Adhyaya 324
Rudra-śānti (रुद्रशान्ति)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରୁଦ୍ର-ଶାନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ ଖଣ୍ଡ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଭୟଙ୍କର ରୁଦ୍ରଶକ୍ତିକୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ସମତୁଳନ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରି ଶମନ କରିବା ଶାନ୍ତି-ଢାଞ୍ଚା ଏଠାରେ ନିରୂପିତ। ଅଗ୍ନି ପୁରାଣର ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରବାହରେ ଏହି ଶାନ୍ତିବିଧାନ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରୟୋଗ-କୌଶଳର ସେତୁ: ସାଧକ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ତୁତିର ଦେବତା ଭାବେ ନୁହେଁ, ଯଥାବିଧି କୃତ କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ସମରସ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ଅଧ୍ୟାୟର ସ୍ଥାନ ଶମନ ଓ ସ୍ଥିରତା (ଶାନ୍ତି) ପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ମନ୍ତ୍ର-ଯନ୍ତ୍ରଣ/ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ଦିଗକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସୂଚାଏ। ଅଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟାର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ତର୍କରେ ଶାନ୍ତି ଅଲଗା ଭକ୍ତି ନୁହେଁ; ଏହା ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୂଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି—ସାଧକ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରିବେଶକୁ କାଳନିୟମ, ତତ୍ତ୍ୱ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ପରମ୍ପରା-ଚିହ୍ନ ଆଦି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रुद्रशान्तिर्नाम त्रयोविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अंशकादिः ईश्वर उवाच रुद्राक्षकटकं धार्यं विषमं सुसमं दृडम् एकत्रिपञ्चवदनं यथालाभन्तु धारयेत्
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ରୁଦ୍ର-ଶାନ୍ତି’ ନାମକ ତିନିଶେ ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ଅଂଶକାଦି’ ବିଷୟକ ତିନିଶେ ପଚିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମଣିର କଙ୍କଣ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଅସମ ହେଉ କି ସୁସମ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ ହେବା ଦରକାର। ଏକ, ତିନି କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ମୁଖ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଯଥାଲାଭ ଧାରଣ କର।
Verse 2
द्विचतुःषण्मुखं शस्तमव्रणं तीव्रकण्ठकं दक्षवाहौ शिखादौ च धारयेच्चतुराननं
ଦୁଇ, ଚାରି କିମ୍ବା ଛଅ ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶଂସିତ ଦେବରୂପକୁ ଅବ୍ରଣ, ନିର୍ଦୋଷ ଓ ତୀବ୍ର କଣ୍ଠଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ/ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଚତୁରାନନ (ବ୍ରହ୍ମା) ରୂପକୁ ଡାହାଣ ବାହୁରେ ଓ ଶିଖା ଆଦି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସ୍ଥାନରେ ଧାରଣ/ସ୍ଥାପନ କର।
Verse 3
अब्रह्मचारी ब्रह्मचारी अस्नातः स्नातको भवेत् हैमी वा मुद्रिका धार्या शिवमन्त्रेण चार्च्य तु
ଯେ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହେଉ କି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଏବଂ ଯେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନାନ-ସଂସ୍କାର କରିନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାତକ ସମାନ ହୁଏ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରିକା (ଅଙ୍ଗୁଠି) ଧାରଣ କରି, ଶିବମନ୍ତ୍ରରେ (ତାହାକୁ/ଶିବଙ୍କୁ) ଅର୍ଚ୍ଚନ କର।
