Adhyaya 319
वागीश्वरीपूजा (The Worship of Vāgīśvarī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରିତ ଆଚାର-ଖଣ୍ଡର ସମାପ୍ତି ହୁଏ—ବାକ୍, ବିଦ୍ୟା ଓ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତିରୂପା ବାଗୀଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପୂଜା। ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ଶିକ୍ଷାରେ ଏହି ଉପାସନା ପୂର୍ବବିଦ୍ୟା ଭାବେ ସାଧକଙ୍କ ବାଙ୍ମୟକୁ ସ୍ଥିର କରେ, ସ୍ମୃତିକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କରେ ଏବଂ ପ୍ରାୟୋଗିକ ବିଧିମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ସଂଚାରକୁ ସମର୍ଥ କରେ। କ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ—ପ୍ରଥମେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାର, ପରେ ମଣ୍ଡଳବିଧି (ରେଖାଚିତ୍ର/ଯନ୍ତ୍ର ନିର୍ମାଣ) ଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅଗ୍ରସରତା। ତେଣୁ ବାଗୀଶ୍ୱରୀ-ପୂଜା ଭକ୍ତିମୟ ଓ ଉପକାରକ—ଧାର୍ମିକ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଲିଟର୍ଜିକ କର୍ମ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବାସ୍ତୁ-ଆଗମ ମଣ୍ଡଳରେ ମାପ, ନ୍ୟାସ ଓ ମନ୍ତ୍ରଲେଖନର ସଠିକତାର ଆଧାର।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वागीश्वरीपूजा नामाष्टादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथोनविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मण्डलानि ईश्वर उवाच सर्वतो भद्रकान्यष्टमण्डलानि वदे गुह शक्तिमासाधयेत् प्राचीमिष्टायां विषुवे सुधीः
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ “ବାଗୀଶ୍ୱରୀପୂଜା” ନାମକ ତିନିଶହ ଉଣେଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ “ମଣ୍ଡଳ” ନାମକ ତିନିଶହ କୋଡ଼ିଏତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ମୁଁ ‘ସର୍ବତୋଭଦ୍ର’ ନାମର ଆଠଟି ମଣ୍ଡଳ-ରେଖାଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ବିଷୁବକାଳେ ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ଇଚ୍ଛିତ ବିଧି କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ଦେବୀ-ଶକ୍ତିକୁ ସାଧନ କରୁ।
Verse 2
चित्रास्वात्यन्तरेणाथ दृष्टसूत्रेण वा पुनः पूर्वापरायतं सूत्रमास्फाल्य मध्यतो ऽङ्कयेत्
ତାପରେ ଚିତ୍ରାଙ୍କନ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଅନ୍ତର ଅନୁସାରେ—କିମ୍ବା ଦୃଷ୍ଟିସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା—ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂତା ଟାଣି ଝଟକା ଦେଇ ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବ।
Verse 3
द्विपर्णकमिति ख कोटिद्वयन्तु तन्मध्यादङ्कयेद्दक्षिणोत्तरम् मध्ये द्वयं प्रकर्तव्य स्फालयेद्दक्षिनोत्तरम्
ଏହାକୁ ‘ଦ୍ୱିପର୍ଣ୍ଣକ’ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମଧ୍ୟରୁ ଦକ୍ଷିଣ–ଉତ୍ତର ଅକ୍ଷରେ ଦୁଇଟି କୋଣ ଚିହ୍ନଟ କରିବ। ପରେ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଦୁଇଟି ରେଖା/ଚିହ୍ନ କରି ଆକୃତିକୁ ଦକ୍ଷିଣ–ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ (ଖୋଲି) ଦେବ।
