Adhyaya 316
Derivation (Uddhāra) of the Sakalādi Mantra (सकलादिमन्त्रोद्धारः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭୋକ୍ତିରେ ଈଶ୍ୱରରୂପେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସକଲାଦି/ପ୍ରାସାଦ-ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଣାଳୀର ‘ଉଦ୍ଧାର’ ଓ ପ୍ରୟୋଗର ତାନ୍ତ୍ରିକ ରୂପରେଖା ଦେଉଛନ୍ତି। ଅ ଠାରୁ କ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣକ୍ରମ (କ-ବର୍ଗାଦି) କୁ ଦେବରୂପ ଓ କର୍ମପ୍ରୟୋଜନ ସହ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରଥମେ ସକଲ, ନିଷ୍କଲ, ଶୂନ୍ୟ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱାବସ୍ଥାମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଦେବତାନାମ-ଗଣନା, ‘କ୍ଷ’ର ନରସିଂହ-ସ୍ୱରୂପ, ବିଶ୍ୱରୂପର ପ୍ରମାଣ-ସାମ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଖାଇ ଈଶାନ, ତତ୍ପୁରୁଷ, ଅଘୋର/ଦକ୍ଷିଣ, ବାମଦେବ, ସଦ୍ୟୋଜାତ—ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ନ୍ୟାସସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ହୃଦୟ, ଶିର, ଶିଖା, ନେତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗମନ୍ତ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ୍ୟୋଚ୍ଚାର ‘ନମଃ, ସ୍ୱାହା, ବୌଷଟ୍, ହୂଁ, ଫଟ୍’ ର ବିଧାନ ଅଛି। ଶେଷରେ ‘ସର୍ବକର୍ମକର’ ପ୍ରାସାଦମନ୍ତ୍ରକୁ ସର୍ବକର୍ମସିଦ୍ଧିଦାୟକ କୁହାଯାଇ, ସକଲ ପ୍ରାସାଦ ଓ ନିଷ୍କଲ ସଦାଶିବ-ବିନ୍ୟାସର ଭେଦ, ଶୂନ୍ୟଛାୟା ଆବରଣ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ଅଷ୍ଟକ ବର୍ଗୀକରଣରେ ମନ୍ତ୍ରସମୂହର ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नाम पञ्चदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षोडशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः सकलादिमन्त्रोद्धारः ईश्वर उवाच सकलं निष्कलं शून्यं कलाढ्यं स्वमलङ्कृतम् क्षपणं क्षयमन्तस्थं कण्ठोष्ठं चाष्टमंशिवम्
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ “ନାନାମନ୍ତ୍ର” ନାମକ ତିନିଶେ ପନ୍ଦରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତିନିଶେ ଷୋଳତମ ଅଧ୍ୟାୟ—“ସକଲାଦି ମନ୍ତ୍ରୋଦ୍ଧାର” ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏହା ସକଳ ଓ ନିଷ୍କଳ, ଶୂନ୍ୟ, କଳାରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସ୍ୱଶକ୍ତିରେ ଅଲଙ୍କୃତ; କ୍ଷପଣକାରୀ, କ୍ଷୟାନ୍ତକାରୀ, ଅନ୍ତସ୍ଥ; କଣ୍ଠ-ଓଷ୍ଠସ୍ୱରୂପ, ଅଷ୍ଟମ—ଶିବ।
Verse 2
प्रासादस्य पराख्यस्य स्मृतं रूपं गुहाष्टधा रिपुदुष्टादि वारयेदिति क , ट च प्रसादस्येति ख स्मृतिरूपमिति ख सदाशिवस्य शब्दस्य रूपस्याखिलसिद्धये
‘ପରା’ ନାମକ ପ୍ରାସାଦର ରୂପ ‘ଗୁହ୍ୟ ଅଷ୍ଟଧା’—ଆଠପ୍ରକାର ଗୁପ୍ତ ରୂପେ ସ୍ମୃତ। କ ଓ ଟ ପାଠରେ—ଏହା ଶତ୍ରୁ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଦିକୁ ନିବାରେ ବୋଲି ଉକ୍ତ; ଖ ପାଠରେ ‘ପ୍ରାସାଦସ୍ୟ’ ଏବଂ ‘ସ୍ମୃତିରୂପମ୍’ ପାଠ ମିଳେ। ‘ସଦାଶିବ’ ଶବ୍ଦର ମନ୍ତ୍ରରୂପ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ଉପଦେଶ।
Verse 3
