Adhyaya 326
Chapter 326 — देवालयमाहात्म्यम् (The Glory of Temples)
ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବ୍ରତ-ସମାପନ କ୍ରିୟାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଦେବାଳୟ-ସଂସ୍କୃତିର ପବିତ୍ର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ରକ୍ଷା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସୂତା, ଜପମାଳା, ତାବିଜ ଆଦି ଉପକରଣ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଜପଶିଷ୍ଟାଚାର—ମାନସିକ ଜପ, ମେରୁଦାଣା ନିୟମ, ମାଳା ପଡ଼ିଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ। ଘଣ୍ଟାନାଦକୁ ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟର ସାର କହି ଘର, ମନ୍ଦିର ଓ ଲିଙ୍ଗ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ମନ୍ତ୍ରଶିକ୍ଷାରେ ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ର ପଞ୍ଚାକ୍ଷର/ଷଡାକ୍ଷର ରୂପ ଏବଂ ଶେଷରେ ‘ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ’କୁ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ପରମ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ, ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷଦାୟୀ କରୁଣାମୂଳ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ପରେ ଦେବାଳୟ ଓ ଲିଙ୍ଗପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟକାରକ କହି ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ବେଦାଧ୍ୟୟନର ଫଳ ବହୁଗୁଣିତ ହୁଏ; ଭକ୍ତି ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ଛୋଟ-ବଡ଼ ଅର୍ପଣ ସମଫଳ ଦିଏ। ଶେଷରେ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ସାମଗ୍ରୀରେ ଦେବାଳୟ ନିର୍ମାଣର କ୍ରମିକ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଓ ଅଳ୍ପ ନିର୍ମାଣକାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गौर्यादिपूजा नाम पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षड्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः देवालयमाहात्म्यम् ईश्वर+उवाच व्रतेश्वरांश् च सत्यादीनिष्ट्वा व्रतसमर्पणम् अरिष्टशमने शस्तमरिष्टं सूत्रनायकम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଗୌରୀଆଦିପୂଜା’ ନାମକ ତିନିଶହ ପଚିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ଦେବାଳୟମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ତିନିଶହ ଛବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ସତ୍ୟାଦି ବ୍ରତେଶ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜି ବ୍ରତସମର୍ପଣ କରିବ। ଅରିଷ୍ଟ (ଅନିଷ୍ଟ) ଶମନ ପାଇଁ ସୂତ୍ରନାୟକଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅରିଷ୍ଟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧି ପ୍ରଶସ୍ତ।
Verse 2
हेमरत्रमयं भूत्यै महाशङ्खञ्च मारणे आप्यायने शङ्खसूत्रं मौक्तिकं पुत्रवर्धनम्
ସୁନା ଓ ରକ୍ତମଣିରେ ତିଆରି ତାବିଜ ସମୃଦ୍ଧିଦାୟକ; ମହାଶଙ୍ଖ ମାରଣକର୍ମରେ ଉପଯୋଗୀ। ପୋଷଣ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶଙ୍ଖସୂତ୍ର ବିଧିତ; ମୌକ୍ତିକସୂତ୍ର ସନ୍ତାନବୃଦ୍ଧିକର।
Verse 3
स्फाटिकं भूतिदं कौशं मुक्तिदं रुद्रनेत्रजं धाधीफलप्रमाणेन रुद्राक्षं चोत्तमन्ततः
ସ୍ଫଟିକ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଏ; କୌଶ (ରେଶମୀ) ସୂତ୍ର ମୁକ୍ତିଦାୟକ। ରୁଦ୍ରନେତ୍ରଜ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାଧୀ ଫଳ ପ୍ରମାଣ ହେଲେ, ସେହିଟି ସର୍ବୋତ୍ତମ।