Verse 4
शतक्षेत्रार्धमानेन कोणसम्पातमादिशेत् एवं सूत्रचतुष्कस्य स्फालनाच्चतुरस्रकम्
ଶତ କ୍ଷେତ୍ର-ଏକକର ଅର୍ଧମାନ ଦ୍ୱାରା କୋଣ (ବିକର୍ଣ୍ଣ) ମିଳନବିନ୍ଦୁକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବ। ଏହିପରି ଚାରିଟି ସୂତାକୁ ଟାଣି-ଝଟକା ଦେଲେ ଏକ ଚତୁରସ୍ର (ବର୍ଗ) ଗଠିତ ହୁଏ।
Verse 5
जायते तत्र कर्तव्यं भद्रस्वेदकरं शुभम् वसुभक्तेन्दु द्विपदे क्षेत्रे वीथी च भागिका
ସେଠାରେ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ‘ଭଦ୍ର’ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଶୀତଳତା ଦେଇ ଶୁଭ ହୁଏ। ଦୁଇ ପଦ-ପରିମିତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସୁ-, ଭକ୍ତ-, ଓ ଇନ୍ଦୁ-ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ‘ବୀଥି’ (ମୁଖ୍ୟ ପଥ) ଏବଂ ‘ଭାଗିକା’ (ବିଭାଗ/ଖଣ୍ଡ) ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 6
द्वारं द्विपदिकं पद्ममानाद्धै सकपोलकम् कीणबन्धविचित्रन्तु द्विपदं तत्र वर्तयेत्
ଦ୍ୱାରଟି ଦ୍ୱିପଟ (ଦୁଇ ପଟିଆ) ରୂପେ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାର ମାପ ପଦ୍ମମାନର ଅର୍ଧ ହେବ ଏବଂ କପୋଲକ (ପାର୍ଶ୍ୱ ଉଦ୍ଗତ ଅଳଙ୍କାର) ସହିତ ରହିବ। ସେଠାରେ ବିଚିତ୍ର କୀଣବନ୍ଧ ଶୋଭିତ ଦ୍ୱିପଟ-ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
शुक्लं पद्मं कर्णिका तु पीता चित्रन्तु केशरम् रक्ता वीथी तत्र कल्प्या द्वारं लोकेशरूपकं
ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାର କର୍ଣିକା ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ହେଉ ଏବଂ କେଶର ବିଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହେଉ। ସେଠାରେ ରକ୍ତ ବୀଥି (ଯାତ୍ରା-ପଟ୍ଟି) ରଚନା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଦ୍ୱାରକୁ ଲୋକେଶ/ଲୋକପାଳ ରୂପରେ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 8
रक्तकोणं विधौ नित्ये नैमित्तिकाब्जकं शृणु असंसक्तन्तु संसक्तं द्विधाब्जं भुक्तिमुक्तिकृत्
ନିତ୍ୟବିଧିରେ ରକ୍ତକୋଣ (ଲାଲ ତ୍ରିକୋଣ) ବିଧିତ। ଏବେ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମ ପାଇଁ ପଦ୍ମ-ଯନ୍ତ୍ର ଶୁଣ। ପଦ୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଅସଂସକ୍ତ ଓ ସଂସକ୍ତ; ଏହି ଦ୍ୱିବିଧ ପଦ୍ମ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ।
Verse 9
असंसक्तं मुमुक्षूणां संसक्तं तत्त्रिधा पृथक् बालो युवा च वृद्धश् च नामतः फलसिद्धिदाः
ମୁମୁକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ (ପଦ୍ମ) ଅସଂସକ୍ତ କୁହାଯାଇଛି; ସଂସକ୍ତ (ପଦ୍ମ) ପୁଣି ତିନି ଭେଦରେ ପୃଥକ୍—ବାଳ, ଯୁବା ଓ ବୃଦ୍ଧ ନାମରେ। ଏମାନେ ଫଳସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି ବୋଲି କଥିତ।
Verse 10
पद्मक्षेत्रे तु सूत्राणि दिग्विदिक्षु विनिक्षिपेत् वृत्तानि पञ्चकल्पानि पद्मक्षेत्रसमानि तु