अमृतश्चांशुभांश्चेन्दुश्चेश्वरश्चोग्र ऊहकः एकपादेन ओजाख्य औषधश्चांशुमान् वशी
ଅମୃତ, ଅଂଶୁଭାନ, ଇନ୍ଦୁ, ଈଶ୍ୱର, ଉଗ୍ର, ଊହକ; ଏକପାଦ, ଓଜ ନାମକ, ଔଷଧ (ଔଷଧିର ଅଧିପତି), ଅଂଶୁମାନ ଏବଂ ବଶୀ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ।
Verse 4
अकारादेः क्षकारश् च ककारादेः क्रमादिमे कामदेवः शिखण्डी च गणेशः कालशङ्करौ
‘ଅ’ ଠାରୁ ‘କ୍ଷ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ‘କ’ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଶ୍ରେଣୀରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମକ୍ରମେ—ଏହି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ଦେବତାରୂପେ ସୂଚିତ: କାମଦେବ, ଶିଖଣ୍ଡୀ, ଗଣେଶ, ଏବଂ କାଳ-ଶଙ୍କର।
Verse 5
एकनेत्रो द्विनेत्रश् च त्रिशिखो दीर्घबाहुकः एकपादर्धचन्द्रश् च बलपो योगिनीप्रियः
ସେ ଏକନେତ୍ର ଓ ଦ୍ୱିନେତ୍ର ମଧ୍ୟ; ତ୍ରିଶିଖ (ତିନି ଶିଖାଯୁକ୍ତ), ଦୀର୍ଘବାହୁ; ଏକପାଦ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ; ବଳବାନ ଏବଂ ଯୋଗିନୀପ୍ରିୟ।
Verse 6
शक्तीश्वरो महाग्रन्थिस्तर्पकः स्थाणुदन्तुरौ निधीशो नन्दी पद्मश् च तथान्यः शाकिनीप्रियः
ସେ ଶକ୍ତୀଶ୍ୱର; ମହାଗ୍ରନ୍ଥି (ମହାଗାଠଯୁକ୍ତ); ତର୍ପକ (ତୃପ୍ତିଦାତା); ସ୍ଥାଣୁ (ଅଚଳ); ଦନ୍ତୁର (ଦନ୍ତଯୁକ୍ତ); ନିଧୀଶ (ନିଧିର ଅଧିପତି); ନନ୍ଦୀ; ପଦ୍ମ; ତଥା ଅନ୍ୟ (ସର୍ବାତୀତ); ଏବଂ ଶାକିନୀପ୍ରିୟ।
Verse 7
सुखविम्बो भीषनश् च कृतान्तः प्राणसंज्ञकः तेजस्वी शक्र उदधिः श्रीकण्ठः सिंह एव च
ସେ ସୁଖବିମ୍ବ (ଆନନ୍ଦମୟ ଦୀପ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ); ଭୀଷଣ; କୃତାନ୍ତ (ମୃତ୍ୟୁ/ଅନ୍ତକର୍ତ୍ତା); ପ୍ରାଣସଂଜ୍ଞକ (ପ୍ରାଣ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ); ତେଜସ୍ୱୀ; ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ପରାକ୍ରମୀ); ଉଦଧି (ସମୁଦ୍ର); ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ (ମଙ୍ଗଳକଣ୍ଠ); ଏବଂ ସିଂହ।
Verse 8
शशाङ्को विश्वरूपश् च क्षश् च स्यान्नरसिंहकः सूर्यमात्रासमाक्रान्तं विश्वरूपन्तु कारयेत्
ଶଶାଙ୍କ ଓ ବିଶ୍ୱରୂପ—ଏହି ଦୁଇଟି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ରୂପ; ଏବଂ ‘କ୍ଷ’ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ନରସିଂହରୂପେ ଲେଖିବା/ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ। ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରତିମାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟମାତ୍ରା (ସୌର ପରିମାଣ) ଅନୁସାରେ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 9
अंशुमत्संयुतं कृत्वा शशिवीजं विनायुतम् ईशानमोजसाक्रान्तं प्रथमन्तु समुद्धरेत्
‘ଅଂଶୁମତ୍’ (ଦୀପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ) ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରି, ଶଶି-ବୀଜ (ଚନ୍ଦ୍ର ବୀଜାକ୍ଷର)କୁ ବିନାୟକ ସହ ଯୁକ୍ତ କରି, ଓଜସ୍ଦ୍ୱାରା ସଶକ୍ତ ଈଶାନ-ଭାଗ (ମନ୍ତ୍ର/ଅଂଶ)କୁ ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଧାର/ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