Verse 4
कार्येति ख शिवः शिखा तथा ज्योतिः सवित्रश्चेतिगोचराः गोचरन्तु कुलं ज्ञेयं तेन लक्ष्यस्तु दीक्षितः
‘କାର୍ଯ୍ୟ’, ‘ଖ’, ‘ଶିବ’, ‘ଶିଖା’, ‘ଜ୍ୟୋତିଃ’ ଓ ‘ସବିତୃ’—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଗୋଚର’ (କ୍ରିୟାତ୍ମକ ସୂଚକ) ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଗୋଚରମାନଙ୍କ ସମୁଚ୍ଚୟରେ କୁଳ/ପରମ୍ପରା ଜଣାଯାଏ; ତାହାଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷିତଙ୍କ ସଠିକ୍ ପରିଚୟ ହୁଏ।
Verse 5
प्राजापत्यो महीपालः कपोतो ग्रन्थिकः शिवे कुटिलाश् चैव वेतालाः पद्महंसाः शिखाकुले
ଶିବଙ୍କ (ପରିବାର/ଲୋକ)ରେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ମହୀପାଳ, କପୋତ, ଗ୍ରନ୍ଥିକ; ଏବଂ କୁଟିଳମାନେ ଓ ବେତାଳମାନେ; ତଥା ଶିଖାକୁଳରେ ପଦ୍ମହଂସ (ନାମକ) ଅଛନ୍ତି।
Verse 6
धृतराष्ट्रा वकाः काका गोपाला ज्योतिसंज्ञके कुटिका साठराश् चैव गुटिका दण्डिनो ऽपरे
ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରାୟୋଗିକ ସଂଜ୍ଞାରେ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ—ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରା, ବକାଃ (ବଗୁଳା), କାକାଃ (କାଉ), ଗୋପାଳାଃ; ତଥା କୁଟିକା ଓ ସାଠର; ଅନ୍ୟମାନେ ଗୁଟିକା ଏବଂ ଦଣ୍ଡିନ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 7
सावित्री गोचरे चैवमेकैकस्तु चतुर्विधः सिद्धाद्यंशकमाख्यास्ये येन मन्त्रःसुसिद्धिदः
ଏପରି ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ)ର ଗୋଚର/ପ୍ରୟୋଗକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରୟୋଗ ଚାରି ପ୍ରକାର। ‘ସିଦ୍ଧି’ ଆଦି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ହୁଏ।
Verse 8
भूमौ तु मातृका लेख्याः कूटषण्डाववर्जिताः मन्त्राक्षराणि विश्लिष्य अनुस्वारं नयेत् पृथक्
ଭୂମିରେ ମାତୃକା (ବର୍ଣ୍ଣମାଳା/ବୀଜାକ୍ଷର-କ୍ରମ) ଲେଖିବା ଉଚିତ, କୂଟ ଓ ଷଣ୍ଡ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ବର୍ଜନ କରି। ମନ୍ତ୍ରାକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗି ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି, ଅନୁସ୍ୱାର (ଂ)କୁ ପୃଥକ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 9
साधकस्य तु या संज्ञा तस्या विश्लेषणं चरेत् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते साधकार्णानि योजयेत्
ସାଧକଙ୍କ ଯେ ସଂଜ୍ଞା (ଦୀକ୍ଷା-ନାମ) ଅଛି, ତାହାକୁ ଅକ୍ଷରଭାଗ କରି ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ମନ୍ତ୍ରର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ସାଧକଙ୍କ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 10
सिद्धः साध्यः सुशिद्धो ऽरिः संज्ञातो गणयेत् क्रमात् मन्त्रस्यादौ तथा चान्ते सिद्धिदः स्याच्छतांशतः
‘ସିଦ୍ଧ’, ‘ସାଧ୍ୟ’, ‘ସୁ-ସିଦ୍ଧ’ ଓ ‘ଅରି’—ଏହି ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି କ୍ରମାନୁସାରେ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମନ୍ତ୍ରର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ମନ୍ତ୍ର ଶତଗୁଣ ଫଳଦାୟୀ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ହୁଏ।
Verse 11
सिद्धादिश्चान्तसिद्धश् च तत्क्षणादेव सिध्यति सुसिद्धादिः सुसिद्धन्तःसिद्धवत् परिकल्पयेत्