ପଦ୍ମକ୍ଷେତ୍ର-ଯନ୍ତ୍ରରେ ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ ସୂତ୍ର (ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ରେଖା/ଡୋରି) ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପଦ୍ମକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ପ୍ରମାଣର ପାଞ୍ଚଟି ବୃତ୍ତାକାର ରଚନା ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
प्रथमे कर्णिका तत्र पुष्करैर् नवभिर्युता केशराणि चतुर्विंशद्वितीये ऽथ तृतीयके
ପ୍ରଥମ ବିନ୍ୟାସରେ ସେଠାରେ କର୍ଣ୍ଣିକା ଥାଏ, ଯାହା ନଅଟି ପୁଷ୍କର (ପଦ୍ମଦଳ) ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟରେ ଚବିଶଟି କେଶର (ତନ୍ତୁ) ଥାଏ।
Verse 12
दलसन्धिर्गजकुम्भ निभान्तर्यद्दलाग्रकम् पञ्चमे व्योमरूपन्तु संसक्तं कमलं स्मृतं
ଯେ ପଦ୍ମରେ ଦଳସନ୍ଧି ଗଜକୁମ୍ଭ ସଦୃଶ ଓ ଦଳାଗ୍ର ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଥାଏ, ସେହି ପଦ୍ମକୁ ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାରରେ ‘ବ୍ୟୋମରୂପ’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ‘ସଂସକ୍ତ’ (ଘନିଷ୍ଠ-ଯୁକ୍ତ) ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 13
असंसक्ते दलाग्रे तु दिग्भागैर् विस्तराद्भजेत् भागद्वयपरित्यागाद्वस्वंशैर् वर्तयेद्दलम्
ଦଳାଗ୍ର ଯଦି ଅସଂସକ୍ତ (ଅଜୋଡା) ଥାଏ, ତେବେ ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥକୁ ଦିଗ୍-ଭାଗ ଅନୁସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାରରୁ ବିଭାଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ଭାଗ ଛାଡ଼ି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଆଠ ଅଂଶରେ ଦଳକୁ ଗଢ଼ିବା/ବକ୍ର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
सन्धिविस्तरसूत्रेण तन्मूलादञ्जयेद्दलम् सव्यासव्यक्रमेणैव वृद्धमेतद्भवेत्तथा
ସନ୍ଧି-ବିସ୍ତାର-ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାହାର ମୂଳରୁ ଦଳରେ ଲେପ/ବନ୍ଧନ କରିବା ଉଚିତ। ବାମ-ଡାହାଣ କ୍ରମରେ ଚାଲିଲେ ସେହିପରି ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
Verse 15
अथ वा सन्धिमध्यात्तु भ्रामयेदर्धचन्द्रवत् सन्धिद्वयाग्रसूत्रं वा बालपद्मन्तथा भवेत्
ଅଥବା ସନ୍ଧିର ମଧ୍ୟରୁ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଭ୍ରମଣ କରାଯାଉ। କିମ୍ବା ଦୁଇ ସନ୍ଧିର ଅଗ୍ରରେ ‘ସୂତ୍ରରେଖା’ କରାଯାଉ; ସେହିପରି ‘ବାଳପଦ୍ମ’ ନାମକ ଗଠନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 16
सन्धिसूत्रार्धमानेन पृष्ठतः परिवर्तयेत् तीक्ष्णाग्रन्तु सुवातेन कमलं भुक्तिमुक्तिदम्
ସନ୍ଧି-ସୂତ୍ରର ଅର୍ଧମାନ ଧରି ପଛଦିଗରୁ ତାହାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ର ଉପକରଣ ଓ ସୁନିୟୋଜିତ ବାୟୁପ୍ରବାହରେ ପଦ୍ମ-ରଚନା କରିବା; ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ।
Verse 17
भुक्तिवृद्धौ च वश्यादौ बालं पद्मं समानकं नवनाभं नवहस्तं भागैर् मन्त्रात्मकैश् च तत्