तृतीयं पुरुषं विद्धि दक्षिणं पञ्चमं तथा सप्तमं वामदेवन्तु सद्योजातन्ततःपरं
ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନକୁ ତତ୍ପୁରୁଷ ବୋଲି ଜାଣ; ପଞ୍ଚମକୁ ଦକ୍ଷିଣ (ଅଘୋର, ଦକ୍ଷିଣମୁଖ) ମଧ୍ୟ; ସପ୍ତମକୁ ବାମଦେବ; ଏବଂ ତାହା ପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ସଦ୍ୟୋଜାତ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 11
रसयुक्तन्तु नवमं ब्रह्मपञ्चपञ्चकमीरितम् ओंकाराद्याश् चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वमन्त्रकाः
ନବମ (ସମୁହ) ‘ରସଯୁକ୍ତ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ, ଏବଂ ଏହା ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକ ରୂପେ ଉପଦେଶିତ। ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଓଂକାରରୁ ଆରମ୍ଭ, ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିରେ ଶେଷ, ଏବଂ ଅନ୍ତେ ‘ନମଃ’ ସହ ସମାପ୍ତ।
Verse 12
सद्योदेवा द्वितीयन्तु हृदयञ्चाङ्गसंयुतम् चतुर्थन्तु शिरो विद्धि ईश्वरन्नामनामतः
ଦ୍ୱିତୀୟ (ମନ୍ତ୍ର/ରୂପ) ‘ସଦ୍ୟୋଦେବା’ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ହୃଦୟ ଓ ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ ସହ ଯୁକ୍ତ। ଚତୁର୍ଥଟି ‘ଶିରଃ’ (ମୁଣ୍ଡ) ବୋଲି ବୁଝ; ଏହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନାମ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ।
Verse 13
ऊहकन्तु शिखा ज्ञेया विश्वरूपसमन्विता त्रिशिखी चोर्ध्ववाहुक इति ख , छ च तन्मन्त्रमष्टमं ख्यातं नेत्रन्तु दशमं मतम्
ଶିଖା-ନ୍ୟାସକୁ ‘ଊହକା’ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏହା ବିଶ୍ୱରୂପସମନ୍ୱିତ—‘ତ୍ରିଶିଖୀ’ ଓ ‘ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁକ’ (ଉପରକୁ ଉଠା ଭୁଜାଯୁକ୍ତ) ରୂପରେ; ‘ଖ’ ଓ ‘ଛ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ। ଏହା ଅଷ୍ଟମ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଖ୍ୟାତ; ନେତ୍ର (ରକ୍ଷା) ମନ୍ତ୍ର ଦଶମ ବୋଲି ମତ।
Verse 14
अस्त्रं शशी समाख्यातं शिवसंज्ञं शिखिध्यजः नमः स्वाहा तथा वौषत् हूं च फत्कक्रमेण तु
‘ଶଶୀ’ ନାମକ ଅସ୍ତ୍ର (ରକ୍ଷା-ମନ୍ତ୍ର) ଏପରି ଘୋଷିତ। ହେ ଶିଖିଧ୍ୱଜ, ଏହାର ସଂଜ୍ଞା ‘ଶିବ’। କ୍ରମେ ‘ନମଃ’, ‘ସ୍ୱାହା’, ‘ବୌଷଟ୍’, ‘ହୂଂ’, ଏବଂ ‘ଫଟ୍’—ଏହି ମନ୍ତ୍ରପଦରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
जातिफट्कं हृदादीनां प्रासादं मन्त्रमावदे ईशानाद्रुद्रसंख्यातं प्रोद्धरेच्चांशुरञ्जितम्
ହୃଦୟ ଆଦି (ନ୍ୟାସ-ଅଙ୍ଗ) ପାଇଁ ‘ଜାତି-ଫଟ୍କ’ ଜପ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ‘ପ୍ରାସାଦ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଈଶାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ରୁଦ୍ର-ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ତାହାକୁ ଉଦ୍ଧାର/ବିନ୍ୟାସ କରିବା, ଯାହା ଅଂଶୁ (କିରଣ) ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତ।
Verse 16
औषधाक्रान्तशिरसमूहकस्योपरिस्थितं अर्धचन्द्रोर्धनादश् च विन्दुद्वितयमध्यगं