ଯେ ମନ୍ତ୍ରର ଆରମ୍ଭ ‘ସିଦ୍ଧ’ ଏବଂ ଶେଷ ‘ଶାନ୍ତ-ସିଦ୍ଧ’ ଥାଏ, ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହିପରି ‘ସୁ-ସିଦ୍ଧ’ ଆଦି ଓ ‘ସୁ-ସିଦ୍ଧାନ୍ତ’ ଅନ୍ତ ଥିବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧମନ୍ତ୍ରବତ୍ ପରିକଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
अरिमादौ तथान्ते च दूरतः परिवर्जयेत् सिद्धः सुसिद्धश् चैकार्थे अरिः साध्यस्तथैव च
‘ଅରି’ ଶବ୍ଦ/ଧ୍ୱନିକୁ ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଶେଷରେ ଦୂରେ ରଖି ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ। ଏକାର୍ଥରେ ‘ସିଦ୍ଧ’ ଓ ‘ସୁ-ସିଦ୍ଧ’ କୁହାଯାଏ; ସେପରି ‘ଅରି’ ଓ ‘ସାଧ୍ୟ’ ମଧ୍ୟ (ତଥା) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 13
आदौ सिद्धः स्थितो मन्त्रे तदन्ते तद्वदेव हि मध्ये रिपुसहस्राणि न दोषाय भवन्ति हि
ମନ୍ତ୍ରର ଆରମ୍ଭରେ ‘ସିଦ୍ଧ’ ତତ୍ତ୍ୱ ରଖିଲେ ଏବଂ ସେହିପରି ଶେଷରେ ରଖିଲେ, ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସହସ୍ର ସହସ୍ର (ବାଧା) ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 14
मायाप्रसादप्रणवेनांशकः ख्यातमन्त्रके ब्रह्मांशको ब्रह्मविद्या विष्ण्वङ्गो वैष्णवःस्मृतः
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରବର୍ଗରେ, ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସହ ‘ମାୟା’ ଓ ‘ପ୍ରସାଦ’ ବୀଜାକ୍ଷର ଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରକୁ ‘ଅଂଶକ’ ମନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଶ, ସେ ‘ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା’; ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଙ୍ଗ, ସେ ‘ବୈଷ୍ଣବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 15
विष्ण्वंश इति ञ रुद्रांशको भवेद्वीर इन्द्रांशश्चेश्वरप्रियः नागांशो नागस्तब्धाक्षो यक्षांशो भूषणप्रियः
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ/ବଂଶ ‘ଞ’ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ। ରୁଦ୍ରାଂଶଧାରୀ ବୀର ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରାଂଶଧାରୀ ଈଶ୍ୱରପ୍ରିୟ (ଏବଂ ଈଶ୍ୱରଭକ୍ତ) ହୁଏ। ନାଗାଂଶଧାରୀ ନାଗସଦୃଶ ସ୍ଥିର, ନିମେଷରହିତ ଦୃଷ୍ଟିବାନ; ଯକ୍ଷାଂଶଧାରୀ ଭୂଷଣପ୍ରିୟ ହୁଏ।
Verse 16
गन्धर्वांशो ऽतिगीतादि भीमांशो राक्षसांशकः दैर्यांशः स्याद् युद्धकार्यो मानी विद्याधरांशकः
ଯାହାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ-ତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ ଥାଏ, ସେ ଗୀତ ଆଦିରେ ଅତିଶୟ ପାରଦର୍ଶୀ ହୁଏ। ଭୀମ-ଅଂଶଧାରୀ ରାକ୍ଷସ ସ୍ୱଭାବର ଭାଗୀ। ଦୈର୍ୟ-ଅଂଶଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଯୁଦ୍ଧକାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗ୍ୟ। ମାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଦ୍ୟାଧର-ଅଂଶର ଭାଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 17
पिशाचांशो मलाक्रान्तो मन्त्रं दद्यान्निरीक्ष्य च मन्त्र एकात् फडन्तः स्यात् विद्यापञ्चाशतावधि
ଯଦି କେହି ପିଶାଚ-ପ୍ରଭାବରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମଳ/ଅଶୁଚିରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ମନ୍ତ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ‘ଫଟ୍’ ଉଦ୍ଘୋଷରେ ସମାପ୍ତ ହେବ; ଏହି ବିଦ୍ୟା-ମନ୍ତ୍ର ପଚାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
Verse 18
बाला विंशाक्षरान्ता च रुद्रा द्वाविंशगायुधा तत ऊर्ध्वन्तु ये मन्त्रा दृद्धा यावच्छतत्रयं