ଭୋଗବୃଦ୍ଧି ଓ ବଶ୍ୟାଦି କର୍ମ ପାଇଁ ସମାନ ମାପର ‘ବାଳ-ପଦ୍ମ’ ରଚନା କରିବା ଉଚିତ—ଏଥିରେ ନବ ନାଭି ଓ ନବ ହସ୍ତ/ଦଳ ଥାଏ। ସେହି ଯନ୍ତ୍ରକୁ ମନ୍ତ୍ରାତ୍ମକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
मध्ये ऽब्जं पट्टिकावीजं द्वारेणाब्जस्य मानतः कण्ठोपकण्ठमुक्तानि तद्वाह्ये वीथिका मता
ମଧ୍ୟରେ ‘ଅବ୍ଜ’ (ପଦ୍ମ-କେନ୍ଦ୍ର) ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ‘ପଟ୍ଟିକା-ବୀଜ’ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା, ଅବ୍ଜର ମାନ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ‘କଣ୍ଠ’ ଓ ‘ଉପକଣ୍ଠ’ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ ରଖିବା; ତାହାର ବାହାରେ ‘ବୀଥିକା’ (ପଥ) ମନାଯାଏ।
Verse 19
पञ्चभागान्विता सा तु समन्ताद्दशभागिका दिग्विदिक्ष्वष्ट पद्मानि द्वारपद्मं सवीथिकम्
ସେହି ବିନ୍ୟାସ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ଯୁକ୍ତ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଶ ଭାଗରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ ଆଠଟି ପଦ୍ମ-ଖଣ୍ଡ ଥାଏ; ଦ୍ୱାରରେ ମଧ୍ୟ ବୀଥିକା ସହିତ ଏକ ପଦ୍ମ ରହେ।
Verse 20
तद्वाह्ये पञ्च पदिका वीथिका यत्र भूषिता पद्मवद्द्वारकण्ठन्तु पदिकञ्चौष्ठकण्ठकं
ତାହାର ବାହାରେ ପାଞ୍ଚଟି ପଦିକା (ପଦକ୍ଷେପ/ସିଢ଼ି) ରହିବ; ଏବଂ ସେଠାରେ ବୀଥିକା ଶୋଭିତ ହେବ। ଦ୍ୱାରର କଣ୍ଠ (ସଂକୁଚିତ ଜାମ୍ବ) ପଦ୍ମସଦୃଶ ହେବ; ଏବଂ ପଦିକା ଓ ‘ଓଷ୍ଠ–କଣ୍ଠକ’ (ଓଷ୍ଠ-କଣ୍ଠ ଆକୃତିର ମୋଲ୍ଡିଂ) ମଧ୍ୟ ବିଧିଅନୁସାରେ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 21
कपोलं पदिकं कार्यं दिक्षु द्वारत्रयं स्पुटम् कोणबन्धं त्रिपत्तन्तु द्विपट्टं वज्रवद्भवेत्
କପୋଳ ଓ ପଦିକା ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦିଗମାନଙ୍କରେ ତିନିଟି ଦ୍ୱାର-ପ୍ରବେଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଉ। କୋଣବନ୍ଧ ତ୍ରିପତ୍ତନ୍ତୁ (ତ୍ରିବିଧ ବନ୍ଧନ) ସହିତ ହେଉ ଏବଂ ଦ୍ୱିପଟ୍ଟ ଦ୍ୱାର ବଜ୍ର ସମ ଦୃଢ଼ ହେଉ।
Verse 22
मध्यन्तु कमलं शुक्लं पीतं रक्तञ्च नीलकम् पीतशुक्लञ्च धूम्रञ्च रक्तं पीतञ्च मुक्तिदम्
ମଧ୍ୟରେ କମଳକୁ ଶ୍ୱେତ, ପୀତ, ରକ୍ତ ଓ ନୀଳ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପୀତ-ଶ୍ୱେତ ଓ ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ। ପୁନଃ ରକ୍ତ ଓ ପୀତ—ଏହି ଭାବନା ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ।
Verse 23
पूर्वादौ कमलान्यष्ट शिवविष्ण्वादिकं जपेत् प्रासादमध्यतो ऽभ्यर्च्य शक्रादीनब्जकादिषु
ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଠଟି କମଳ ବିନ୍ୟାସ କରି, ଶିବ-ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିଙ୍କ ନାମ/ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାସାଦର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟ କରି, ପରେ କମଳାଦି ସ୍ଥାନରେ ଶକ୍ର ଆଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
