Adhyaya 303

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अङ्गाक्षरार्चनं नाम द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्र्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः अग्निर् उवाच मेषः संज्ञा विषं साद्यमस्ति दीर्घोदकं रसः एतत् पञ्चाक्षरं मन्त्रं शिवदञ्च शिवात्मकं

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଅଙ୍ଗାକ୍ଷରାର୍ଚ୍ଚନ’ ନାମକ ୩୦୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୩୦୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ପଞ୍ଚାକ୍ଷରାଦି ପୂଜାମନ୍ତ୍ର’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—‘ମେଷ’ ସଂଜ୍ଞା, ‘ବିଷ’ ବିଷ, ‘ସାଧ୍ୟ’ ସାଧନୀୟ, ‘ଦୀର୍ଘୋଦକ’ ଦୀର୍ଘ ଜଳ, ‘ରସ’ ସାର। ଏହା ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର—ଶିବଦାୟକ ଓ ଶିବାତ୍ମକ।

Verse 2

तारकादि समभ्यर्च्य देवत्वादि समाप्नुयात् ज्ञानात्मकं परं ब्रह्म परं बुद्धिः शिवो हृदि

ତାରକ ଆଦିଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ଦେବତ୍ୱ ଆଦି ଗୁଣ ଲାଭ ହୁଏ। ପରବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ; ହୃଦୟସ୍ଥ ପରମ ବୁଦ୍ଧି ହିଁ ଶିବ।

Verse 3

तच्छक्तिभूतः सर्वेशो भिन्नो ब्रह्मादिमूर्तिभिः मन्त्रार्णाः पञ्च भूतानि तन्मन्त्रा विषयास् तथा

ସେଇ ଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପ ସର୍ବେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ପଞ୍ଚଭୂତ ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରରୁ ଗଠିତ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ ବିଷୟ (ଅନୁଭବକ୍ଷେତ୍ର) ଅଟେ।

Verse 4

प्राणादिवायवः पञ्च ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि च सर्वं पञ्चाक्षरं ब्रह्म तद्वदष्टाक्षरान्तकः

ପ୍ରାଣ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ବାୟୁ ଏବଂ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ-କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ—ଏ ସମସ୍ତ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମରେ ସଂଗୃହୀତ; ସେହିପରି (ସାଧନା) ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ପରିଣତ ହୁଏ।

Verse 5

गव्येन प्रक्षयेद्दीक्षास्थानं मन्त्रेण चोदितं तन्त्रसम्भूतसम्भावः शिवमिष्ट्वा विधानतः

ମନ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଗବ୍ୟ (ଗୋ-ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ଦ୍ରବ୍ୟ) ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷାସ୍ଥାନରେ ଛିଟା ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ତନ୍ତ୍ରଜନିତ ଅଧିକୃତ ପ୍ରଭାବରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶିବପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

मध्येषु तोरणद्वहिरिति ख , ज , ञ च मूलमूर्त्यङ्गविद्याभिस्तण्डुलक्षेपणादिकम् कृत्वा चरुञ्च यत् क्षीरं पुनस्तद्विभजेत् त्रिधा

ମଧ୍ୟସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ‘ତୋରଣଦ୍ୱହିର୍’ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଖ, ଜ, ଞ ବୀଜାକ୍ଷର ସହ, ମୂଳମନ୍ତ୍ର, ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାମନ୍ତ୍ର ଓ ଅଙ୍ଗମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ତଣ୍ଡୁଳ-କ୍ଷେପଣ ଆଦି କ୍ରିୟା କରି ଚରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ତାହାରେ ବ୍ୟବହୃତ କ୍ଷୀରକୁ ପୁନଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

निवेद्यैकं परं हुत्वा सशिष्यो ऽन्यद्भजेद्गुरुः आचम्य सकलीकृत्य दद्याच्च्छिष्याय देशिकः

ଗୋଟିଏ ଭାଗ ପ୍ରଥମେ ନିବେଦନ କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗକୁ ପ୍ରଧାନ ଆହୁତି ଭାବେ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଭାଗକୁ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ଆଚମନ କରି ‘ସକଲୀକରଣ’ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଦେଶିକ ତାହା ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିବେ।

Verse 8

दन्तकाष्ठं हृदा जप्तं क्षीरवृक्षादिसम्भवम् संशोध्य दन्तान् संक्षिप्त्वा प्रज्ञाल्यैतत् क्षिपेद्भुवि

ହୃଦୟରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ କରି କ୍ଷୀରବୃକ୍ଷ ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦାନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ତାହାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଭଲଭାବେ ଧୋଇ, ପରେ ଭୂମିରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