ବାଲା-ମନ୍ତ୍ର ବିଶ ଅକ୍ଷରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ରୁଦ୍ରା-ମନ୍ତ୍ର ବାଇଶ (ଅକ୍ଷରରୂପ) ଆୟୁଧରେ ସଜ୍ଜିତ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଦୃଢ/ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକତମ ତିନିଶ ଅକ୍ଷର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର ପାଉଛି।
Verse 19
अकारादिहकारन्ताः क्रमात् पक्षौ सितासितौ अनुस्वारविसर्गेण विना चैव स्वरा दश
‘ଅ’ ଠାରୁ ‘ହ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମେ ଦୁଇ ପକ୍ଷ—ଶ୍ୱେତ (ସିତ) ଓ କୃଷ୍ଣ (ଅସିତ)। ଏବଂ ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ବିସର୍ଗ ବାଦ ଦେଲେ ସ୍ୱର ଦଶଟି।
Verse 20
ह्रस्वाः शुक्ला दीर्घाः श्यामांस्तिथयःप्रतिपम्मुखाः उदिते शान्तिकादीनि भ्रमिते वश्यकादिकम्
ପ୍ରତିପଦାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ତିଥିଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶୁକ୍ଲ (ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ) ତିଥି ‘ହ୍ରସ୍ୱ’, ଏବଂ କୃଷ୍ଣ/ଶ୍ୟାମ (ଅନ୍ଧାର) ତିଥି ‘ଦୀର୍ଘ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତିଥି ଉଦିତ ଥିଲେ ଶାନ୍ତି ଆଦି କର୍ମ ବିଧିୟ; ତିଥି ଭ୍ରମିତ/ବିକୃତ ଥିଲେ ବଶ୍ୟ ଆଦି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 21
भ्रामिते सन्धयो द्वेषोच्चाटने स्तम्भने ऽस्तकम् इहावाहे शान्तिकाद्यं पिङ्गले कर्षणादिकम्
ଭ୍ରାମିତ ମଣ୍ଡଳରେ ସନ୍ଧି (ମେଳମିଳାପ) କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଦ୍ୱେଷ–ଉଚ୍ଚାଟନ ରୂପେ ସ୍ତମ୍ଭନ (ନିଶ୍ଚଳ କରା) କର୍ମ ବିଧେୟ। ଏଠାରେ ଆବାହନରେ ଶାନ୍ତି ଆଦି ଶାନ୍ତିକ କର୍ମ; ଏବଂ ପିଙ୍ଗଳ ରୂପେ କର୍ଷଣାଦି ଆକର୍ଷଣ କ୍ରିୟା ଉକ୍ତ।
Verse 22
मारणोच्चाटनादीनि विषुवे पञ्चधा पृथक् अधरस्य गृहे पृथ्वी ऊर्ध्वे तेजो ऽन्तरा द्रवः
ମାରଣ, ଉଚ୍ଚାଟନ ଆଦି କର୍ମ ବିଷୁବ କାଳରେ ପାଞ୍ଚ ଭେଦରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବିନ୍ୟସ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଅଧର ‘ଗୃହ’ରେ ପୃଥିବୀ; ଉପରେ ତେଜ (ଅଗ୍ନି); ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରବ ତତ୍ତ୍ୱ (ଜଳ) ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 23
रन्ध्रपार्श्वे वहिर्वायुः सर्वं व्याप्य महेश्वरः स्तम्भनं पार्थिवे शान्तिर्जले वश्यादि तेजसे वायौ स्याद् भ्रमणं शून्ये पुण्यं कालं समभ्यसेत्
ରନ୍ଧ୍ରପାର୍ଶ୍ୱରେ ବହିର୍ବାୟୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ସର୍ବଂ ବ୍ୟାପି ମହେଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥିତ। ପାର୍ଥିବ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ତମ୍ଭନ, ଜଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶାନ୍ତି, ତେଜ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବଶ୍ୟାଦି, ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭ୍ରମଣ କର୍ମ ହୁଏ। ଶୂନ୍ୟ (ଆକାଶ) ତତ୍ତ୍ୱରେ ପୁଣ୍ୟ—କାଳସାଧନା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s emphasis is the ritual function of śānti as a stabilizing operation—positioned as a prerequisite layer before advanced mantra classifications and operational rites are introduced.
By framing Rudra’s power as something to be reconciled through dharmic rite, it cultivates inner steadiness and ritual readiness—supporting both protective worldly outcomes and disciplined spiritual progress.