अस्त्राणि वाह्यवीथ्यान्तु विष्ण्वादीनश्वमेघभाक् पवित्रारोहणादौ च महामण्डलमालिखेत्
ବାହ୍ୟ ପରିକ୍ରମା ପଥମାନଙ୍କରେ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି—ଅଶ୍ୱମେଧ ପୁଣ୍ୟଭାଗୀ—ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବେ। ପବିତ୍ରାରୋହଣାଦି କ୍ରିୟାର ଆରମ୍ଭରେ ମହାମଣ୍ଡଳ ଆଲେଖନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 25
अष्टहस्तं पुरा क्षेत्रं रसपक्षैर् विवर्तयेत् पञ्चभागमितेति ख , छ च द्विपदं कमलं मध्ये वीथिका पदिका ततः
ପ୍ରଥମେ ଆଠ ହସ୍ତ ପରିମାଣର କ୍ଷେତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ‘ରସ’ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ତାହାର ପକ୍ଷ/ପରିଧି ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଖ’ ଓ ‘ଛ’ ଖଣ୍ଡ ପାଞ୍ଚ ଭାଗ ପ୍ରମାଣର ହେଉ। ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିପଦ କମଳ ସ୍ଥାପନ କରି, ପରେ ବୀଥିକା ଓ ପଦିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 26
दिग्विदिक्षु ततो ऽष्टौ च नीलाब्जानि विवर्तयेत् मध्यपद्मप्रमाणेन त्रिंशत्पद्मानि तानि तु
ତାପରେ ଅଷ୍ଟ ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ ନୀଳ ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରିବ। ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମର ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋଟ ତିରିଶ ପଦ୍ମ ହେବ।
Verse 27
दलसन्धिविहीनानि नीलेन्दीवरकानि च तत्पृष्ठे पदिका वीथी स्वस्तिकानि तदूर्ध्वतः
ନୀଲେନ୍ଦୀବର ପଦ୍ମଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଦଳସନ୍ଧିରେଖା ବିନା ଅଙ୍କନ କରିବ। ତାହାର ପଛେ ପଦିକା ଓ ବୀଥୀ ରଖି, ତାହାର ଉପରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 28
द्विपदानि तथा चाष्टौ कृतिभागकृतानि तु वर्तयेत् स्वस्तिकांस्तत्र वीथिका पूर्ववद्वहिः
ସେଠାରେ ଯୋଜନାକୁ ଦ୍ୱିପଦ ଏବଂ ଅଷ୍ଟପଦ ବିଭାଗରେ, ଭାଗାନୁପାତ ଅନୁସାରେ, ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ସେହି ବିନ୍ୟାସରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ରୂପ ଗଢ଼ିବ; ଏବଂ ବୀଥିକାକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ବାହାରେ ରଖିବ।
Verse 29
द्वाराणि कमलं यद्वदुपकण्ठ्युतानि तु रक्तं कोणं पीतवीथी नीलं पद्मञ्चमण्डले
ମଣ୍ଡଳରେ ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ କମଳ ପରି, ଉପକଣ୍ଠୀ (ଗଳାସଦୃଶ ଉପପ୍ରସାର) ସହିତ, ବିନ୍ୟାସ କରିବ। କୋଣଭାଗ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ବୀଥୀ ପୀତ, ଏବଂ ପଦ୍ମ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
Verse 30
स्वस्तिकादि विचित्रञ्च सर्वकामप्रदं गुह पञ्चाब्जं पञ्चहस्तं स्यात् समन्ताद्दशभाजितम्
ହେ ଗୁହ! ସ୍ୱସ୍ତିକାଦି ବିଚିତ୍ର ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଏହି ଯନ୍ତ୍ର ସର୍ବକାମପ୍ରଦ। ‘ପଞ୍ଚାବ୍ଜ’ ରଚନା ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତ ପ୍ରମାଣ ହେବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଦଶ ସମଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେବ।