पूर्वेण सौम्यवारीशगतं शुभमतौ शुभम् पुनस्तं शिष्यमायान्तं शिश्वाबन्धादिरक्षितं

ତାପରେ ପୂର୍ବ ଦିଗ/ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଶୁଭମତି ଶିଷ୍ୟ ପୁନଃ ଆସିଲେ; ସୌମ୍ୟ ଜଳସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶୁଭ ବସ୍ତୁ ନେଇ ଆସି, ବନ୍ଧନ ଆଦି ପ୍ରତିବନ୍ଧରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ।

Verse 10

कृत्वा वेद्यां सहानेन स्वपेद्दर्भास्तरे बुधः सुषुप्तं वीक्ष्य तं शिष्यः प्रभाते श्रावयेद्गुरुं

ବିଧିଅନୁସାରେ ହବିସ୍ ସହିତ ବେଦୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦର୍ଭାଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରିବେ। ତାଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଦେଖି ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରଭାତେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନ/ଅବସ୍ଥାର ବିବରଣୀ ଶୁଣାଇବେ।

Verse 11

शुभैः सिद्धिपदैर् भक्तिस्तैः पुनर्मण्डलार्चनम् मण्डलं भद्रकाद्युक्तं पूजयेत्सर्वसिद्धिदं

ଶୁଭ ଓ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହ ପୁନର୍ବାର ମଣ୍ଡଳାର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ। ଭଦ୍ରକା ଆଦି ଶୁଭ ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ମଣ୍ଡଳକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଏହା ସର୍ବ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।

Verse 12

स्नात्वाचम्य मृदा देहं मन्त्रैर् आलिप्य कल्प्यते शिवतीर्थे नरः स्नायादघमर्षणपूर्वकम्

ସ୍ନାନ କରି ଆଚମନ କରି, ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିକରି ଶୁଦ୍ଧିକର ମୃତ୍ତିକା ଦ୍ୱାରା ଦେହରେ ଲେପନ କରି ନିଜକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବତୀର୍ଥରେ ଅଘମର୍ଷଣ ପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

हस्ताभिषेकं कृत्वाथ प्रायात् पूजादिकं बुधः मूलेनाब्जासनं कुर्यात्तेन पूरककुम्भकान्

ହସ୍ତାଭିଷେକ କରି ସାରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ପରେ ପୂଜା ଆଦି କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବେ। ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମାସନ ଧାରଣ କରି, ସେହି ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂରକ ଓ କୁମ୍ଭକ (ପ୍ରାଣାୟାମ) କରିବେ।

Verse 14

आत्मानं योजयित्वोर्ध्वं शिखान्ते द्वादशाङ्गुले संशोष्य दग्ध्वा स्वतनुं प्लावयेदमृतेन च

ଆତ୍ମାକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ କରି ଶିଖାନ୍ତରେ—ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ—ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ଦେହକୁ ଶୋଷାଇ ଯେନେ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲା ପରି କରି, ପରେ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପ୍ଲାବିତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

ध्मात्वा दिव्यं वपुस्तस्मिन्नात्मानञ्च पुनर्नयेत् कृत्वेवं चात्मशुद्धिः स्याद्विन्यस्यार्चनमारभेत्

ସେହି (ଧ୍ୟାତ ରୂପ) ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ସଞ୍ଚାର କରାଇ ପରେ ଆତ୍ମାକୁ ପୁନଃ ସେଥିରେ ନେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି କଲେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପରେ ନ୍ୟାସ କରି ଅର୍ଚ୍ଚନା ଆରମ୍ଭ କର।

Verse 16

क्रमात् कृष्णसितश्यामरक्तपीता नगादयः मन्त्रार्णा दण्डिनाङ्गानि तेषु सर्वास्तु मूर्तयः

କ୍ରମେ ‘ନ’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ କଳା, ଧଳା, ଶ୍ୟାମ, ରକ୍ତ ଓ ପୀତ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଦେବ (ଦଣ୍ଡିନ)ଙ୍କ ଅଙ୍ଗ। ସେହି ବର୍ଣ୍ଣ-ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କର।

Verse 17

शिष्यमाचान्तमिति ञ अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यस्याङ्गानि सर्वतः न्यसेन्मन्त्राक्षरं पादगुह्यहृद्वक्त्रमूर्धसु

