Adhyaya 42

Verse 1

नारद उवाच । ततो मया स्थापिते च स्थाने कालांतरेण ह । चिंतितं हृदये भूयो द्विजानुग्रहकाम्यया

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ അതിനെ അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ചതിന് ശേഷം, കുറെ കാലം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു—ദ്വിജന്മാരുടെ (ബ്രാഹ്മണരുടെ) ക്ഷേമവും അനുഗ്രഹവും ആഗ്രഹിച്ച്।

Verse 2

वासुदेवविहीनं हि तीर्थमेतन्न रोचते । असूर्यं हि जगद्यद्वत्स हि भूषण भूषणम्

വാസുദേവനില്ലാത്ത ഈ തീർത്ഥം എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല; സൂര്യനില്ലാത്ത ലോകം ആനന്ദശൂന്യമാകുന്നതുപോലെ—അവൻ തന്നെയാണ് എല്ലാ ഭൂഷണങ്ങളുടെയും ഭൂഷണം।

Verse 3

यत्र नैव हरिः स्वामी तीर्थे गेहेऽथ मानसे । शास्त्रे वा तदसत्सर्वं हांसं तीर्थं न वायसम्

തീർത്ഥത്തിലോ, വീട്ടിലോ, മനസ്സിലോ, ശാസ്ത്രത്തിലോ പോലും സ്വാമിയായ ഹരി ഇല്ലെങ്കിൽ—അവിടെ എല്ലാം നിഷ്ഫലം. തീർത്ഥം ഹംസത്തെപ്പോലെ ശുദ്ധവും വിവേകവുമുള്ളതാകണം; കാക്കയെപ്പോലെ അല്ല।

Verse 4

तस्मात्प्रसाद्य वरदं तीर्थेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम् । आनेष्ये कलया साक्षाद्विश्वनुग्रहकाम्यया

അതുകൊണ്ട് ഈ തീർത്ഥത്തിൽ വരദനായ പുരുഷോത്തമനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച്, സർവ്വലോകാനുഗ്രഹം ആഗ്രഹിച്ച്, അവന്റെ ദിവ്യാംശത്തോടെ സാക്ഷാൽ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരും।

Verse 5

इति संचिंत्य कौरव्य ततोऽहं चात्र संस्थितः । ज्ञानयोगेन योगींद्रं शतं वर्षाण्यतोषयम्

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, ഹേ കൗരവ്യാ, ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെ സ്ഥിരമായി നിന്നു; ജ്ഞാനയോഗസാധനയാൽ യോഗികളുടെ അധിപനെ നൂറു വർഷം തൃപ്തിപ്പെടുത്തി।

Verse 6

अष्टाक्षरं जपन्मंत्रं संनिगृह्येंद्रियाणि च । वासुदेवमयो भूत्वा सर्वभूतकृपापरः

അഷ്ടാക്ഷരമന്ത്രം ജപിച്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് ഞാൻ വാസുദേവമയനായി, സർവ്വജീവികളോടും കരുണയിൽ തൽപരനായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 7

एवं मयाराध्यमानो गरुडं हरिरास्थितः । गणकोटिपरिवृतः प्रत्यक्षः समजायत

ഇങ്ങനെ എന്റെ ആരാധനയാൽ ഹരി ഗരുഡാരൂഢനായി, കോടി കോടി ഗണങ്ങളാൽ പരിവൃതനായി, പ്രത്യക്ഷമായി ദർശനം നൽകി।

Verse 8

तमहं प्रांजलिर्भूत्वा दत्त्वार्घ्यं विधिवद्धरेः । प्रत्यवोचं प्रमम्याथ प्रबद्धकरसं पुटः

അപ്പോൾ ഞാൻ കരംകൂപ്പി, വിധിപൂർവ്വം ഹരിക്ക് അർഘ്യം സമർപ്പിച്ച്, നമസ്കരിച്ചു, മടക്കിയ കൈകളോടെ അവനോട് അപേക്ഷിച്ചു।

