Adhyaya 318

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गणपूजा नाम सप्तदशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टादशाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः वागीश्वरीपूजा ईश्वर उवाच वागीश्वरीपूजनञ्च प्रवदामि समण्डलम् ऊहकं कालसंयुक्तं मनुं वर्णसमायुतम्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଗଣପୂଜା’ ନାମ ତିନିଶେ ସତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତିନିଶେ ଅଠରତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ବାଗୀଶ୍ୱରୀପୂଜା’ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ମଣ୍ଡଳସହିତ ବାଗୀଶ୍ୱରୀ ପୂଜା, ଧ୍ୟାନପ୍ରକ୍ରିୟା, କାଳସଂଯୋଗ, ମନ୍ତ୍ର (ମନୁ) ଓ ବର୍ଣ୍ଣବିନ୍ୟାସ ସହ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 2

निषाद ईश्वरं कार्यं मनुना चन्द्रसूर्यवत् अक्षरन्न हि देयं स्यात् ध्यायेत् कुन्देन्दुसन्निभां

ମନରେ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ସ୍ଥିର ଓ ଦୀପ୍ତ ଭାବେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ଅକ୍ଷର (ଗୁପ୍ତ ବୀଜ/ଲିପି) କାହାକୁ ଦେବା କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କୁନ୍ଦଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 3

पञ्चाशद्वर्णमालान्तु मुक्तास्रग्दामभूषिताम् वरदाभयाक्षसूत्रपुस्तकाढ्यां त्रिलोचनां

ସେ ପଞ୍ଚାଶ ବର୍ଣ୍ଣର ମାଳାରୁ ଗଢ଼ା ହାରରେ ଭୂଷିତ, ମୁକ୍ତାହାର ଓ ପୁଷ୍ପମାଳାଦାମରେ ଅଲଙ୍କୃତ। ସେ ବରଦ ଓ ଅଭୟ ମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଜପମାଳା ଓ ପୁସ୍ତକ ଧରନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ତ୍ରିନୟନା।

Verse 4

लक्षं जपेन्मस्तकान्तं स्कन्धान्तं वर्णमालिकां अकारादिक्षकारान्तां विशन्तीं मानवत् स्मरेत्

ଅକାରରୁ କ୍ଷକାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମାଳିକାକୁ ମସ୍ତକରୁ ସ୍କନ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାବି ଏକ ଲକ୍ଷ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାକୁ ମାନବାକୃତି ପରି ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କର।

Verse 5

कुर्याद् गुरुश् च दीक्षार्थं मन्त्रग्राहे तु मण्डलम् सूर्याग्रमिन्दुभक्तन्तु भागाभ्यां कमलं हितं

ଦୀକ୍ଷାର୍ଥେ ଗୁରୁ ମନ୍ତ୍ରଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ କମଳ-ରଚନା ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଯଥାଂଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରାଯାଉ।

Verse 6

चन्द्रमसायुतमिति ञ कृतमिति ख वीथिका पदिका कर्या पद्मान्यष्टौ चतुष्पदे वीथिका पदिका वाह्ये द्वाराणि द्विपदानि तु

(ଯୋଜନା-ସମୂହ) ଅକ୍ଷର-ଚିହ୍ନରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ— ‘ଞ’ ଅର୍ଥ ‘ଚନ୍ଦ୍ରମସାୟୁତ’ ଏବଂ ‘ଖ’ ଅର୍ଥ ‘କୃତ/ନିର୍ମିତ’। ଚତୁଷ୍ପଦ ବିନ୍ୟାସରେ ବୀଥିକା ଓ ପଦିକା ଅଷ୍ଟ ‘ପଦ୍ମ’ ବିଭାଗ ସହ କରିବା ଉଚିତ। ବାହାରେ ବୀଥିକା–ପଦିକା ପଟ୍ଟିରେ ଦ୍ୱିପଦ-ମାନ ଅନୁସାରେ ଦ୍ୱାର ସ୍ଥାପନ କରିବା।

Verse 7

उपद्वाराणित द्वच्च कोणबान्धं द्विपट्टिकम् सिदानि नव पद्मानि कर्णिका कनकप्रभा

ଉପଦ୍ୱାର ରହିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଦ୍ୱିବିଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ। କୋଣଗୁଡ଼ିକୁ ‘କୋଣବାନ୍ଧ’ (ତିର୍ଯ୍ୟକ ବାନ୍ଧନ) ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ କରି, ଦ୍ୱିପଟ୍ଟିକ (ଦୁଇ ପଟି) ଦ୍ୱାର ରଚନା କରିବା। ନବ ସିଦ୍ଧ ‘ପଦ୍ମ’ ଅଙ୍କନ/ସ୍ଥାପନ କରିବା; ତାହାର କର୍ଣିକା କନକପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ।

Verse 8

केशराणि विचित्राणि कोणान्रक्तेन पूरयेत् व्योमरेखान्तरं कृष्णं द्वाराणीन्द्रेभमानतः

କେଶରଗୁଡ଼ିକୁ ବିଚିତ୍ର ଶୋଭାରେ ଅଙ୍କନ କରି, କୋଣଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣରେ ପୂରଣ କରିବା। ‘ବ୍ୟୋମରେଖା’ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରକୁ କଳା କରିବା। ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରେଭ-ମାନ (ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପ୍ରମାଣ) ଅନୁସାରେ ବିନ୍ୟସ କରିବା।

Verse 9

मध्ये सरस्वतीं पद्मे वागीशी पूर्वपद्मके हृल्लेखा चित्रवागीशी गायत्री विश्वरूपया

ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ/ଧ୍ୟାନ କରିବା; ପୂର୍ବ ପଦ୍ମରେ ବାଗୀଶୀଙ୍କୁ। ପରେ ହୃଲ୍ଲେଖା, ପରେ ଚିତ୍ରବାଗୀଶୀ, ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱରୂପା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।

Verse 10

शाङ्करी मतिर्धृतिश् च पूर्वाद्या ह्रीं स्ववीजकाः ध्येया सरस्वतीवच्च कपिलाज्येन होमकः संस्कृतप्राकृतकविः काव्यशास्त्रादिविद्भवेत्

ଶାଙ୍କରୀ, ମତି, ଧୃତି— ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହ— ଏବଂ ‘ହ୍ରୀଂ’ କୁ ନିଜ ନିଜ ବୀଜାକ୍ଷର ସହ ସରସ୍ୱତୀସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା। କପିଳା ଗାଈର ଘିଅରେ ହୋମ କଲେ ସେ ସଂସ୍କୃତ ଓ ପ୍ରାକୃତର କବି ଏବଂ କାବ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରାଦିର ଜ୍ଞାତା ହୁଏ।