Verse 4
समेरुं मेरुहीनं वा सूत्रं जप्यन्तु मानसम् अनामाङ्गुष्ठमाक्रम्य जपं भाष्यन्तु कारयेत्
ମେରୁ ସହିତ କିମ୍ବା ମେରୁ ବିନା ମାଳାସୂତ୍ର ହେଉ, ଜପ ମନସିକ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ଅନାମିକାକୁ ଅଙ୍ଗୁଠାରେ ଦବାଇ, ସେହି ପଦ୍ଧତିରେ ଜପ ଗଣନା କରାଯାଉ।
Verse 5
तर्जन्यङ्गुष्ठमाक्रम्य न मेरुं लङ्घ्येज्जपे प्रमादात् पतिते सूत्रे जप्तव्यन्तु शतद्वयम्
ତର୍ଜନୀକୁ ଅଙ୍ଗୁଠାରେ ଦବାଇ ଜପ କରିବାବେଳେ, ଅସାବଧାନତାରେ ମଧ୍ୟ ମେରୁକୁ ଲଙ୍ଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମାଳା ପଡିଗଲେ, ଦୁଇଶେ ଜପ କରିବା ଦରକାର।
Verse 6
सर्ववाद्यमयी घण्टा तस्या वादनमर्थकृत् गोशकृन्मूत्रवल्मीकमृत्तिकाभस्मवारिभिः
ଘଣ୍ଟା ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟର ସାରସ୍ୱରୂପ; ତାହାର ନାଦ ଅଭୀଷ୍ଟ କର୍ମ ସିଦ୍ଧ କରେ। (ଶୁଦ୍ଧି) ଗୋବର, ଗୋମୂତ୍ର, ବଲ୍ମୀକମାଟି, ମାଟି, ଭସ୍ମ ଓ ଜଳରେ କରାଯାଉ।
Verse 7
वेस्मायतनलिङ्गादेः कार्यमेवं विशोधनम् स्कन्दो नमः शिवायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः
ଗୃହ, ଆୟତନ/ମନ୍ଦିର, ଲିଙ୍ଗ ଆଦି ପାଇଁ ଏହିପରି ଶୋଧନ (ଶୁଦ୍ଧି) କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। “ସ୍କନ୍ଦୋ ନମଃ ଶିବାୟ” ମନ୍ତ୍ର ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ।
Verse 8
गीतः पञ्चाक्षरो वेदे लोके गीतःषडक्षरः ओमित्यन्ते स्थितः शम्भुर्मुद्रार्थं वटवीजवत्
ବେଦରେ (ଶିବ) ମନ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ଭାବେ କଥିତ, ଲୋକାଚାରରେ ଷଡାକ୍ଷର ଭାବେ ପ୍ରଚଳିତ। ଶେଷରେ ‘ଓଂ’ ରଖିଲେ ଶମ୍ଭୁ ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ବଟବୀଜ ପରି—ମୁଦ୍ରାର୍ଥସିଦ୍ଧି ପାଇଁ।
Verse 9
क्रमान्नमः शिवायेति ईशानाद्यानि वै विदुः षडक्षरस्य सूत्रस्य भाष्यद्विद्याकदम्बकं
କ୍ରମାନୁସାରେ “ନମଃ ଶିବାୟ” ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ‘ଈଶାନାଦି’ (ଦିଗ୍/ଦେବାଂଶ) କୁ ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଓ ବିନ୍ୟାସ କରନ୍ତି। ଏହା ଷଡାକ୍ଷର-ସୂତ୍ରର ଭାଷ୍ୟରୂପ ଵିଦ୍ୟାକଦମ୍ବକ (ଶିକ୍ଷାସମୂହ)।
Verse 10
यदोंनमः शिवायेति एतावत् परमं पदम् अनेन पूजयेल्लिङ्गं लिङ्गे यस्मात् स्थितः शिवः
“ଓଂ ନମଃ ଶିବାୟ”—ଏତିକି ହିଁ ପରମ ପଦ (ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୂତ୍ର)। ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଲିଙ୍ଗରେ ଶିବ ସ୍ଥିତ/ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 11
अनुग्रहाय लोकानां धर्मकामार्थमुक्तिदः यो न पूजयते लिङ्गन्न स धर्मादिभाजनं
ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ମୁକ୍ତି ଦାନ କରେ। ଯେ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜେ ନାହିଁ, ସେ ଧର୍ମାଦିର ପାତ୍ର ନୁହେଁ।
Verse 12
लिङ्गार्चनाद्भुक्तिमुक्तिर्यावज्जीवमतो यजेत् वरं प्राणपरित्यागो भुञ्जीतापूज्य नैव तं
ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନାରୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ମିଳେ; ତେଣୁ ଯାଏଁ ଜୀବନ ଅଛି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜା ବିନା ଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତାହାଠାରୁ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 13
भक्तिदमिति ख रुद्रस्य पूजनाद्रुद्रो विष्णुः स्याद्विष्णुपूजनात् सूर्यः स्यात् सुर्यपूजातः शक्त्यादिः शक्तिपूजनात्
