦਲ ਭੇਜੇ, ਫਿਰ ਜੰਗਲ-ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 24
अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च
ਇਸ ਵਿੱਚ—ਹਾਲੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੈਨਿਕ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ; ਜੋ ਦਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪੁਨਰ-ਵਿਉਂਤ ਕਰਨਾ; ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ/ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਾਖ਼ਲਾ; ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗਜ-ਰੱਖੇ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਤੇ ਕਾਰਜ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 25
अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं
ਇਹ—ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਫੁੱਟ ਪਾਏ ਬਿਨਾਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਮਿੱਤਰ-ਸੰਧਾਨ (ਸੰਧੀ ਬਣਾਉਣ) ਦੀ ਕਲਾ, ਰਥ-ਕਾਰਜ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਅਤੇ ‘ਵੀਵਧਾ-ਸਾਰ’ (ਯੁੱਧ-ਹਤਿਆ ਦਾ ਸਾਰ) ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च
ਇੱਥੇ—ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ, ਕੰਮ ਛੇਤੀ ਨਿਭਾਉਣਾ, ਦਿਨ/ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ-ਅਨੁਸਰਣ, ਅਤੇ ਘਾਤ/ਚੋਟ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਟੀ (ਪਾਸੇ) ਅਤੇ ਜਘਨ (ਨਿਤੰਬ) ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Verse 27
अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਤੱਬ (ਅਸ਼ਵ-ਕਰਮ), ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਲਈ ਸਦਾ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ, ਡੇਰੇ ਅਤੇ ਰਾਹ ਆਦਿ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ/ਸ਼ੋਧਨ, ਅਤੇ ਖਾਈ/ਪਰਿਖਾ ਦਾ ਕੰਮ (ਵਸਤੀ-ਕਰਮ) ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 28
संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता
ਜਿਸ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਮੋਟੇ ਠੁੱਠ, ਵਲਮੀਕ (ਦੀਮਕ ਦੇ ਟਿੱਬੇ), ਦਰੱਖ਼ਤ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਉਗਾਉ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਓਟ/ਡਰ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।
Verse 29
स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः
ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਤੇ ਪੱਥਰ ਘੱਟ ਹੋਣ, ਜੋ ਸੌਖੀ ਤੇ ਜਲਦੀ ਲੰਘੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ, ਕੰਕਰ-ਰਹਿਤ, ਚਿਕੜ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਣੀ-ਨਿਕਾਸ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ‘ਵਾਜਿਭੂ’ ਅਰਥਾਤ ਉੱਤਮ (ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ) ਭੂਮੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 30
निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता
ਜਿੱਥੇ ਠੁੱਠਾਂ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟੀ ਰੁੱਖ ਨਾ ਹੋਣ, ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੇੜਾਂ/ਕੇਦਾਰ-ਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕਟੀ-ਫਟੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਰਥਾਂ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਚਿਕੜ-ਰਹਿਤ, ਸਮਤਲ ਤੇ ਦਬਾ ਕੇ ਘਣੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ, ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਚੀਂਟੀ-ਟਿੱਬੇ, ਖੜੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਦਲਦਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ—ਉਹ ਥਾਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 31
निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि
ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਟੀ ਹੋਈ ਦੁਸ਼ਕਰ ਪਹਾੜੀ ਧਰਤੀ, ਅਸਮਾਨ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ‘ਗਜਮੇਦਿਨੀ’ (ਹਾਥੀ-ਦਲ ਲਈ ਯੋਗ ਭੂਮੀ)—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਭੂ-ਭੇਦ ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਛਾਤੀ-ਮੁਖ ਆਦਿ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते
ਜੋ ‘ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖਾਲੀ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਵ੍ਯੂਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 33
जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता
ਜੋ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੜਬੜਾਹਟ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾ ਉਤਰੇ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਲੋਭ/ਰਿਸ਼ਵਤ ਤੋਂ ਅਡੋਲ (ਅਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ) ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ, ਓਥੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਤਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
