Adhyaya 302
Worship by Limb-Syllables (Aṅgākṣara-arcana)
ଅଗ୍ନିଦେବ ତନ୍ତ୍ରମୁଖୀ ଉପଦେଶରେ ପ୍ରଥମେ ଶୁଭକାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି—ଚନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ରରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତମ ରାଶିରେ, ପୂଷନ/ପୁଷ୍ୟ ସମୟ, ଏବଂ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଗ୍ରହଣର ‘ଗ୍ରାସ’ (ପରିମାଣ/ଅବସ୍ଥା) ପରୀକ୍ଷା। ପରେ ଦେହଗତ ଅପଶକୁନ ଲକ୍ଷଣକୁ ଆୟୁକ୍ଷୟର ସୂଚନା ବୋଲି କହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା ଓ ଭକ୍ତିପ୍ରୟୋଗର ବିଧାନ ଦିଅନ୍ତି। କ୍ରୁଦ୍ଧୋଲ୍କା, ମହୋଲ୍କା, ବୀରୋଲ୍କା ପ୍ରଭୃତି ଉଗ୍ରଶକ୍ତି ପାଇଁ ଶିଖା-ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆଙ୍ଗୁଳି ସନ୍ଧିରେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ନ୍ୟାସ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା କୁହାଯାଇଛି। ସାଧକ ହୃଦୟ, ମୁଖ, ନେତ୍ର, ଶିର, ପାଦ, ତାଳୁ, ଗୁହ୍ୟ, ହସ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଣ୍ଣ-ବୀଜ ନ୍ୟାସ କରି ସେହି ନ୍ୟାସକୁ ଦେବତାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରି ଆତ୍ମା-ଇଷ୍ଟଦେବତା ଏକ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ପରେ ମଣ୍ଡଳ/ପଦ୍ମସ୍ଥାପନରେ ଧର୍ମ-ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଗୁଣ-ଶକ୍ତି ସମୂହକୁ ପଦ୍ମପ୍ରଦେଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଦାହିନୀ ତ୍ରିବୃତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଯୋଗପୀଠରେ ହରିଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ପଞ୍ଚୋପଚାର ପୂଜା, ଦିଗରେ ବାସୁଦେବାଦି ରୂପ, ଆୟୁଧ-ଚିହ୍ନର ଦିକ୍ବିନ୍ୟାସ, ଏବଂ ଗରୁଡ, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ, ସୋମେଶ, ଇନ୍ଦ୍ରପରିବାର ସହ ଆବରଣପୂଜା କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧିରେ ସର୍ବସିଦ୍ଧି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नानामन्त्रा नामैकाधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अङ्गाक्षरार्चनम् अग्निर् उवाच यदा जन्मर्क्षगश् चन्द्रो भानुः सप्तसराशिगः पौष्णः कालः स विज्ञेयस्तदा ग्रासं परीक्षयेत्
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ “ନାନାମନ୍ତ୍ର” ନାମକ ଏକାଧିକ ତ୍ରିଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତ୍ରିଶତ-ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ “ଅଙ୍ଗାକ୍ଷରାର୍ଚ୍ଚନ” ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତମ ରାଶିରେ ଥାଏ ଏବଂ କାଳ ପୌଷ୍ଣ (ପୁଷ୍ୟ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଶୁଭ ଥାଏ, ସେ ସମୟକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ‘ଗ୍ରାସ’ (ଗ୍ରହଣର ପରିମାଣ/ଦଶା) ପରୀକ୍ଷା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
कण्टोष्ठौ चलतःस्थानाद्यस्य वक्रा च नासिका कृष्णा च जिह्वा सप्ताहं जीवितं तस्य वै भवेत्
ଯାହାର କଣ୍ଠ ଓ ଓଷ୍ଠ ସ୍ୱସ୍ଥାନରୁ ଚଳିଯାଏ, ନାସିକା ବାଙ୍କା ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଜିହ୍ୱା କଳା ହୋଇଯାଏ—ତାହାର ଜୀବନ ନିଶ୍ଚୟ (କେବଳ) ଏକ ସପ୍ତାହ ରହିବ।
Verse 3
तारो मेषो विषं दन्ती नरो दीर्घो वणा रसः क्रूद्धोल्काय महोल्काय वीरोल्काय शिखा भवेत्