ଏହା ‘ଭକ୍ତିଦାୟକ’ ଉପଦେଶ। ରୁଦ୍ରପୂଜାରେ ରୁଦ୍ର ବିଷ୍ଣୁରୂପ ହୁଅନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁପୂଜାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରାପ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାରେ ଶକ୍ତି ଆଦି ପ୍ରାପ୍ତି; ଶକ୍ତିପୂଜାରେ ପରମ ପଦ ମିଳେ।
Verse 14
सर्वयज्ञतपोदाने तीर्थे वेदेषु यत् फलं तत् फलं कोटिगुणितं स्थाप्य लिङ्गं लभेन्नरः
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ, ତୀର୍ଥସେବା ଓ ବେଦପାଠରୁ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ ସେଇ ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ପାଏ।
Verse 15
त्रिसन्ध्यं योर्चयेल्लिङ्गं कृत्वा विल्वेन पार्थिवम् शतैकादशिकं यावत् कुलमुद्धृत्य नाकभाक्
ଯେ ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାୟଂ—ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ମାଟିର ଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରି ବିଲ୍ୱପତ୍ରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରେ, ସେ ଏକଶେ ଏଗାର ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସ୍ୱର୍ଗଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 16
भक्त्या वित्तानुसारेण कुर्यात् प्रसादसञ्चयम् अल्पे महति वा तुल्यफलमाढ्यदरिद्रयोः
ଭକ୍ତିସହ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ପ୍ରସାଦ/ଅର୍ପଣର ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ। ଦାନ ଅଳ୍ପ ହେଉ କି ବଡ଼—ଧନୀ ଓ ଦରିଦ୍ର ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ଫଳ ସମାନ।
Verse 17
भागद्वयञ्च धर्मार्थं कल्पयेज्जीवनाय च धनस्य भागमेकन्तुअनित्यं जीवितं यतः
ଧନର ଦୁଇ ଭାଗ ଧର୍ମାର୍ଥ (ଦାନ‑ପୁଣ୍ୟ) ପାଇଁ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଭାଗ ଜୀବନନିର୍ବାହ ପାଇଁ ବଣ୍ଟନ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଜୀବନ ନିଶ୍ଚୟ ଅନିତ୍ୟ।
Verse 18
त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य देवागारकृदर्थभाक् मृत्काष्ठेष्टकशैलाद्यैः क्रमात् कोटिगुणं फलम्
ଦେବାଳୟ ନିର୍ମାଣକାରୀ ନିଜ ବଂଶର ତିନି‑ସାତ ପୁରୁଷକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ ହୁଏ; ମାଟି, କାଠ, ଇଟ, ପଥର ଆଦିରେ କ୍ରମେ ନିର୍ମାଣ କଲେ ଫଳ ପଦେ ପଦେ ବଢ଼ି କୋଟି‑ଗୁଣ ହୁଏ।
Verse 19
अष्टेष्टकसुरागारकारी स्वर्गमवाप्नुयात् पांशुना क्रीडमानोपि देवागारकृदर्थभाक्
କେବଳ ଆଠଟି ଇଟରେ ସୁରାଗାର (ମଦ୍ୟଗୃହ) ତିଆରି କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ; ଧୂଳି ସହ ଖେଳୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଦେବାଗାର (ମନ୍ଦିର) ଗଢ଼େ, ସେ ଫଳ‑ପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Precise japa protocol (mental repetition, meru-bead not crossing, finger-counting method, and expiation if the rosary falls), along with specified purification media for shrines and liṅgas and the mantra-structure of namaḥ śivāya / oṃ namaḥ śivāya.
It frames mantra discipline and liṅga/temple worship as direct means to all four puruṣārthas, while insisting devotion (bhakti) makes offerings efficacious regardless of wealth—thereby integrating ethical living, ritual exactness, and liberation-oriented devotion.