Verse 34
योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨ ਕੁਝ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਦੇਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਰਾਜਾ-ਵਧ ਵਿੱਚ ਧਨ-ਦੰਡ ਇੱਕ ਲੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ-ਵਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ।
Verse 35
सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः
ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮਰਦਨ (ਚੱਕਣਾ) ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਘਾ ਲਗਾਉਣੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਦੰਤੀ (ਹਾਥੀ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ।
Verse 36
निःशर्करा गम्यशैलेति ज किं हि दातुमिति घ , ञ च यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः
ਸੈਨਾਪਤੀ ‘ਨਿਃਸ਼ਰਕਰਾ (ਕੰਕੜ-ਰਹਿਤ ਜ਼ਮੀਨ)’ ਅਤੇ ‘ਗਮ੍ਯਸ਼ੈਲ (ਜਾਣਯੋਗ ਪਹਾੜੀ ਰਾਹ)’ ਵਰਗੇ ਸੰਕੇਤ-ਹੁਕਮ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ‘ਹੁਣ ਕੀ ਦੇਣਾ ਹੈ?’ ਜਿਹੇ ਹੁਕਮ ਵੀ—ਤਾਂ ਜੋ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਭੀੜ ਨਾ ਬਣੇ। ਦਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਯੁੱਧ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਕਰ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲ ਅਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 37
महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः
ਵੱਡੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਯੋਧ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪੁਰਸ਼ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 38
इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਘੋੜੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਲਈ ਪਾਦਗੋਪਾ (ਪੈਦਲ ਰੱਖਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 39
विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः
ਹਾਥੀ-ਦਲ ਅਤੇ ਰਥ-ਦਲ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਵਿਧਾਨ’ ਹੈ। ‘ਅਨੀਕ’ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਮੁਖ/ਵਿਊਹ-ਰਚਨਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਂ ਹਾਥੀ ਬਣਾਏ ਜਾਣ।
Verse 40
तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੀਕ ਦੇ ‘ਰੰਧ੍ਰ’ (ਖਾਲੀ ਥਾਂ/ਕਮਜ਼ੋਰ ਅੰਤਰ) ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਨੀਕ ਨੂੰ ਉਸ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ ਵਿਊਹ ਦੀ ਯੋਗ ਸਮਪਦਾ (ਕਾਰਗਰ ਬਣਤਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 41
उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः
ਉਰਸ-ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਹਨ—ਉਰਸ (ਛਾਤੀ), ਕਕਸ਼ਾ (ਬਗਲ), ਪੱਖ (ਪਾਸੇ), ਮੱਧ, ਪૃਸ਼ਠ (ਪਿੱਠ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਸਹਿਣ/ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਭਾਗ)।
Verse 42
कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः
ਵਿਊਹ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਕੋਟੀ’ ਨਾਮਕ ਵਿਊਹ ਨੂੰ ਸਪਤਾਂਗ (ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਰਸ, ਕਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਹਮਲਾ ਸਹਿਣ/ਸੋਖਣ) ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਊਹ ਹੈ।
Verse 43
गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः
ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਕਕਸ਼ਾ (ਪਾਸੇ ਦੇ ਥਾਂ) ਖਾਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲਣ, ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਵੀਰਾਂ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿਣ।
Verse 44
अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः
ਉਹ ਬਿਨਾ ਪੰਕਤੀ ਤੋੜੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਮੱਧ-ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 45
युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्
ਯੁੱਧ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫੌਜ ਨਾਇਕ-ਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਗੇ ਛਾਤੀ-ਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਾਥੀ ਖੜੇ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਰਥ ਰੱਖੋ।
Verse 46
हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः
ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੜਸਵਾਰ ਦਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਊਹ ‘ਮੱਧਭੇਦੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵ-ਨੀਕ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਥ-ਨੀਕ ਟਿਕਾਓ।
