Adhyaya 317

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सकलादिमन्त्रोद्धारो नाम षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ सप्तदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गणपूजा इश्वर उवाच विश्वरूपं समुद्धृत्य तेजस्युपरि संस्थितम् नरसिंहं ततो ऽधस्तात् कृतान्तं तदधो न्यसेत्

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ସକଲାଦି-ମନ୍ତ୍ରୋଦ୍ଧାର’ ନାମକ ତିନିଶେ ସତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ତିନିଶେ ଅଠରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଗଣପୂଜା’ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—‘ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ତେଜସ୍‌ର ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କର; ତାହାର ତଳେ ନରସିଂହକୁ ନ୍ୟାସ କର; ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟ ତଳେ କୃତାନ୍ତ (ଯମ/ମୃତ୍ୟୁ)କୁ ସ୍ଥାପନ କର।’

Verse 2

प्रणवं तदधःकृत्वा ऊहकं तदधः पुनः अंशुमान् विश्वमूर्तिस्थं कण्ठोष्ठप्रणवादिकम्

ସେ (ପୂର୍ବସ୍ଥାପିତ ତତ୍ତ୍ୱ) ତଳେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’କୁ ନ୍ୟାସ କରି, ତାହାର ତଳେ ପୁନଃ ‘ଊହକ’କୁ ନ୍ୟାସ କର। କଣ୍ଠ ଓ ଓଷ୍ଠସ୍ଥ ପ୍ରଣବାଦି ବର୍ଣ୍ଣନ୍ୟାସ ସହିତ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତିସ୍ଥ ଅଂଶୁମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 3

नमो ऽन्तः स्याच्चतुर्वर्णो विश्वरूपञ्च कारणम् सूर्यमात्राहतं ब्रह्मण्यङ्गानीह तु पूर्ववत्

ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷରେ ‘ନମଃ’ ରହିବ। ଏହା ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ/ମାତ୍ରାବିଶିଷ୍ଟ, ବିଶ୍ୱରୂପ ଏବଂ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ। ସୂର୍ଯ୍ୟମାତ୍ରାଦ୍ୱାରା ବିଶିଷ୍ଟ କରି, ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ପୂର୍ବବତ୍ କର।

Verse 4

उद्धरेत् प्रणवं पूर्वं प्रस्फुरद्वयमुच्चरेत् घोरघोरतरं पश्चात् तत्र रूपमतः स्मरेत्

ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କର। ପରେ ‘ପ୍ରସ୍ଫୁରତ୍’ ଦ୍ୱୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କର। ତାପରେ ‘ଘୋର-ଘୋରତର’ ଜପ କରି, ସେଠାରେ ତଦନୁରୂପ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 5

चटशब्दं द्विधा कृत्वा ततः प्रवरमुच्चरेत् दहेति च द्विधा कार्यं वमेति च द्विधा गतम्

‘ଚଟ’ ଶବ୍ଦକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ପରେ ‘ପ୍ରବର’ ଉଚ୍ଚାରଣ କର। ସେହିପରି ‘ଦହେ’କୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିବିଧ କରିବାକୁ ହେବ, ଏବଂ ‘ବମେ’ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିବିଧ ଭାବେ ଗୃହୀତ।

Verse 6

घातयेति द्विधाकृत्य हूंफडन्तं समुच्चरेत् अघोरास्त्रन्तु नेत्रं स्याद् गायत्री चोच्यते ऽधुना

‘ଘାତୟ’କୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ଶେଷରେ ‘ହୂଁ ଫଟ୍’ ଯୋଗ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କର। ଏହା ଅଘୋରାସ୍ତ୍ର; ଏହା ‘ନେତ୍ର’ (ରକ୍ଷକ-ନିରୀକ୍ଷକ) ମନ୍ତ୍ର ହୁଏ। ଏବେ ଗାୟତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 7

तन्महेशाय विद्महे महादेवाय धीमहि अप्_३१७*१अब्तत्रः शिवः प्रचोदयात् गायत्री सर्वसाधनी अप्_३१७*१च्द्यात्रायां विजयादौ च यजेत् पूर्वङ्गणं श्रिये तुर्यांशे तु पुरा क्षेत्रे समन्तादर्कभाजिते

ଆମେ ମହେଶଙ୍କୁ ଜାଣୁ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ—ଶିବ ଆମ ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ଗାୟତ୍ରୀ ସର୍ବସାଧନୀ। ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ ଓ ବିଜୟକ୍ରିୟାର ଆରମ୍ଭରେ, ଶ୍ରୀସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ପୂର୍ବାଙ୍ଗପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ପୁରାତନ କ୍ଷେତ୍ର/ମନ୍ଦିର-ପରିସରରେ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