ଶିଷ୍ୟକୁ ଆଚମନ କରାଇ ‘ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ’ ଠାରୁ ‘କନିଷ୍ଠା’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମେ ନ୍ୟାସ କର; ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବିନ୍ୟାସ କରି ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରକୁ ପାଦ, ଗୁହ୍ୟ, ହୃଦୟ, ମୁଖ ଓ ମୂର୍ଧାରେ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 18

व्यापकं न्यस्य मूर्धादि मूलमङ्गानि विन्यसेत् रक्तपीतश्यामसितान् पीठपादान् स्वकालजान्

ପ୍ରଥମେ ବ୍ୟାପକ (ବ୍ୟାପକ-ମନ୍ତ୍ର/ତତ୍ତ୍ୱ) ନ୍ୟାସ କର; ପରେ ମୂର୍ଧା ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୂଳ-ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ କର। ଏବଂ ନିଜ ନିଜ କାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ରକ୍ତ, ପୀତ, ଶ୍ୟାମ/କୃଷ୍ଣ ଓ ଶ୍ୱେତ ପୀଠ ଓ ପାଦମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 19

स्वाङ्गान्मन्त्रैर् न्यसेद्गात्राण्यधर्मादीनि दिक्षु च तत्र पद्मञ्च सुर्यादिमण्डले त्रितयं गुणान्

ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କରେ ନ୍ୟାସ କର; ଏବଂ ଅଧର୍ମ ଆଦି (ଦୋଷ-ତତ୍ତ୍ୱ) କୁ ଦିଗମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କର। ସେଠାରେ ପଦ୍ମକୁ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କରେ ଗୁଣ-ତ୍ରୟକୁ ମଧ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ କର।

Verse 20

पूर्वादिपत्रे कामाद्या नवकं कर्णिकोपरि वामा ज्येष्ठा क्रमाद्रौद्रो काली कलविकारिणी

ପୂର୍ବ ଦିଗର ପତ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କାମା ଆଦି ନବଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପତ୍ରମାନଙ୍କରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ କର୍ଣିକା ଉପରେ କ୍ରମେ ବାମା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ରୌଦ୍ରୀ, କାଳୀ ଓ କଲବିକାରିଣୀଙ୍କୁ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

बलविकारिणी चार्थ बलप्रमथनी तथा सर्वभूतदमनी च नवमी च मनोन्मनी

ବଳକୁ ବିକାର କରୁଥିବା ବଳବିକାରିଣୀ, ଏବଂ ବଳକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରୁଥିବା ବଳପ୍ରମଥନୀ; ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା ସର୍ବଭୂତଦମନୀ; ନବମୀ ଶକ୍ତି; ଏବଂ ମନକୁ ଉନ୍ମନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଥିବା ମନୋନ୍ମନୀ।

Verse 22

श्वेता रक्ता सिता पीता श्यामा वह्निनिभाषिता कृष्णारुणाश् च ताः शक्तीर्ज्वालारूपाः स्मरेत् क्रमात्

ସେହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଶ୍ୱେତ, ରକ୍ତ, ସିତ (ଧବଳ), ପୀତ, ଶ୍ୟାମା, ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମୟ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣାରୁଣ; ତାଙ୍କୁ ଜ୍ୱାଲାରୂପ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

अनन्तयोगपीठाय आवाह्याथ हृदब्जतः स्फटिकाभं चतुर्वाहुं फलशूलधरं शिवम्

ତାପରେ ଅନନ୍ତଯୋଗପୀଠରେ (ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ) ଆବାହନ କରି, ହୃଦୟପଦ୍ମରୁ ସ୍ଫଟିକସଦୃଶ ଶୁଭ୍ରକାନ୍ତିଯୁକ୍ତ, ଚତୁର୍ବାହୁ, ଫଳ (ବରଦାୟକ) ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 24

साभयं वरदं पञ्चवदंनञ्च त्रिलोचनम् पत्रेषु मुर्तयः पञ्च स्थाप्यास्तत्पुरुषादयः

ତାଙ୍କୁ ଅଭୟ ଓ ବର ପ୍ରଦାନକାରୀ, ପଞ୍ଚବଦନ ଓ ତ୍ରିଲୋଚନ ଭାବେ ନିରୂପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପତ୍ରମାନଙ୍କରେ ତତ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

पूर्वे तत्पुरुषः श्वेतो अघोरो ऽष्टभुजो ऽसिताः चतुर्वाहुमुखः पीताः सद्योजातश् च पश्चिमे

ପୂର୍ବଦିଗରେ ତତ୍ପୁରୁଷ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ। ଅଘୋର କୃଷ୍ଣାଭ ଓ ଅଷ୍ଟଭୁଜ। (ଉତ୍ତରେ) ବାମଦେବ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଓ ତଦନୁରୂପ ମୁଖଯୁକ୍ତ; ପଶ୍ଚିମେ ସଦ୍ୟୋଜାତ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 26