Verse 47
पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये
ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਗਜ-ਨੀਕ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਊਹ ‘ਅੰਤਰਭੇਦ੍ਯ’ (ਅੰਦਰ ਘੁਸਣ ਵਾਲਾ/ਅੰਦਰ ਗੂੰਥਿਆ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਘੋੜੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਰੱਖੋ।
Verse 48
रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत् यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः
ਜੇ ਰਥ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹਾਥੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰੋ। ਅਤੇ ਜੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ (ਦੰਡ) ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਆਬਾਧ’ ਅਰਥਾਤ ਰੁਕਾਵਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 49
मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च
ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਘੇਰਾ ‘ਭੋਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਦੰਡ’ ਦੇ ਕਈ ਭੇਦ ਹਨ—ਸੁਣੋ। ਜੋ ਗਤੀ ਤਿਰਛੀ/ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਘੁੰਮੇ ਉਹ ‘ਦੰਡ’ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਭੋਗ’ ਉਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਘੁੰਮਾਵ ਹੈ।
Verse 50
मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च
ਜੇ ਧਨੁਸ਼ ਗੋਲ ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਮੰਡਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਮ ਗੋਲ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਸਰਵਤੋਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ/ਅਸਮ ਵਕਰਤਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਿਥਗਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਹੈ। ਜੋ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘਣਾ ਜਾਂ ਜੁੜਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਅਸੰਹਤ’ ਹੈ। ਜੋ ਚਿਰਿਆ/ਫੱਟਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਦਰ’ ਹੈ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਦ੍ਰਿੜਕ’ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣਾ ਅਸਹਿਣਯ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਅਸਹ੍ਯ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮੱਧ ਭਾਗ ਪੇਟ ਵਾਂਗ ਉਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਕੁਕ੍ਸ਼ੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ
‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ’ (ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ) ਅਤੇ ‘ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ’ (ਅਤਿ ਸੁਸਥਾਪਿਤ); ‘ਸ਼੍ਯੇਨ’ (ਬਾਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ); ‘ਵਿਜਯ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਜਯ’ (ਵਿਜਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ); ‘ਵਿਸ਼ਾਲ’; ‘ਵਿਜਯ’ (ਵਿਜਯ-ਸਰੂਪ); ‘ਸ਼ੂਚੀ’ (ਪਵਿੱਤਰ); ‘ਸਥੂਣਾਕਰਣ’ (ਸਤੰਭ ਵਰਗੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ); ਅਤੇ ‘ਚਮੂਮੁਖ’ (ਸੈਨਾ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਦਾ ਨੇਤਾ)—ਇਹ ਨਾਮ-ਭੇਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 52
सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः
‘ਸਰਪਾਸ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਵਲਯ’ ਨਾਮਕ ਹਥਿਆਰ, ਅਤੇ ‘ਦੰਡ’ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ—ਇਹ ਸਭ ਦੁর্জੇਯ ਹਨ। ਇਹ ‘ਅਤਿਕ੍ਰਾਂਤ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਾਂਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਫੜਨ/ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ—ਦੋਵੇਂ ਕਕਸ਼ਾਂ (ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ) ਤੋਂ ਜਾਂ ਇਕੋ ਕਕਸ਼/ਪੱਖ ਤੋਂ—ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 53
अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः
ਜਦੋਂ (ਰੇਖਾ/ਮਾਪ) ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ (ਪਕ੍ਸ਼) ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ, ਤਦੋਂ ਉਹ ‘ਅਤਿਕ੍ਰਾਂਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਦੇ ਉਲਟ ਤੋਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ (ਰੇਖਾ/ਮਾਪ) ਪੱਖਾਂ ਅਤੇ ‘ਉਰਸ’ (ਛਾਤੀ) ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਦੋਂ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਤੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਭੇਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः
‘ਸਥੂਣਾਪਕ੍ਸ਼’ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਪੱਖ/ਡੈਣਾ ਹੈ; ‘ਧਨੁಃਪਕ੍ਸ਼’ ਵੀ ਉਸੇ ਦਾ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ। ‘ਦੰਡ’ ਦੋ ਸਤੰਭਾਂ ਵਾਲਾ (ਦ੍ਵਿਸਥੂਣ) ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਦ੍ਵਿਗੁਣ’ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋਵੇ; ‘ਅਤਿਕ੍ਰਾਂਤਪਕ੍ਸ਼’ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪੱਖ ਹੱਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲੇ। ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬਣਤਰ ਉਲਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 55
द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा
ਲੱਛਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਹ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ—‘ਦ੍ਵਿਦੰਡ’ ਅਤੇ ‘ਚਤੁਰਦੰਡ’; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ’, ‘ਅਹਿਸੰਚਾਰੀ’, ‘ਸ਼ਕਟ’ ਅਤੇ ‘ਮਕਰ’ ਨਾਮਕ ਬਣਤਰਾਂ।
Verse 56
भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये
‘ਭੋਗਭੇਦ’ ਨਾਮਕ ਭਾਗ ਸਮਝਾਏ ਗਏ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪਰਿਪ੍ਲਵੰਗਕ’, ‘ਦੰਡਪਕ੍ਸ਼’ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ, ‘ਯੁਗਾਰਸ੍ਯ’, ‘ਸ਼ਕਟ’—ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲਟੀ ਬਣਤਰ ਵੀ।
Verse 57
मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ
‘ਮਕਰ’ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਯਤਿਕੀਰਣ’, ਅਤੇ ‘ਸ਼ੇਸ਼’—ਇਹ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ‘ਮੰਡਲ’ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵ੍ਯੂਹ-ਭੇਦ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਦੁਰਜਯ’ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿੱਤਣੇ ਔਖੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 58
अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः
ਦੂਜਾ ਵ੍ਯੂਹ ‘ਅਸ਼ਟਾਨੀਕ’ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ‘ਸਰਵਤੋਮੁਖ’ ਹੈ। ‘ਅਰਧਚੰਦਰਕ’, ‘ਊਰਧ੍ਵਾਂਗ’ ਅਤੇ ‘ਵਜ੍ਰਭੇਦ’—ਇਹ ‘ਸੰਹਤੀ’ (ਘਣੀ) ਬਣਤਰ ਦੇ ਵ੍ਯੂਹ-ਭੇਦ ਹਨ।
Verse 59
तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕਰਕਟਸ਼੍ਰਿੰਗੀ’, ‘ਕਾਕਪਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਗੋਧਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਵ੍ਯੂਹ ਆਕਾਰ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ।
Verse 60
दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे
ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਦੰਡ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤਾਰਾਂ ਵ੍ਯੂਹ, ਮੰਡਲ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੋ, ਅਸੰਘਾਤ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਛੇ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਜ ਵ੍ਯੂਹ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 61
पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत् उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्
ਪੱਖ ਆਦਿ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਡਾਹ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਅੰਗਾਂ/ਪਕੜਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਕਮਰ-ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 62
परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात् कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्
ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਕਮਰ-ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ/ਪ੍ਰਤਿਪਕੜ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਾ ਦੇਂਦਿਆਂ, ਦੋਵੇਂ ਕਮਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਜਘਨ-ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਏ।
Verse 63
यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्
ਜਿਥੋਂ ਵੈਰੀ-ਬਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰਿਆ/ਵਿਆਸਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇ।
Verse 64
सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं
ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਗੁਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਸੰਹਤ (ਸੰਗਠਿਤ) ਬਲ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਬਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਾਥੀ-ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋੜ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 65
स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्