‘ତାର’, ‘ମେଷ’, ‘ବିଷ’, ‘ଦନ୍ତୀ’, ‘ନର’, ‘ଦୀର୍ଘ’, ‘ବଣା’, ‘ରସ’—କ୍ରୁଦ୍ଧୋଲ୍କା, ମହୋଲ୍କା ଓ ବୀରୋଲ୍କା ପାଇଁ ଶିଖା-ରୂପ (ରକ୍ଷା) ମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି ହେଉ/ଜପ ହେଉ।
Verse 4
ह्यल्काय राहसोल्काय वैष्णवोष्टाक्षरो मनुः कनिष्ठादितदष्टानामङ्गुलीनाञ्च पर्वसु
‘ହ୍ୟଲ୍କାୟ’ ଓ ‘ରାହସୋଲ୍କାୟ’ ନ୍ୟାସ ପାଇଁ ବୈଷ୍ଣବ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରକୁ କନିଷ୍ଠା ଆଙ୍ଗୁଠିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଙ୍ଗୁଳୀମାନଙ୍କ ପର୍ବ (ସନ୍ଧି) ଉପରେ—ସେଇ ଆଠ ଅକ୍ଷର ଅନୁସାରେ—ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
ज्येष्ठाग्रेण क्रमात्तावन् मूर्धन्यष्टाक्षरं न्यसेत् तर्जन्यान्तारमङ्गुष्ठे लग्ने मध्यमया च तत्
ତାପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଅନାମିକାର ଅଗ୍ରଭାଗ ଦ୍ୱାରା ମୂର୍ଧନ୍ୟ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଅଙ୍ଗୁଠା ତର୍ଜନୀର ଭିତର ଅନ୍ତର ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟମା ଆଙ୍ଗୁଳୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେଇ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
तलेङ्गुष्ठे तदुत्तारं वीजोत्तारं ततो न्यसेत् रक्तगौरधूम्रहरिज्जातरूपाः सितास्त्रयः
ହସ୍ତତଳରେ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମୂଳେ ପ୍ରଥମେ ସେହି (ମନ୍ତ୍ର)ର ‘ଉତ୍ତାର’ ନ୍ୟାସ କରିବ; ତାପରେ ବୀଜାକ୍ଷରର ‘ଉତ୍ତାର’ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ସମ୍ବନ୍ଧିତ ରୂପ/ବର୍ଣ୍ଣ—ରକ୍ତ, ଗୌର, ଧୂମ୍ର, ହରିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭ ଏବଂ ତିନି ଶ୍ୱେତ।
Verse 7
एवं रूपानिमान् वर्णान् भावबुद्धान्न्यसेत् क्रमात् हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रितालुगुह्यकरादिषु
ଏହିପରି ଏହି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ରୂପ ସହିତ ଭାବବୁଦ୍ଧିରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ହୃଦୟ, ମୁଖ, ନେତ୍ର, ମସ୍ତକ, ପାଦ, ତାଳୁ, ଗୁହ୍ୟସ୍ଥାନ, ହସ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେହସ୍ଥାନରେ ନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 8
अङ्गानि च न्यसेद्वीजान्न्यस्याथ करदेहयोः यथात्मनि तथा देवे न्यासः कार्यः करं विना
ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକରେ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ନ୍ୟାସ କରିବ। ହସ୍ତ ଓ ଦେହରେ ନ୍ୟାସ କରି, ଯେପରି ନିଜ ଉପରେ ସେପରି ଦେବତା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାସ କରିବ—ହସ୍ତକୁ ଅବହେଳା ନ କରି।
Verse 9
हृदादिस्थानगान् वर्णान् गन्धपुष्पै समर्चयेत् धर्माद्यग्न्याद्यधर्मादि गात्रे पीठे ऽम्बुजे न्यसेत्
ହୃଦୟ ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକୁ ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ। ପରେ ଧର୍ମାଦି, ଅଗ୍ନ୍ୟାଦି ଓ ଅଧର୍ମାଦିକୁ କ୍ରମେ ଦେହରେ, ପୀଠରେ ଓ ପଦ୍ମରେ ନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 10
यत्र केशरकिञ्जल्कव्यापिसूर्येन्दुदाहिनां मण्डलन्त्रितयन्तावद् भेदैस्तत्र न्यसेत् क्रमात्
ଯେଉଁଠାରେ କେଶର ଓ ପରାଗ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଦାହିନୀ—ଏହି ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣ୍ଡଳଭେଦଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 11
गुणाश् च तन्त्रसत्वाद्याः केशरस्थाश् च शक्तयः विमलोत्कर्षणीज्ञानक्रियायोगाश् च वै क्रमात्