Verse 9

श्वेतद्वीपे पुरा दृष्टं मया रूपं तव प्रभो । अजं सनातनं विष्णो नरनारायणात्मकम्

പ്രഭോ! പൂർവ്വം ശ്വേതദ്വീപിൽ ഞാൻ നിന്റെ രൂപം ദർശിച്ചു—വിഷ്ണോ! അത് അജൻ, സനാതനൻ, നരനാരായണാത്മക സ്വരൂപം।

Verse 10

तद्रूपस्य कलामेकां स्थापयात्र जनार्दन । यदि तुष्टोऽसि मे विष्णो तदिदं क्रियतां त्वया

ഹേ ജനാർദന! ആ രൂപത്തിന്റെ ഒരു ദിവ്യകല ഇവിടെ സ്ഥാപിക്കണമേ. ഹേ വിഷ്ണോ! നീ എന്നിൽ പ്രസന്നനാണെങ്കിൽ, ഇതു നീ തന്നേ നിർവഹിക്കണമേ।

Verse 11

एवं मया प्रार्थितोऽथ प्रोवाच गरुडध्वजः । एवमस्तु ब्रह्मपुत्र यत्त्वयाभीप्सितं हृदि

എന്റെ പ്രാർത്ഥന കേട്ട് ഗരുഡധ്വജനായ ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു— “തഥാസ്തു, ഹേ ബ്രഹ്മപുത്രാ! നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം സഫലമാകട്ടെ।”

Verse 12

तत्तथा भविता सर्वमप्यत्रस्थं सदैव हि । एवमुक्त्वा गते विष्णौ निवेश्य स्वकलां प्रभो

“അത് എല്ലാം അങ്ങനെ തന്നെയാകും; ഇവിടെ നിത്യവും നിലനിൽക്കും.” എന്ന് അരുളിച്ചെയ്ത്, വിഷ്ണു പോയശേഷം പ്രഭു തന്റെ ദിവ്യാംശം ഇവിടെ സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 13

मया संस्थापितो विष्णुर्लोकानुग्रहकाम्यया । यस्मात्स्वयं श्वेतद्वीपनिवास्यत्र हरिः स्थितः

ലോകങ്ങൾക്ക് അനുഗ്രഹം ചെയ്യുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഞാൻ ഇവിടെ വിഷ്ണുവിനെ സ്ഥാപിച്ചു; അതിനാൽ ശ്വേതദ്വീപനിവാസിയായ സ്വയം ഹരി ഈ സ്ഥലത്ത് വസിക്കുന്നു।

Verse 14

वृद्धो विश्वस्य विश्वाख्यो वासुदेवस्ततः स्मृतः । कार्तिके शुक्लपक्षे या भवत्ये कादशी शुभा

അവൻ ‘വാസുദേവൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—വിശ്വത്തിന്റെ പുരാതനൻ, ലോകമൊട്ടാകെ പ്രസിദ്ധൻ. കാർത്തിക ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ വരുന്ന ആ ശുഭ ഏകാദശി അതിവിശേഷ പുണ്യമയമാണ്।

Verse 15

स्नानं कृत्वा विधानेन तोयप्रस्रवणादिषु । योर्चयेदच्युतं भक्त्या पंचोपचारपूजया

ജലപ്രസ്രവണങ്ങൾ മുതലായ തീർത്ഥങ്ങളിൽ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത്, ഭക്തിയോടെ പഞ്ചോപചാരപൂജയാൽ അച്യുതനെ അർച്ചിക്കുന്നവൻ,

Verse 16

उपोष्य जागरं कुर्याद्गीतवाद्यं हरेः पुरः । कथां वा वैष्णवीं कुर्याद्दंभक्रोधविवर्जितः

ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് ജാഗരണം പാലിക്കണം; ഹരിയുടെ സന്നിധിയിൽ ഗീതവും വാദ്യവും ചേർത്ത് കീർത്തനം ചെയ്യണം; അല്ലെങ്കിൽ ദംഭവും ക്രോധവും വിട്ട് വൈഷ്ണവകഥ പാരായണം ചെയ്യണം.