ਜਦੋਂ ਹੱਥ/ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੱਛ (ਬਗਲ) ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦੰਡਕ’ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਥਾਂ-ਬਦਲਾਵ ਦਿਖਾ ਕੇ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 66
स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः
ਜੇ ਨਬਜ਼ ਦੀ ਗਤੀ ‘ਦੰਡ’ ਅਤੇ ‘ਸਮਪਕਸ਼’ ਨਾਮਕ ਦੋਹਾਂ ਮਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ’ (ਮਜ਼ਬੂਤ/ਸਥਿਰ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ‘ਪਕਸ਼’ ਤੇ ‘ਕੱਛਾ’ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਦਾਰਕ’ (ਚੀਰਨ ਵਾਲੀ/ਉਗਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 67
कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः
ਜੋ ਵ੍ਯੂਹ ਕੱਛਾ-ਰੱਖਿਆ (ਪਾਸੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ) ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿੱਛੇ ਹਟੇ, ਉਹ ‘ਅਸਹ੍ਯ’ (ਅਭੇਦ੍ਯ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਕੱਛ-ਪਕਸ਼ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਕਸ਼ (ਮੱਧ/ਕੋਰ) ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਕਾਂਤ’ ਤੇ ‘ਖਾਤਕ’ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਸਥਾਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 68
द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः
ਜਿਸ ਹਥਿਆਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਡੰਡੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬਲਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕਾਂਤ’ ਅਤੇ ‘ਖਾਤਕ’ ਨਾਮ ਵੀ (ਉਸ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਲਈ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਾਰ ਵਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ‘ਦੁਰਜਯ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 69
कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन् कोटिभ्यां परिकल्पयेदिति घ , ञ च सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः
ਕੱਖ, ਪੱਖ ਅਤੇ ਉਰਸ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ‘ਭੋਗ’ ਨਾਮਕ ਪਰਿਵਰਤਕ ਵਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਹੱਦ ਦੋ ‘ਕੋਟੀ’ (ਦੋ ਛੋਰਾਂ) ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਪਚਾਰੀ, ਗੋਮੂਤ੍ਰਿਕਾ, ਸ਼ਰਕਟ ਅਤੇ ਸ਼ਕਟਾਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਵਿਊਹ/ਚਾਲਾਂ ਹਨ।
Verse 70
विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः
‘ਵਿਪਰਯਯ’ ਨੂੰ ‘ਅਮਰ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਖ, ਪੱਖ ਅਤੇ ਉਰਸ ਦਾ ਇਕੱਠ ‘ਮੰਡਲ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 71
चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्
ਚੱਕਰ, ਪਦਮ ਆਦਿ ਭੇਦ ਮੰਡਲ ਦੇ ਉਪ-ਭੇਦ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ’ ਮੰਡਲ ਵਜ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਵਰਕਾਕ ਦੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 72
अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः
ਅਰਧਚੰਦਰ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟ ਅਤੇ ਅਚਲ—ਇਹ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਊਹ ਹਨ। ਹਾਲਾਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸੁਵਿਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
Verse 73
अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा
ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ! ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
It enumerates force as a sixfold aggregate: hereditary/standing troops (maula), levies/raised troops (bhūta), friendly/allied contingents (śroṇi-suhṛt), hostile defectors/deserters (dviṣad), and forest/tribal forces (āṭavika), framed as the operational strength to be arrayed before marching.
It presents a sixfold royal capability anchored in mantra (strategic counsel) and kośa (treasury), supported by the four arms of the army—infantry, cavalry, chariots, and elephants—implying that material force is effective only when guided by policy and funded by stable revenue.
It advises open battle as the norm, but prescribes kūṭa-yuddha in adverse or contrary situations—especially during raids, when exploiting confusion, fatigue, complacency, disrupted routes, or day-sleep after night vigilance.
For forward engagement it lists formations like Makara, Śyena, Sūcī, and Vīravaktrā; for rear-threat it recommends Śakaṭa (cart-shaped); for flank-threat Vajra; and for all-sided threat Sarvatobhadra.