Verse 31
द्विपदं कमलं वीथी पट्टिका दिक्षु पङ्कजम् चतुष्कं पृष्ठतो वीथी पदिका द्विपदान्यथा
ଦ୍ୱିପଦ (ଦୁଇ ଏକକ) ବିନ୍ୟାସକୁ ‘କମଳ’ କୁହାଯାଏ। ‘ବୀଥୀ’ ହେଉଛି ପଥ/ଗଲି ଏବଂ ‘ପଟ୍ଟିକା’ ହେଉଛି ପଟି/ବନ୍ଧ। ଦିଗମାନେ ଏହାକୁ ‘ପଙ୍କଜ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ‘ଚତୁଷ୍କ’ (ଚାର ଏକକ) ବିନ୍ୟାସ ବିଧେୟ; ତାହାର ପଛେ ‘ବୀଥୀ’ ଥାଏ। ‘ପଦିକା’ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିପଦ ପ୍ରମାଣର।
Verse 32
कण्ठोपकण्ठयुक्तानि द्वारान्यब्जन्तु मध्यतः पञ्चाब्जमण्डले ह्य् अस्मिन् सितं पीतञ्च पूर्वकम्
ଏହି ପଞ୍ଚାବ୍ଜ ମଣ୍ଡଳରେ ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ କଣ୍ଠ-ଉପକଣ୍ଠ (ସହାୟକ କଣ୍ଠ) ଯୁକ୍ତ ହେବା ଦରକାର। ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବର୍ଣ୍ଣବିଧାନ: ପ୍ରଥମେ ଶ୍ୱେତ, ପରେ ପୀତ।
Verse 33
वैदूर्याभं दक्षिणाब्जं कुन्दाभं वारुणं कजम् उत्तराब्जन्तु शङ्खाभमन्यत् सर्वं विचित्रकम्
ଦକ୍ଷିଣର ପଦ୍ମ ବୈଦୂର୍ୟ (କ୍ୟାଟ୍ସ-ଆଇ ରତ୍ନ) ଛାୟା ପରି ହେବ। ବରୁଣ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଦ୍ମ କୁନ୍ଦ ଫୁଲ ପରି ଶ୍ୱେତ ହେବ। ଉତ୍ତରର ପଦ୍ମ ଶଙ୍ଖ-ଶ୍ୱେତ ହେବ; ଅନ୍ୟ ସବୁ ବିଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
Verse 34
सर्वकामप्रदं वक्ष्ये दशहस्तन्तु मण्डलम् विकारभक्तन्तुर्याश्रं द्वारन्तु द्विपदं भवेत्
ଏବେ ମୁଁ ‘ସର୍ବକାମପ୍ରଦ’ ମଣ୍ଡଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି: ତାହାର ପ୍ରମାଣ ଦଶ ହସ୍ତ। ଆବଶ୍ୟକ ବିକାର/ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁସାରେ ଭାଗବିଭାଗ କରିବା ଉଚିତ; ବିନ୍ୟାସ ଚତୁରଶ୍ର (ଚତୁର୍ଭୁଜ) ହେବ; ଦ୍ୱାରର ପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ୱିପଦ ହେବ।
Verse 35
मध्ये पद्मं पूर्ववच्च विघ्नध्वंसं वदाम्यथ चतुर्हस्तं पुरं कृत्वा वृत्रञ्चैव करद्वयम्
ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପୂର୍ବବତ୍ ପଦ୍ମ ସ୍ଥାପନ କର। ଏବେ ‘ବିଘ୍ନଧ୍ୱଂସ’ ବିଧାନ କହୁଛି: ତାହାକୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ (ଚାର ହାତ) ରୂପରେ ଗଢ଼ି, ‘ପୁର’ (ନଗର/ଦୁର୍ଗ) ଏବଂ ‘ବୃତ୍ର’କୁ ମଧ୍ୟ କରଦ୍ୱୟ (ଦୁଇ ହାତ) ଦ୍ୱାରା ଧାରଣ/ନିୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 36
वीथीका हस्तमात्रन्तु स्वस्तिकैर् वहुभिर्वृता तद्वदुपकण्ठयुतानीति ख , ञ च हस्तमात्राणि द्वाराणि विक्षु वृत्तं सपद्मकम्
ବୀଥିକା (କରିଡର) ଏକ ହସ୍ତମାତ୍ର ପ୍ରସ୍ଥ ହେବ ଏବଂ ଅନେକ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଚିହ୍ନରେ ଘେରା ରହିବ। ତଦ୍ରୂପ ‘ଖ’ ଓ ‘ଞ’ ପ୍ରକାର ଉପକଣ୍ଠ (ପାର୍ଶ୍ୱ-ପ୍ରସାରିତ କଣ୍ଠଭାଗ) ସହିତ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ହସ୍ତ ପ୍ରମାଣର; ଏବଂ ବିକ୍ଷୁ (ଦଣ୍ଡ/ବାଁଶ-ଚିହ୍ନ) ଉପରେ ପଦ୍ମସହିତ ବୃତ୍ତ ଅଙ୍କନ କରିବା।