Verse 17

दानं दद्याद्यथाशक्त्या नियतो हृष्टमानसः । अनेकभवसंभूतात्कल्मषादखिलादपि

യഥാശക്തി ദാനം നൽകണം; നിയന്ത്രിതനായി, ഹർഷിതമനസ്സോടെ—അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ നിന്നു സമ്പാദിച്ച സമസ്ത പാപസമൂഹത്തിൽ നിന്നുമുപോലും।

Verse 18

मुच्यतेऽसौ न संदेहो यद्यपि ब्रह्मघातकः । गारुडेन विमानेन वैकुंठं पदमाप्नुयात्

അവൻ സംശയമില്ലാതെ മോചിതനാകുന്നു, ബ്രാഹ്മണഹന്തകനായാലും പോലും; ഗരുഡവിമാനത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി വൈകുണ്ഠപദം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 19

कुलानां तारयेत्पार्थ शतमेकोत्तरं नरः । श्रद्धायुक्तं मुदा युक्तं सोत्साहं सस्पृहं तथा

ഹേ പാർഥാ! ആ പുരുഷൻ നൂറൊന്ന് കുലങ്ങളെ തരിക്കുന്നു; (വ്രതം) ശ്രദ്ധയോടെ, ആനന്ദത്തോടെ, ഉത്സാഹത്തോടെ, ഭഗവാനോടുള്ള ആകാംക്ഷയോടെ കൂടിയിരിക്കട്ടെ.

Verse 20

अहंकारविहीनं च स्नानं धूपानुपनम् । पुष्पनैवेद्यसंयुक्तमर्घदानसमन्वितम्

അഹങ്കാരമില്ലാതെ സ്നാനം ചെയ്ത് ധൂപം അർപ്പിക്കണം; പുഷ്പവും നൈവേദ്യവും ചേർത്ത്, അർഘ്യദാനവും ദാനവുംകൊണ്ട് സമ്പൂർണമാക്കണം.

Verse 21

यामेयामे महाभक्त्या कृतारार्तिकसंयुतम् । चामराह्लादसंयुक्तं भेरीनादपुरस्कृतम्

രാത്രിയിലെ ഓരോ യാമത്തിലും മഹാഭക്തിയോടെ ആരതി നടത്തപ്പെടുന്നു; ചാമരവ്യജനത്തിന്റെ ആനന്ദത്തോടുകൂടി, ഭേരീനാദം മുന്നിൽ നയിക്കുന്നതായി.

Verse 22

पुराणश्रुतिसंपन्नं भक्तिनृत्यसमन्वितम् । विनिद्रंक्षृत्तृषास्वादस्पृहाहीनं च भारत

ഓ ഭാരതാ! ഇത് പുരാണപാരായണവും പുണ്യശ്രവണവും കൊണ്ടു സമ്പന്നം, ഭക്തിനൃത്തത്തോടുകൂടിയത്; നിദ്രയില്ലാതെ, രുചി, വിശപ്പ്, ദാഹം, ഭോഗലാലസ എന്നിവയിൽ നിന്നു വിമുക്തം.

Verse 23

तत्पादसौरभघ्राणसंयुतं विष्णुवल्लभम् । सगीतं सार्चनकरं तत्क्षेत्रगमनान्वितम्

അവന്റെ പാദസൗരഭം ആസ്വദിക്കുന്നതിൽ യുക്തമായി, വിഷ്ണുവിന് പ്രിയമായത്; ഗാനം-കീർത്തനം സഹിതം, അർച്ചനയിൽ നിരതമായി, അവന്റെ ക്ഷേത്രഗമനത്തോടുകൂടിയതാണ്.

Verse 24

पायुरोधेन संयुक्तं ब्रह्मचर्यसमन्वितम् । स्तुतिपाठेन संयुक्तं पादोदकविभूषितम्

ഇത് ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണത്തോടുകൂടി, ബ്രഹ്മചര്യാനുഷ്ഠാനത്തോടെ സമന്വിതം; സ്തുതിപാരായണത്തോടുകൂടി, പ്രഭുവിന്റെ പാദോദകത്താൽ വിഭൂഷിതം.