चतुष्पदं त्रिकोणे तु त्रिदलं कमलं लिखेत् सर्वत इति ख द्विधाकृतमिति ख तत्पृष्ठे पदिकाविथीभागि त्रिदलमश्वयुक्

ତ୍ରିକୋଣ ମଧ୍ୟରେ ଚତୁଷ୍ପଦ (ଚାରି ଆଧାର) ଆକୃତି ଅଙ୍କନ କରି, ପରେ ତ୍ରିଦଳ କମଳ ଲେଖିବା ଉଚିତ। ‘ସର୍ବତଃ’ ପାଇଁ ‘ଖ’ ଅକ୍ଷର ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଓ ପୁନଃ ‘ଦ୍ୱିଧାକୃତ’ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ‘ଖ’ ଦେବା ଉଚିତ। ତାହାର ପଛେ, ପଦିକା-ବୀଥି (ଛୋଟ ପଦକ୍ଷେପର ପଥ) ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ତ୍ରିଦଳ ଆକୃତିକୁ, ଅଶ୍ୱୟୁକ୍ (ଘୋଡ଼ା ଜୁଆ) ଚିହ୍ନ ସହ ଯୁକ୍ତ କରି ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

वसुदेवसुतैः साब्जैस्तिदलैः पादपट्टिका तदूर्ध्वे वेदिका देया भगमात्रप्रमाणतः

ପାଦପଟ୍ଟିକା (ପଦଭିତ୍ତି) ବସୁଦେବ-ସୁତମାନଙ୍କ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଏବଂ ତ୍ରିଦଳ କମଳ (ସାବ୍ଜ) ମୋଟିଫ୍ ସହ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଉପରେ, ‘ଭଗ’ ମାତ୍ର ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ବେଦିକା (ବେଦୀ-ମଞ୍ଚ) ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 10

द्वारं पद्ममितं कोष्ठादुपद्वारं विवर्णितम् द्वारोपद्वाररचितं मण्डलं विघ्नसूदनम्

ଦ୍ୱାରକୁ ‘ପଦ୍ମ’ ପ୍ରମାଣରେ ମାପିବା ଉଚିତ; କୋଷ୍ଠ (କକ୍ଷ) ଠାରୁ ଉପଦ୍ୱାରର ବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଦ୍ୱାର ଓ ଉପଦ୍ୱାରର ବିନ୍ୟାସରେ ଗଠିତ ମଣ୍ଡଳକୁ ‘ବିଘ୍ନସୂଦନ’—ବାଧାନାଶକ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 11

आरक्तं कमलं मध्ये वाह्यपद्मानि तद्वहिः सिता तु वीथिका कार्या द्वाराणि तु यथेच्छया

ମଧ୍ୟରେ ଆରକ୍ତ (ଲାଲିମାଯୁକ୍ତ) କମଳ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାର ବାହାରେ ବାହ୍ୟ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ (ବାହାର ପତ୍ର) ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଧଳା ବୀଥିକା (ପଥ) ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 12

कर्णिका पीतवर्णा स्यात् केशराणि तथा पुनः मण्डलं विघ्नमर्दाख्यं मध्ये गणपतिं यजेत्

ମଧ୍ୟ କର୍ଣ୍ଣିକା ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ହେଉ, ଏବଂ କେଶରମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ହେଉନ୍ତୁ। ଏହି ମଣ୍ଡଳ ‘ବିଘ୍ନମର୍ଦ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଗଣପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

नामाद्यं सवराकं स्याद्देवाच्छक्रसमन्वितम् शिरो हतं तत्पुरुषेण ओमाद्यञ्च नमो ऽन्तकम्

ମନ୍ତ୍ରଟି ସ୍ୱରସହିତ ‘ନ’ ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ତାହା ‘ଦେବ’ ପଦ ସହ ଯୁକ୍ତ ଓ ବିଧିଅନୁସାରେ ‘ଶକ୍ର’ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସମନ୍ୱିତ ହେଉ। ‘ଶିରଃ’ ଭାଗ ତତ୍ପୁରୁଷ-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାସିତ ହେଉ; ଏହା ‘ଓଁ’ ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ‘ନମଃ’ ରେ ସମାପ୍ତ ହେଉ।