ଔଷଧ ଆଦି ଶିରୋ-ଅକ୍ଷରସମୂହର ଉପରେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅର୍ଧନାଦ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ତାହା ଦୁଇ ବିନ୍ଦୁର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 17
तदन्ते विश्वरूपन्तु कुटिलन्तु त्रिधा ततः एवं प्रासादमन्त्रश् च सर्वकर्मकरो मनुः
ତାହାର ଶେଷରେ ‘ବିଶ୍ୱରୂପ’ ବିନ୍ୟାସ କରିବା; ପରେ ‘କୁଟିଳ’ ରୂପକୁ ତ୍ରିଧା କରିବା। ଏହିପରି ସର୍ବକର୍ମସିଦ୍ଧିକର ପ୍ରାସାଦମନ୍ତ୍ର-ମନୁ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 18
शिखावीजं समुद्धृत्य फट्कारान्तन्तु चैव फट् अर्धचन्द्रासनं ज्ञेयं कामदेवं ससर्पकम्
ଶିଖା-ବୀଜକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ଶେଷରେ ‘ଫଟ୍’ ଫଟ୍କାର ଯୋଗ କରିବା—ଅର୍ଥାତ ‘ଫଟ୍’। ଏହାକୁ କାମଦେବସମ୍ବନ୍ଧିତ, ସର୍ପସହିତ ‘ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାସନ’ ବୋଲି ଜାଣିବା।
Verse 19
महापाशुपतास्त्रन्तु सर्वदुष्टप्रमर्दनम् प्रासादः सकलः प्रोक्तो निष्कलः प्रोच्यते ऽधुना
ମହାପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର ସର୍ବ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନ କରେ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ସକଳ (ସାକାର) ପ୍ରାସାଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବେ ନିଷ୍କଳ (ନିରାକାର) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଛି।
Verse 20
औषधं विश्वरूपन्तु रुद्राख्यं सूर्यमण्डलम् चन्द्रार्धं नादसंयोगं विसंज्ञं कुटिलन्ततः
ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିଶ୍ୱରୂପ; ତାହାକୁ ‘ରୁଦ୍ର’ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ତାହା ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳ ସଦୃଶ। ତାହା ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଧାରଣ କରେ, ନାଦସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ, (ଯେନ) ବିସଂଜ୍ଞ ହୋଇ, ପରେ କୁଟିଳ (କୁଣ୍ଡଳିତ) ରୂପ ନେଇଥାଏ।
Verse 21
निष्कलो भुक्तिमुक्तौ स्यात्पञ्चाङ्गो ऽयं सदाशिवः अंशुमान् विश्वरूपञ्च आवृतं शून्यरञ्जितम्
ନିଷ୍କଳ ସ୍ୱରୂପରେ ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ସଦାଶିବ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ; କିରଣମୟ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ଶୂନ୍ୟଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଭଳି, ଶୂନ୍ୟତାରେ ରଞ୍ଜିତ ଭଳି ଦିଶନ୍ତି।
Verse 22
ब्रह्माङ्गरहितः शून्यस्तस्य मूर्तिरसस्तरुः विघ्ननाशाय भवति पूजितो बालबालिशैः
ବ୍ରହ୍ମର ଅଙ୍ଗ/ଲକ୍ଷଣ ରହିତ ଥିବାରୁ ତାହା ଶୂନ୍ୟ; ତାହାର ମୂର୍ତ୍ତି ଅସତ୍ ‘ବୃକ୍ଷ’ ସଦୃଶ। ତଥାପି ବାଳସଦୃଶ ଅଜ୍ଞ ଲୋକେ ପୂଜା କଲେ, ତାହା ବିଘ୍ନନାଶର ଉପାୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 23
अंशुमान् विश्वरूपाख्यमूहकस्योपरि स्थितम् कलाढ्यं सकलस्यैव पूजाङ्गादि च सर्वतः