Verse 25

सत्यान्वितं सत्ययोगसंयुतं पुण्यवार्तया । पंचविंशतिभिर्युक्तं गुणैर्यो जागरं नरः । एकादश्यां प्रकुर्वीत पुनर्न जायते भुवि

സത്യത്തിൽ നിറഞ്ഞതും, സത്യയോഗാനുഷ്ഠാനത്തോടെ യുക്തവും, പുണ്യവാർത്തയാൽ പോഷിതവും—ഇരുപത്തഞ്ച് ഗുണങ്ങളാൽ സമന്വിതവും—അത്തരം ജാഗരണം ഏകാദശിയിൽ ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ ഭൂമിയിൽ വീണ്ടും ജനിക്കുകയില്ല.

Verse 26

अत्र तीर्थवरे पूर्वमैतरेय इति द्विजः । सिद्धिं प्राप्तो महाभागो वासुदेवप्रसादतः

ഈ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തിൽ പൂർവകാലത്ത് ‘ഐതരേയ’ എന്ന ദ്വിജൻ, മഹാഭാഗ്യവാൻ, വാസുദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു।

Verse 27

अर्जुन उवाच । ऐतरेयः कस्य पुत्रो निवासः क्वास्य वा मुने । कथं सिद्धिमागाद्धीमान्वासुदेवप्रसादतः

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ! ഐതരേയൻ ആരുടെ പുത്രൻ? അവന്റെ വാസസ്ഥലം എവിടെ? ആ ധീമാൻ വാസുദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ എങ്ങനെ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു?

Verse 28

नारद उवाच । अस्मिन्नेव मम स्थाने हारीतस्यान्वयेऽभवत्

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെയേ, എന്റെ ഈ സ്ഥാനത്തുതന്നെ, അവൻ ഹാരീത വംശത്തിൽ ജനിച്ചു।

Verse 29

मांडूकिरिति विप्राग्र्यो वेदवेदांगपारगः

മാണ്ടൂകി എന്നൊരു ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹം വേദങ്ങളിലും വേദാംഗങ്ങളിലും പാരംഗതനായിരുന്നു।

Verse 30

तस्यासी दितरा नाम भार्या साध्वीगुणैर्युता । तस्यामुत्पद्यत सुतस्त्वैतरेय इति स्मृतः

അവന് ‘ദിതരാ’ എന്ന പേരുള്ള, സാധ്വീഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നയായ ഭാര്യയുണ്ടായിരുന്നു. അവളിൽ നിന്ന് ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു; അവൻ ‘ഐതരേയ’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 31

स च बाल्यात्प्रभृत्येव प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् । जजापमंत्रं त्वनिशं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्

അവൻ ബാല്യകാലം മുതലേ, പൂർവ്വജന്മാനുശിക്ഷണത്താൽ പ്രബോധിതനായി, ‘ദ്വാദശാക്ഷര’മെന്നു പ്രസിദ്ധമായ മന്ത്രം നിരന്തരം ജപിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 32

न श्रृणोति न वक्त्येव मनसापि च किंचन । एवंप्रभावः सोऽभूच्च बाल्ये विप्रसुतस्तदा

അവൻ കേൾക്കുകയുമില്ല, സംസാരിക്കുകയുമില്ല; മനസ്സുകൊണ്ടും ഒന്നിലും ഏർപ്പെടുകയില്ല. അന്ന് ബ്രാഹ്മണപുത്രനായിരുന്നിട്ടും അവൻ ഇങ്ങനെ അത്ഭുതാവസ്ഥയിൽ ആയിരുന്നു।

Verse 33

ततो मूकोऽयमित्येव नानोपायैः प्रबोधितः । पित्रा यदा न कुरुते व्यवहाराय मानसम्

അപ്പോൾ ‘ഇവൻ മൂകനാണ്’ എന്നു കരുതി പിതാവ് പല ഉപായങ്ങളാൽ അവനെ ഉണർത്താൻ ശ്രമിച്ചു; എന്നാൽ അവൻ ലോകവ്യവഹാരത്തിലേക്ക് മനസ്സുപോലും തിരിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ—