Verse 14

गजाख्यं गजशीर्षञ्च गाङ्गेयं गणनायकम् त्रिरावर्तङ्गगनगङ्गोपतिं पूर्वपङ्क्तिगम्

ତାଙ୍କୁ ‘ଗଜାଖ୍ୟ’ ଓ ‘ଗଜଶୀର୍ଷ’, ‘ଗାଙ୍ଗେୟ’ ଏବଂ ‘ଗଣନାୟକ’ ଭାବେ; ଏହାସହ ‘ତ୍ରିରାବର୍ତ୍ତ’, ‘ଗଗନଗଙ୍ଗୋପତି’ ଓ ‘ପୂର୍ବପଙ୍କ୍ତିଗ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

विचित्रांशं महाकायं लम्बोष्ठं लम्बकर्णकम् लम्बोदरं महाभागं विकृतं पार्वतीप्रियम्

ତାଙ୍କୁ ବିଚିତ୍ର ରୂପବିଶିଷ୍ଟ, ମହାକାୟ, ଦୀର୍ଘ ଓଷ୍ଠ ଓ ଦୀର୍ଘ କର୍ଣ୍ଣଯୁକ୍ତ; ଲମ୍ବୋଦର, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ବିଶିଷ୍ଟ/ବିକୃତ ଆକୃତିଧାରୀ ଏବଂ ପାର୍ବତୀପ୍ରିୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

भयावहञ्च भद्रञ्च भगणं भयसूदनम् द्वादशैते दशपङ्क्तौ देवत्रासञ्च पश्चिमे

‘ଭୟାବହ’ ଓ ‘ଭଦ୍ର’, ‘ଭଗଣ’ ଓ ‘ଭୟସୂଦନ’—ଏହି ବାରଟି ନାମକୁ ଦଶର ପଙ୍କ୍ତିରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ‘ଦେବତ୍ରାସ’ ନାମକୁ ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

महानादम्भास्वरञ्च विघ्नराजं गणाधिपम् उद्भटस्वानभश् चण्डौ महाशुण्डञ्च भीमकम्

ମୁଁ ଗଣପତିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ—ଯାହାଙ୍କ ନାଦ ମହାଗର୍ଜନା ସଦୃଶ, ଯିଏ ବିଘ୍ନରାଜ ଓ ଗଣାଧିପ; ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱର ଆକାଶବ୍ୟାପୀ, ଉଗ୍ର, ମହାଶୁଣ୍ଡ ଓ ଭୀମ।

Verse 18

मन्मथं मधुसूदञ्च सुन्दरं भावपुष्टकम् सौम्ये ब्रह्मेश्वरं ब्राह्मं मनोवृत्तिञ्च संलयम्

ଏମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଜପ କରିବା ଉଚିତ—ମନ୍ମଥ, ମଧୁସୂଦନ, ସୁନ୍ଦର, ଭାବପୁଷ୍ଟକ (ଭକ୍ତିପୋଷକ), ସୌମ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର, ବ୍ରାହ୍ମ (ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ), ମନୋବୃତ୍ତି ଓ ସଂଲୟ (ଲୟ/ସମାଧି)।

Verse 19

लयं दूत्यप्रियं लौल्यं विकर्णं वत्सलं तथा कृतान्तं कालदडण्च यजेत् कुम्भञ्च पूर्ववत्

ଲୟ, ଦୂତ୍ୟପ୍ରିୟ, ଲୌଲ୍ୟ, ବିକର୍ଣ୍ଣ, ବତ୍ସଲ—ଏମାନଙ୍କୁ ଏବଂ କୃତାନ୍ତ ଓ କାଳଦଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କୁମ୍ଭ (କଳଶ)କୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 20

श्रयुतञ्च जपेन्मन्त्रं होमयेत्तु दशांशतः शेषाणान्तु दशाहुत्या जपाद्धोमन्तु कारयेत्

ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ (ଶ୍ରୟୁତ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜପ କରି, ତାହାର ଦଶାଂଶ ପ୍ରମାଣରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। କିଛି ଶେଷ ରହିଲେ ଦଶ ଆହୁତିରେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି ଜପାନୁସାରେ ହୋମ କରାଯିବ।

Verse 21

पूर्णां दत्वाभिषेकन्तु कुर्यात्सर्वन्तु सिध्यति भूगो ऽश्वगजवस्त्राद्यैर् गुरुपूजाञ्चरेन्नरः

ପୂର୍ଣା (ପୂର୍ଣଦକ୍ଷିଣା/ପୂର୍ଣାହୁତି) ଦେଇ ପରେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ; ତେବେ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଭୂମି, ଗୋ, ଅଶ୍ୱ, ଗଜ, ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଦାନରେ ଗୁରୁପୂଜା କରୁ।