Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੰਡ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ‘ਸ਼ਾਡਗੁਣ੍ਯ’—ਛੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੰਡ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਗੁਪਤ; ਲੁੱਟ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦਾ ਨਾਸ, ਅੱਗ ਲਗਾਉਣਾ, ਵਿਸ਼-ਪ੍ਰਯੋਗ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਧ, ਅਪਵਾਦ/ਨਿੰਦਾ, ਪਾਣੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ-ਬੁਨਿਆਦ ਤੋੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਟਕਰਾਅ ਲਾਭਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਘਟਣ, ਤਦ ‘ਉਪੇਖਾ’ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਅਪਣਾਈ ਨੀਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਯੋਪਾਯ—ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਨਿਮਿੱਤ, ਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦੀ ਹੇਰਫੇਰ (ਉਲਕਾ ਵਰਗੇ ਅੱਗੀ ਯੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ), ਪ੍ਰਚਾਰ, ਜੰਗੀ ਨਾਅਰੇ, ‘ਇੰਦਰਜਾਲ’ ਜੰਗੀ ਮਾਇਆ—ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿ, ਵਿਗ੍ਰਹ, ਯਾਨ, ਆਸਨ, ਦ੍ਵੈਧੀਭਾਵ ਅਤੇ ਸੰਸ਼੍ਰਯ/ਸੰਸ਼ਯ—ਇਹ ਛੇ ਉਪਾਅ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੋਂ ਠਹਿਰਨਾ, ਕਦੋਂ ਕੂਚ ਕਰਨੀ, ਕਦੋਂ ਦੋਹਰੀ ਨੀਤੀ, ਤੇ ਕਦੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे यात्रामण्डलचिन्तादिर्नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं पुष्कर उवाच सामभेदौ मया प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे व्रवीमि ते
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਯਾਤਰਾ-ਮੰਡਲ-ਚਿੰਤਾ ਆਦਿ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਬੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ‘ਸ਼ਾਡਗੁਣ੍ਯ’—ਨੀਤੀ ਦੇ ਛੇ ਉਪਾਅ—ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਸੌ ਤੇਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸਾਮ ਅਤੇ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੇ ਦੰਡ ਵੀ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦੀ ਨੀਤੀ ਕਹੀ ਗਈ; ਹੁਣ ਪਰਦੇਸ਼ ਸੰਬੰਧੀ ਨੀਤੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
शत्रुं जिहीर्षुरुच्छिन्द्यादिति घ , ञ च प्रकाशश्चाप्रकाशश् च द्विविधो दण्ड उच्यते लुण्ठनं ग्रामघातश् च शस्यघातो ऽग्निदीपनं
ਜੋ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਸਹਾਰਾ ਕੱਟ ਦੇਵੇ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੰਡ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਜਨਤਕ) ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਗੁਪਤ)। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟ, ਪਿੰਡ-ਘਾਤ, ਫਸਲ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣਾ (ਅਗਨਿਦੀਪਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
Verse 3
प्रकाशो ऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर् बधः दूषणञ्चैव साधूनामुदकानाञ्च दूषणं
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹਣਾ, ਵਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਤਲ, ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ—ਇਹ ਵੀ (ਕਰਤੂਤਾਂ) ਹਨ।
Verse 4
दण्डप्रणयणं प्रोक्तमुपेक्षां शृणु भार्गव यदा मन्यते नृपती रणे न मम विग्रहः
ਦੰਡ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ, ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ‘ਉਪੇਖਾ’ ਸੁਣੋ—ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਨੇ ਕਿ ‘ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਟੱਕਰ (ਵਿਗ੍ਰਹ) ਨਹੀਂ’।
Verse 5
अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत् सामलब्धास्पदञ्चात्र दानञ्चार्थक्षयङ्करं
ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਅਨਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਜੁੜ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜੇ ਸਾਮ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਆਧਾਰ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਦਾਨ ਵੀ ਧਨ-ਖ਼ਰਚ (ਅਰਥ-ਖ਼ਯ) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 6
भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्तुमुपद्रवं
ਭੇਦ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਪਣਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਪੇਖਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਦ੍ਰਵ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ।
Verse 7
न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत् अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत्
ਮੈਂ ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਪੇਖਾ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ; ਅਵਮਾਨ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਵੈਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैर् अनृतैश् चरत् शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः
ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਾਇਆ-ਯੁਕਤ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਅਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਸ਼ਤਰੂ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ (ਵਰਤ ਕੇ) ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 9
स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज विसृजेच्च ततश् चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत्
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਉਸ ਮੋਟੇ (ਯੰਤਰ/ਪ੍ਰਖੇਪਣ) ਦੇ ਪੁੱਛ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਦੀ ਸਲਾਖ (ਉਲਕਾ) ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਉਲਕਾਪਾਤ’ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 10
एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवो ऽपि च उद्वेजनं तथा कुर्यात् कुहकैर् विविधैर् द्विषां
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦਿਖਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤਦਬੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 11
सांवत्सरास्तापसाश् च नाशं ब्रूयुः प्ररस्य च जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान्
ਜੇ ਸਾਂਵਤਸਰ (ਸਾਲਾਨਾ ਜੋਤਿਸ਼ੀ) ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਉਸੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।
Verse 12
देवतानां प्रसादश् च कीर्तनीयः परस्य तु आगतन्नो ऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੈਰੀ-ਬਲ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੋ।
Verse 13
एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्या वाच्यः शत्रुर्हतस् तथा
ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਉਂ ਐਲਾਨ ਕਰੋ—“ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਦਲ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ!”; ਉੱਚਾ ਰਣਨਾਦ ਅਤੇ ਕਿਲਕਾਰੀਆਂ ਮਾਰੋ, ਅਤੇ “ਵੈਰੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ” ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਾਓ।
Verse 14
देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत्
ਦੇਵ-ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ, ਜੰਗ ਲਈ ਸਜਜ ਹੋ ਕੇ ਸਮਰ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੰਦਰਜਾਲ (ਮਾਇਆ-ਯੁੱਧ ਵਿਦਿਆ) ਦੱਸਾਂਗਾ; ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
चतुरङ्गं बलं राजा सहायार्थं दिवौकसां बलन्तु दर्शयेत् प्राप्तं रक्तवृष्टिञ्चेन्द्रपौ
ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਚਤੁਰੰਗੀ ਫੌਜ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਧਵਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਹੂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਲੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਿਤ ਸਮਝੇ।
Verse 16
छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् षाड्गुण्यं सम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ
ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਸਿਰ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਏ ਜਾਣ (ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ)। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ਼ਾਡਗੁਣ੍ਯ—ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਛੇ ਉਪਾਅ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ ਸੰਧਿ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਜੰਗ/ਵੈਰ)।
Verse 17
सन्धिश् च विग्रहश् चैव यानमासनमेव च द्वैधीभावः संशयश् च षड्गुणाः परिकीर्तिताः
ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ, ਯਾਨ (ਅਭਿਆਨ) ਅਤੇ ਆਸਨ (ਥਿਰ ਰਹਿਣਾ), ਦ੍ਵੈਧੀਭਾਵ ਅਤੇ ਸੰਸ਼ਯ—ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਛੇ ਉਪਾਅ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 18
पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते
ਪਣਬੰਧ (ਸ਼ਰਤ/ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਸਮਝੌਤਾ) ਨੂੰ ਸੰਧੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਪਕਾਰ (ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕਰਤੂਤ) ਹੀ ਵਿਗ੍ਰਹ ਹੈ। ਜਿਗੀਸ਼ੁ (ਵਿਜੈ-ਇੱਛੁਕ) ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਯਾਨ, ਅਰਥਾਤ ਯਾਤਰਾ/ਅਭਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
विग्रहेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते बलार्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते
ਵਿਗ੍ਰਹ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ‘ਆਸਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕੂਚ ਕਰਨਾ ‘ਦ੍ਵੈਧੀਭਾਵ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
उदासीनो मध्यगो वा संश्रयात्संशयः स्मृतः समेन सन्धिरन्वेष्यो ऽहीनेन च बलीयसा
ਜੋ ਉਦਾਸੀਨ ਰਹੇ ਜਾਂ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਆਸਰਾ (ਸੰਸ਼੍ਰਯ) ਲੈਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਸ਼ਯ’ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਧੀ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ—ਹੀਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ—ਬਲਵਾਨ ਨਾਲ।
Verse 21
हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत्
ਬਲਵਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਹੀਨ ਨਾਲ ਵਿਗ੍ਰਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧਪਾਰ੍ਸ਼੍ਣੀ (ਨਿਰਦੋਸ਼ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲਾ) ਮਨੁੱਖ ਬਲਵਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ।
Verse 22
आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपोर्यदा अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਵੈਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਣ ਜੋਗਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਐੜੀਆਂ ਅਸਥਿਰ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ।
Verse 23
अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत् बलिना विगृहीतस्तु यो ऽसन्देहेन पार्थिवः
ਅਸਥਿਰ ਆਧਾਰ (ਅਸ਼ੁੱਧਪਾਰਸ਼ਣੀ) ਵਾਲਾ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ ਦ੍ਵੈਧੀਭਾਵ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਵੇ; ਪਰ ਜੋ ਰਾਜਾ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇ।
Verse 24
संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामधमो गुणः प्रासादाग्रे प्रदर्शयेदिति ट विगृहीतस्तु इति ख बहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितं
ਇਸ ਲਈ ਸੰਸ਼੍ਰਯ (ਆਸਰਾ/ਸਹਾਰਾ) ਬਾਰੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਗ੍ਰੇ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍’ ṭ-ਪਾਠ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਵਿਗ੍ਰਹੀਤਸਤੁ’ ਖ-ਪਾਠ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਾਨ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ, ਖਰਚ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
बहुलाभकरं पश्चात्तदा राजा समाश्रयेत् सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयं
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਉਹ ਸੰਸ਼੍ਰਯ ਅਪਣਾਵੇ ਜੋ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੰਸ਼੍ਰਯ (ਸ਼ਰਨ) ਲਵੇ।
Frequently Asked Questions
Sandhi (treaty), vigraha (war/hostility), yāna (march/expedition), āsana (remaining stationed), dvaidhībhāva (dual policy/partial deployment), and saṃśraya (seeking refuge/overlordship; discussed alongside saṃśaya/neutral doubt).
It explicitly names daṇḍa as twofold—public (prakāśa) and secret (aprakāśa)—and associates it with disruptive acts such as plunder, arson, poisoning, targeted killing, defamation, and contamination of resources to cut off the enemy.
It advises seeking alliance with an equal, or—if not inferior—with one who is stronger, and frames saṃśraya (dependence/refuge) as a last-resort posture when power is depleted or a stronger force dominates.
Through māyopāya and Indrajāla: engineered portents, false reports, visible ‘meteor’ effects, proclamations of divine favor, and battlefield announcements designed to instill panic in the enemy and confidence in one’s own troops.