वामदेवः स्त्रीविलासी चतुर्वक्त्रभुजो ऽरुणः सौम्ये पञ्चास्य ईशाने ईशानः सर्वदः सितः

ବାମଦେବ ସ୍ତ୍ରୀଶକ୍ତିର କ୍ରୀଡାରେ ରମଣକାରୀ; ସେ ଚତୁର୍ମୁଖ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଓ ଅରୁଣବର୍ଣ୍ଣ। ସୌମ୍ୟ ରୂପେ ପଞ୍ଚମୁଖ; ଈଶାନ ରୂପେ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ ଈଶାନ ସର୍ବ ସିଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 27

इष्टाङ्गानि यथान्यायमनन्तं सूक्ष्ममर्चयेत् सिद्धेश्वरं त्वेकनेत्रं पूर्वादौ दिश पूजयेत्

ବିଧିଅନୁସାରେ ଇଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ/ଉପଚାର ସହିତ ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଏକନେତ୍ର ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂର୍ବାଦି ଦିଗମାନଙ୍କ ସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

एकरुद्रं त्रिनेत्रञ्च श्रीकण्ठञ्च शिखण्डिनम् ऐशान्यादिविदिक्ष्वेते विद्येशाः कमलासनाः

ଏକରୁଦ୍ର, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଓ ଶିଖଣ୍ଡିନ—ଏହି କମଳାସନସ୍ଥ ବିଦ୍ୟେଶମାନେ ଐଶାନ୍ୟ ଆଦି ବିଦିଶାମାନଙ୍କରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 29

श्वेतः पीतः सितो रक्तो धूम्रो रक्तो ऽरुणः शितः शूलाशनिशरेश्वासवाहवश् चतुराननाः

ସେମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣ—ଶ୍ୱେତ, ପୀତ, ସିତ (ଫିକା), ରକ୍ତ, ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ପୁନଃ ରକ୍ତ, ଅରୁଣ ଓ ଶିତ (ତୀକ୍ଷ୍ଣ/ଦୀପ୍ତ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶୂଳ, ବଜ୍ର, ଶର, ଧନୁ ଓ ବାହନ ଧାରଣକାରୀ—ଏହି ଚତୁରାନନ ରୂପ।

Verse 30

उमा वण्डेशनन्दीशौ महाकालो गणेश्वरः वृषो भृङ्गरिटिस्कन्दानुत्तरादौ प्रपूजयेत्

ତାପରେ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମାନୁସାରେ ଉମା, ବଣ୍ଡେଶ ଓ ନନ୍ଦୀଶ, ମହାକାଳ ଓ ଗଣେଶ୍ୱର, ଏବଂ ବୃଷ (ନନ୍ଦିନ), ଭୃଙ୍ଗରିଟି ଓ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

कुलिशं शक्तिदण्डौ च खड्गपाशध्वजौ गदां शूलं चक्रं यजेत् पद्मं पूव्वादौ देवमर्च्य च

ବଜ୍ର, ଶକ୍ତି ଓ ଦଣ୍ଡ; ଖଡ୍ଗ, ପାଶ ଓ ଧ୍ୱଜ; ଗଦା, ଶୂଳ ଓ ଚକ୍ର; ଏବଂ ପଦ୍ମ—ଏସବୁକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗ ଆଦିରେ ଯଥାସ୍ଥାନେ ପୂଜା କରି, ପରେ ଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

ततो ऽधिवासितं शिष्यं पाययेद्गव्यपञ्चकम् आचान्तं प्रोक्ष्ये नेत्रान्तैर् नेत्रे नेत्रेण बन्धयेत्

ତାପରେ ଅଧିବାସରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଶିଷ୍ୟକୁ ଗବ୍ୟପଞ୍ଚକ ପାନ କରାଇବା ଉଚିତ। ସେ ଆଚମନ କରିଲେ ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ଚକ୍ଷୁକୋଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି ‘ନେତ୍ର’ ମନ୍ତ୍ର/ବିଧିଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ଷୁର ବନ୍ଧନ (ରକ୍ଷା-ସୀଲ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

द्वारं प्रवेशयेच्छिप्यं मण्डपस्याथ दक्षिणे सासनादिकुशासीनं तत्र संशोधयेद्गुरुः

ଶିଷ୍ୟକୁ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ମଣ୍ଡପର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆସନ ଓ କୁଶାସନରେ ବସାଇ, ସେଠାରେ ଗୁରୁ ତାଙ୍କର ବିହିତ ସଂଶୋଧନ (ଶୁଦ୍ଧି/ପରୀକ୍ଷା) କର୍ମ କରିବେ।