ତାନ୍ତ୍ରିକ ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଗୁଣ ଏବଂ ପଦ୍ମ-କେଶରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶକ୍ତିମାନେ—ବିମଲା, ଉତ୍କର୍ଷିଣୀ, ଜ୍ଞାନା, କ୍ରିୟା, ଯୋଗା—ଏମାନଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିନ୍ୟାସ/ଅବଗତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
प्रह्वी सत्या तथेशानानुग्रहा मध्यतस्ततः योगपीठं समभ्यर्च्य समावह्य हरिं यजेत्
ତାପରେ ପ୍ରହ୍ୱୀ, ସତ୍ୟା ଏବଂ ଈଶାନାନୁଗ୍ରହାକୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଯୋଗପୀଠକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ହରିଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
पाद्यार्घ्याचमनीयञ्च पीतवस्त्रविभूषणं एतत् पञ्चोपचारञ्च सर्वं मूलेन दीयते
ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭୂଷଣ—ଏହି ସବୁ ଏବଂ ପଞ୍ଚୋପଚାରର ସମସ୍ତ ଉପଚାର—ମୂଳମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
Verse 14
वासुदेवादयः पूज्याश् चत्वारो दिक्षु मूर्तयः विदिक्षु श्रीसरस्वत्यै रतिशान्त्यै च पूजयेत्
ବାସୁଦେବ ଆଦି ଚାରି ମୂର୍ତ୍ତି ଚାରି ଦିଗରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି ପୂଜ୍ୟ; ଏବଂ ବିଦିଗରେ ଶ୍ରୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ରତି ଓ ଶାନ୍ତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
हृदास्यनेत्रमूर्धाङ्घ्रिजानुगुह्यकरादिष्विति ख शङ्खं चक्रं गदां पद्मं मुषलं खड्गशार्ङ्गिके वनमालान्वितं दिक्षु विदिक्षु च यजेत् क्रमात्
ହୃଦୟ, ମୁଖ, ନେତ୍ର, ମୂର୍ଧା, ଅଙ୍ଘ୍ରି, ଜାନୁ, ଗୁହ୍ୟ, କର ଆଦି ଅଙ୍ଗରେ କ୍ରମକ୍ରମେ—ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ମୁଷଳ, ଖଡ୍ଗ ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଧାରଣ କରି, ବନମାଳାରେ ଭୂଷିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ—ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
अभ्यर्च्य च वहिस्तार्क्ष्यं देवस्य पुरतो ऽर्चयेत् विश्वक्सेनञ्च सोमेशं मध्ये आवरणाद्वहिः इन्द्रादिपरिचारेण पूज्य सर्वमवाप्नुयात्
ପ୍ରଥମେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ଭଗବାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବାହାରେ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ)ଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ ଓ ସୋମେଶଙ୍କୁ ସ୍ଥାପି, ପରେ ଆବରଣର ବାହାରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ପରିଚାରକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes structured nyāsa engineering: mapping the Vaiṣṇava aṣṭākṣarī across finger joints and then installing letters/bījas across bodily loci, followed by mirroring the same placements onto the deity and extending the ritual into lotus-maṇḍala (padma/keśara/kiñjalka) and āvaraṇa worship.
It links bodily discipline and liturgical precision to devotion: by aligning the practitioner’s body with mantra and then identifying the same structure in the deity (nyāsa on deva), the rite converts embodiment into sādhana, integrating protection, concentration, and bhakti toward Hari within a complete dharmic ritual order.