‘ଅଂଶୁମାନ୍’କୁ ‘ବିଶ୍ୱରୂପ’ ନାମକ ରୂପରେ ‘ମୂହକ’ର ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ସମସ୍ତ କଳାରେ ସମୃଦ୍ଧ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସବୁଦିଗରେ ପୂଜାଙ୍ଗାଦି ଉପକରଣରେ ସୁସଜ୍ଜିତ।
Verse 24
नरसिंहं कृतान्तस्थं तेजस्विप्राणमूर्धगम् मन्त्रमादरेदिति ञ चन्द्रार्धनादसंयुक्तमिति ख अंशुमानूहकाक्रान्तमधोर्धं स्वसलङ्घृतम्
‘ଞ’ ଅକ୍ଷରକୁ ନରସିଂହ-ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଆଦରରେ ମାନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ—ଏହା କୃତାନ୍ତ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ଥିତ, ତେଜସ୍ୱୀ, ଏବଂ ପ୍ରାଣ ସହ ଊର୍ଧ୍ୱଗାମୀ ହୋଇ ଶିରୋମୂର୍ଧ୍ନିକୁ ଯାଏ। ‘ଖ’ ଅକ୍ଷର ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ-ଚିହ୍ନ ଓ ନାଦ ସହ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା କିରଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଊହକଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଏବଂ ନିଜ ଚିହ୍ନ/ରେଖାଦ୍ୱାରା ତାହାର ଅଧୋଭାଗ କ୍ରାନ୍ତ।
Verse 25
चन्द्रार्धनादनादान्तं ब्रह्मविष्णुविभूशित उदधिं नरसिंहञ्च सूर्यमात्राविभेदितम्
ମୁଁ ସେହି ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରାର୍ଧ-ନାଦରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ; ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଦ୍ୱାରା ବିଭୂଷିତ; ଯାହା ସମୁଦ୍ରସଦୃଶ ବିଶାଳ; ଏବଂ ଯାହା ନରସିଂହ—ସୂର୍ଯ୍ୟର ମାତ୍ରା/ପ୍ରଭାରେ ବିଶିଷ୍ଟ।
Verse 26
यदा कृतं तदा तस्य ब्रह्माण्यङ्गानि पूर्ववत् ओजाख्यमंशुमद्युक्तं प्रथमं वर्णमुद्धरेत्
ଯେତେବେଳେ ତାହା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପୂର୍ବବତ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରି, ଅଂଶୁମତ୍-ଯୁକ୍ତ ‘ଓଜଃ’ ନାମକ ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ/ଉଦ୍ଧାର କରିବ।
Verse 27
अशुमच्चांशुनाक्रान्तं द्वितीयं वर्णनायकम् अंशुमानीश्वरन्तद्वत् तृतीयं मुक्तिदायकम्
ଦ୍ୱିତୀୟ (ନାମ) ‘ଅଶୁମତ୍’ ଓ ‘ଅଂଶୁନାକ୍ରାନ୍ତ’—ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ନାୟକ। ତଦ୍ରୂପ ତୃତୀୟ ‘ଅଂଶୁମାନ୍ ଈଶ୍ୱର’—ମୁକ୍ତିଦାୟକ।
Verse 28
ऊहकञ्चांशुनाक्रान्तं वरुणप्रानतैजसम् पञ्चमन्तु समाख्यातं कृतान्तन्तु ततः परम्
‘ଊହକ’ ‘ଅଂଶୁନାକ୍ରାନ୍ତ’ ଏବଂ ‘ବରୁଣ’ ‘ପ୍ରାନତ-ତୈଜସ’—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପଞ୍ଚମ (ସମୂହ) ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି; ତାପରେ ‘କୃତାନ୍ତ’ ଆଦି ଆସେ।
Verse 29
अंशुमानुदकप्राणः सप्तमं वर्णमुद्धृतम् पद्ममिन्दुसमाक्रान्तं नन्दीशमेकपादधृक्
ସପ୍ତମ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଅଂଶୁମାନ୍, ଉଦକ-ପ୍ରାଣ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଉଦ୍ଧୃତ କରିବ; ଧ୍ୟାନରେ ତାହାକୁ ଇନ୍ଦୁସମାକ୍ରାନ୍ତ ପଦ୍ମରୂପ ଓ ଏକପାଦଧାରୀ ନନ୍ଦୀଶ ଭାବେ ଦେଖିବ।
Verse 30
प्रथमञ्चान्ततो योज्यं क्षपणं दशवीजकम् अस्यार्धं तृतीयञ्चैव पञ्चमं सप्तमं तथा
ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ଶେଷରେ ଯୋଡ଼ିବ; ପରେ ‘କ୍ଷପଣ’ ନାମକ ଦଶ-ବୀଜକ ଯୋଗ କରିବ। ଏହି ସୂତ୍ରର ଅର୍ଧାଂଶକୁ ତୃତୀୟ, ପଞ୍ଚମ ଓ ସପ୍ତମରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ବିନିଯୋଗ କରିବ।
Verse 31
सद्योजातन्तु नवमं द्वितीयाद्धृदयादिकम् दशार्णप्रणवं यत्तु फडन्तञ्चास्त्रमुद्धरेत्
ନବମ ମନ୍ତ୍ର ‘ସଦ୍ୟୋଜାତ’। ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ହୃଦୟ-ମନ୍ତ୍ର ଆଦି ଅଙ୍ଗ-ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଫଟ୍’ ଅନ୍ତ ଥିବା ଦଶାକ୍ଷର ପ୍ରଣବକୁ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ/ଉଦ୍ଧାର କରିବା।
Verse 32
नमस्कारयुतान्यत्र ब्रह्माङ्गानि तु नान्यथा द्वितीयादष्टौ यावदष्टौ विद्येश्वरा मताः
ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ନମସ୍କାର ସହିତ (ମନସିକ) ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ଅଷ୍ଟମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ‘ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ମତ।
Verse 33
अनन्तेशश् च सूक्ष्मश् च तृतीयश् च शिवोक्तमः एकमूर्च्येकरूपस्तु त्रिमूर्तिरपरस् तथा
‘ଅନନ୍ତେଶ’ ଓ ‘ସୂକ୍ଷ୍ମ’—ଏହି (ଦୁଇ) ରୂପ; ତୃତୀୟଟି ଶୈବୋକ୍ତ ପରମ ଶିବ। ଗୋଟିଏ ଏକମୂର୍ତ୍ତି-ଏକରୂପ; ଅନ୍ୟଟି ତଥା ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି—ତିନି ରୂପଧାରୀ।
Verse 34
श्रीकण्ठश् च शिखण्डी च अष्टौविद्येश्वराःस्मृताः शिखण्डिनो ऽप्यनन्तान्तं मन्त्रान्तं मूर्तिरीरिता
ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଓ ଶିଖଣ୍ଡୀ—ଏମାନେ ଅଷ୍ଟ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଶିଖଣ୍ଡିନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିଧି ଏହି: ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂର୍ତ୍ତିର ଶେଷ ‘ଅନନ୍ତ’ ଦ୍ୱାରା ହେବ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ‘ଅନନ୍ତ’ରେ ଶେଷ ହେବ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-uddhāra as a rule-based system: phoneme-series (a–kṣa; ka-series) mapped to deities and ritual roles, structured into pañcabrahma placements and completed through nyāsa aṅgas (hṛdaya, śiras, śikhā, netra, astra) with specified terminal utterances (namaḥ, svāhā, vauṣaṭ, hūṃ, phaṭ).
By presenting sakala (operative, rite-accomplishing) and niṣkala (liberation-linked) configurations of Sadāśiva within one mantra-system, it frames ritual efficacy (sarva-karman) as disciplined sādhana that can yield both worldly attainments and liberation when aligned with correct nyāsa, visualization, and theological orientation.
Key forms include Sadāśiva and the pañcabrahma faces, Viśvarūpa as a prescribed all-formed configuration, Narasiṃha associated with the syllable kṣa, and weaponized forms such as the Mahāpāśupata-astra and Śaśī-astra.