Verse 34

आदितत्त्वानि संहृत्य परमार्थे लयः क्रमात् पुनरुत्पादयेच्छिष्यं सृष्टिमार्गेण देशिकः

ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସଂହାର କରି କ୍ରମେ ପରମାର୍ଥରେ ଲୟ କରାଇବା ଉଚିତ; ପରେ ଦେଶିକ (ଦୀକ୍ଷା-ଗୁରୁ) ସୃଷ୍ଟିମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟକୁ ପୁନଃ ଉତ୍ପାଦନ/ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରିବେ।

Verse 35

न्यासं शिष्ये ततः कृत्वा तं प्रदक्षिणमानयेत् पश्चिमद्वारमानीय क्षेपयेत् कुसुमाञ्जलिम्

ତାପରେ ଶିଷ୍ୟ ଉପରେ ମନ୍ତ୍ର-ନ୍ୟାସ କରି ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରାଇବା ଉଚିତ। ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରକୁ ନେଇ ଫୁଲର ଅଞ୍ଜଳି ନିକ୍ଷେପ କରାଇବ।

Verse 36

यस्मिन् पतन्ति पुष्पाणि तन्नामाद्यं विनिर्दिशेत् पार्श्वेयागभुवः खाते कुण्डे सन्नभिमेखले

ଯେଉଁଠାରେ ପୁଷ୍ପ ପଡ଼େ, ସେହି ସ୍ଥାନ/ନାମ ପ୍ରଥମେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପାର୍ଶ୍ୱ-ଯାଗଭୂମିରେ, ନାଭି-ଚିହ୍ନ ଓ ମେଖଲା-ସୀମାଯୁକ୍ତ ଖୋଦା କୁଣ୍ଡରେ କରାଯାଏ।

Verse 37

शिवाग्निं जनयित्वेष्ट्वा पुनः शिष्येण चार्चयेत् ध्यानेनात्मनिभं शिष्यं संहृत्य प्रलयः क्रमात्

ଶିବାଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ପୂଜା କରି, ପୁନଃ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅର୍ଚ୍ଚନ କରାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ଧ୍ୟାନରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ନିଜସଦୃଶ କରି ସଂହରଣ କଲେ କ୍ରମେ ପ୍ରଳୟ-କ୍ରମ ଘଟେ।

Verse 38

पुनरुत्पाद्य तत्पाणौ दद्याद्दर्भांश् च मन्त्रितान् पृथिव्यादीनि तत्त्वानि जुहुयाद्धृदयादिभिः

ପୁନର୍ବାର (ସଂସ୍କାର-ଶକ୍ତି) ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ତାଙ୍କ ହାତରେ ମନ୍ତ୍ରିତ ଦର୍ଭ ତୃଣ ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ହୃଦୟାଦି ଅଙ୍ଗ-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 39

कमलानना इति ञ सन्धादिमेखले इति ख एकैकस्य शतं हुत्वा व्योममूलेन होमयेत् हुत्वा पूर्णाहुतिं कुर्यादस्त्रेणाष्टाहुतीर्हुनेत्

“କମଲାନନା” (ଞ) ଓ “ସନ୍ଧାଦିମେଖଲେ” (ଖ) ଏହି ବୀଜ-ସୂତ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକର ଶତ ଶତ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ “ବ୍ୟୋମ-ମୂଳ” ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମ କରିବ। ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି କରି, ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ଆଠ ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 40

प्रायश्चित्तं विशुद्ध्यर्थं ततः शेषं समापयेत् कुम्भं समन्त्रितं प्रार्च्य शिशुं पीठे ऽभिषेचयेत्

ଶୁଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧି କରି, ପରେ ଶେଷ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରିବ। ମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କୃତ କୁମ୍ଭକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜି, ପୀଠରେ ଥିବା ଶିଶୁଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବ।

Verse 41

शिष्ये तु समयं दत्वा स्वर्णाद्यैः स्वगुरुं यजेत् दीक्षा पञ्चाक्षरस्योक्ता विष्ण्वादेरेवमेव हि

ଶିଷ୍ୟକୁ ପ୍ରଥମେ ସମୟ-ବ୍ରତ ଦେଇ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଦାନଦ୍ୱାରା ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜିବ। ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ଦୀକ୍ଷା କହାଯାଇଛି; ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଏକେଇ ବିଧି।