Verse 37
पद्मानि पञ्च शुक्लानि मध्ये पूज्यश् च निष्कलः हृदयादीनि पूर्वादौ विदिक्ष्वस्त्राणि वै यजेत्
ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମ ବିନ୍ୟାସ କରି, ମଧ୍ୟରେ ନିଷ୍କଳ (ନିରାକାର) ସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା। ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ହୃଦୟାଦି ଅଙ୍ଗ-ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଯଜନ କରିବା, ଏବଂ ବିଦିଶାମାନେ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ପୂଜା କରିବା।
Verse 38
प्राग्वच्च पञ्च ब्रह्माणि बुद्ध्याधारमतो वदे शतभागे तिथिभागे पद्मं लिङ्गाष्टकं दिशि
ପୂର୍ବବତ୍ ପାଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ (ବ୍ରହ୍ମ-ମନ୍ତ୍ର) ବିନ୍ୟାସ କରିବା; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧ୍ୟାଧାର ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ଶତଭାଗ ବିଭାଗରେ ଏବଂ ତିଥିଭାଗ ବିଭାଗରେ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ ବିନ୍ୟସି, ଦିଗମାନେ ଲିଙ୍ଗାଷ୍ଟକ ସ୍ଥାପନ କରିବା।
Verse 39
मेखलाभागसंयुक्तं कण्ठं द्विपदिकं भवेत् आचार्यो बुद्धिमाश्रित्य कल्पयेच्च लतादिकम्
ମେଖଲା-ଭାଗ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କଣ୍ଠ ଦ୍ୱିପଦିକ (ଦୁଇ-ସ୍ତର/ଦୁଇ-ବାନ୍ଧ) ହେବ। ଆଚାର୍ୟ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଲତା-ଆଦି ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା କରିବେ।
Verse 40
चतुःषट्पञ्चमाष्टादि खाछिखाद्यादि मण्डलम् खाक्षीन्दुसूर्यगं सर्वं खाक्षि चैवेन्दुवर्णनात्
ମଣ୍ଡଳ ‘ଚାରି, ଛଅ, ପାଞ୍ଚ, ଆଠ…’ ଏହି ସଂଖ୍ୟାଶ୍ରେଣୀରୁ ଏବଂ ‘ଖା, ଛି, ଖା…’ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣଶ୍ରେଣୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ରଚିବା। ଏହା ସମସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବୋଲି ବୁଝିବା; ଏବଂ ‘ଖାକ୍ଷି’ ନାମ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର-ବର୍ଣ୍ଣନ ହେତୁ।
Verse 41
चत्वारिंशदधिकानि चतुर्दशशतानि हि मण्डलानि हरेः शम्भोर्देव्याः सूर्यस्य सन्ति च
ନିଶ୍ଚୟ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ), ଦେବୀ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମୋଟ ଚୌଦହଶେ ଚାଳିଶ ମଣ୍ଡଳ ଅଛି।
Verse 42
दशसप्तविभक्ते तु लतालिङ्गोद्भवं शृणु दिक्षु पञ्चत्रयञ्चैकं त्रयं पञ्च च लोमयेत्
ସତର ବିଭାଗରେ ‘ଲତା-ଲିଙ୍ଗ’ରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ବିଧି ଶୁଣ। ଦିଗମାନଙ୍କରେ ଲୋମ-ଚିହ୍ନ ଏହି କ୍ରମେ ଲଗାଅ—ପାଞ୍ଚ, ତିନି, ଏକ; ପଛରେ ତିନି, ପାଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ।
Verse 43
ऊर्ध्वगे द्विपदे लिङ्गमन्दिरं पार्श्वकोष्ठयोः मध्येन द्बिपदं पद्ममथ चैकञ्च पङ्कजं
ଊର୍ଧ୍ୱ (ଉତ୍ତର) ଦ୍ୱିପଦ ମାପରେ ଲିଙ୍ଗ-ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ-କୋଷ୍ଠର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦ୍ୱିପଦ ପଦ୍ମ କରିବା—ଏବଂ ଏକ ଏକପଦ ପଙ୍କଜ ମଧ୍ୟ।
Verse 44
लिङ्गस्य पार्श्वयोर्भद्रे पदद्वारमलोपनात् तत्पार्श्वशोभाः षड्लोप्य लताः शेषास् तथा हरेः
ଲିଙ୍ଗର ଶୁଭ ପାର୍ଶ୍ୱଦ୍ୱୟରେ, ପଦଦ୍ୱାର (ପାଦସ୍ତର ଦ୍ୱାର) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପାର୍ଶ୍ୱ-ଶୋଭା ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ; ଛଅଟି ଏକକ ଛାଡ଼ି ଅବଶିଷ୍ଟ ଲତା-ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ବିନ୍ୟାସ କରିବା।
Verse 45
ऊर्ध्वं द्विपदिकं लोप्य हरेर्भद्राष्टकं स्मृतम् रश्मिमानसमायुक्तवेदलोपाच्च शोभिकम्
ଊର୍ଧ୍ୱର ଆରମ୍ଭ ଦ୍ୱିପଦ ଖଣ୍ଡ ଲୋପ କଲେ ଛନ୍ଦଟି ‘ହରେର୍ଭଦ୍ରାଷ୍ଟକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ‘ରଶ୍ମି’ ଓ ‘ମାନସ’ ସହ ଯୁକ୍ତ ଥିବା ଏବଂ ‘ବେଦ’ ନାମକ ଅଂଶ ଲୋପିତ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଶୋଭିକ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 46
पञ्चविंशतिकं पद्मं ततः पीठमपीठकम् द्वयं द्वयं रक्षयित्वा उपशोभास् तथाष्ट च
ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଦଳଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମ ଅଙ୍କନ କରି, ପରେ ପୀଠ ଓ ଅପୀଠକ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗଳକୁ ଯଥାସ୍ଥାନେ ରକ୍ଷା କରି, ଅଷ୍ଟ ଉପଶୋଭାମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 47
देव्यादिख्यापकं भद्रं वृहन्मध्ये परं लघु लोपयेदिति ञ लोपयेदिति ट मध्ये नवपदं पद्मं कोणे भद्रचतुष्टयम्
ଦେବୀକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଶୁଭ ଭଦ୍ର-ବିନ୍ୟାସ ଏପରି କରିବା ଯେ ‘ବୃହତ୍’ ମଧ୍ୟରେ ରହିବ ଏବଂ ‘ପର’ ଓ ‘ଲଘୁ’ ଯଥାସ୍ଥାନେ ରହିବ। ‘ଲୋପୟେତ୍’ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ‘ଞ’ ବର୍ଣ୍ଣ ଲୋପ କରିବ; ତଥା ‘ଲୋପୟେତ୍’ ରେ ‘ଟ’ ବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଲୋପ କରିବ। ମଧ୍ୟରେ ନବପଦ ପଦ୍ମ, କୋଣରେ ଭଦ୍ରଚତୁଷ୍ଟୟ ଥାଏ।
Verse 48
त्रयोदशपदं शेषं बुद्ध्याधारन्तु मण्डलं शतपत्रं षष्ट्यधिकं बुद्ध्याधारं हरादिषु
ଶେଷ ଅଂଶ ତ୍ରୟୋଦଶପଦ ବିଭାଗ; ମଣ୍ଡଳ ହିଁ ବୁଦ୍ଧିର ଆଧାର। ହର (ଶିବ) ଆଦି ମତରେ ବୁଦ୍ଧ୍ୟାଧାର ପଦ୍ମ ଶତପତ୍ର ଏବଂ ତାହାରେ ଷଷ୍ଟି ଅଧିକ—ଅର୍ଥାତ 160 ଦଳଯୁକ୍ତ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter functions as a ritual-competency foundation: it emphasizes Śakti-upāsanā oriented to vāṅ-siddhi (power of speech) so that subsequent mantra-recitation, diagram labeling, and liturgical sequencing can be executed without error.
By sanctifying speech and cognition through Vāgīśvarī, the practitioner aligns mantra-practice with Dharma—supporting effective ritual outcomes (Bhukti) while refining inner discipline and clarity necessary for contemplative progress (Mukti).