Verse 34

ततो निश्चित्य मनसा जडोयमिति भारत । अन्यां विवाहयामास दारान्पुत्रांस्तथादधे

അപ്പോൾ, ഹേ ഭാരത, ‘ഇവൻ ജഡബുദ്ധിയുള്ളവൻ’ എന്നു മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച്, അവൻ മറ്റൊരു സ്ത്രീയെ വിവാഹം ചെയ്തു; അവളിലൂടെ ഭാര്യാധർമ്മവും പുത്രസന്താനവും ലഭിച്ചു।

Verse 35

पिंगानाम च सा भार्या तस्याः पुत्राश्च जज्ञिरे । चत्वारः कर्मकुशला वेदवेदांगवादिनः

ആ ഭാര്യയുടെ പേര് പിംഗാ; അവളിൽ നിന്ന് നാല് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു—കർമ്മകാണ്ഡത്തിൽ നിപുണരും, വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പ്രാവീണ്യത്തോടെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നവരും।

Verse 36

यज्ञेषु शांतिहोमेषु द्विजैः सर्वत्र पूजिताः । ऐतरेयोपि नित्यं च त्रिकालं हरिकंदिरे

യജ്ഞങ്ങളിലും ശാന്തിഹോമങ്ങളിലും അവർ എല്ലായിടത്തും ദ്വിജന്മാർക്കാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടു. ഐതരേയനും നിത്യം ത്രികാലവും ഹരിമന്ദിരത്തിൽ വസിച്ചു.

Verse 37

जजाप परमं जाप्यं नान्यत्र कुरुते श्रमम् । ततो माता निरीक्ष्यैव सपत्नीतनयांस्तथा

അവൻ പരമ ജപ്യമന്ത്രം മാത്രമേ ജപിച്ചിരുന്നുള്ളൂ; മറ്റൊന്നിലും പരിശ്രമിച്ചില്ല. പിന്നെ അമ്മ സഹപത്നിയുടെ പുത്രന്മാരെയും കണ്ടു മനസ്സിൽ ദുഃഖിച്ചു.

Verse 38

दार्यमाणेन मनसा तनयं वाक्यमब्रवीत् । क्लेशायैव च जातोऽसि धिग्मे जन्म च जीवितम्

വേദനകൊണ്ട് കീറപ്പെട്ട മനസ്സോടെ അവൾ മകനോട് പറഞ്ഞു—“നീ കഷ്ടത്തിനായിട്ടേ ജനിച്ചുള്ളൂ. എന്റെ ജന്മത്തിനും ജീവിതത്തിനും ധിക്കാരം!”

Verse 39

नार्यास्तस्या नृलोकेऽत्र वरैवाजननिः स्फुटम् । विमानिता या भर्त्रास्यान्न पुत्रः स्याद्गुणैर्युतः

ഈ മനുഷ്യലോകത്തിലെ സ്ത്രീകളിൽ ആ മറ്റമ്മ തന്നെയാണ് വ്യക്തമായി ശ്രേഷ്ഠ. ഭർത്താവാൽ അവമാനിക്കപ്പെട്ടവളുടെ മകൻ എങ്ങനെ ഗുണവാനാകും?

Verse 40

पिंगेयं कृतपुण्या वै यस्याः पुत्रा महागुणाः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञाः सर्वत्राभ्यर्चिता गुणैः

ഈ പിംഗാ സത്യമായും കൃതപുണ്യവതി; അവളുടെ പുത്രന്മാർ മഹാഗുണവാന്മാർ—വേദവും വേദാംഗങ്ങളും സംബന്ധിച്ച തത്ത്വജ്ഞർ—ഗുണങ്ങളാൽ എല്ലായിടത്തും പൂജിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 41

तदहं पुत्र दुर्भाग्या महीसागरसंगमे । निमज्जीष्ये वरं मृत्युर्जीविते किं फलं मम । त्वमप्येवं महामौनी नन्द भक्तो हरेश्चिरम्

ഹേ പുത്രാ, നിർഭാഗ്യവതിയായ ഞാൻ മഹീസാഗര സംഗമത്തിൽ മുങ്ങിമരിക്കും; ജീവിക്കുന്നതിനേക്കാൾ നല്ലത് മരണമാണ്. നീയും മഹാമൗനിയും ഹരിഭക്തനുമായിരിക്കുന്നു.

Verse 42

नारद उवाच । इति मातुर्वचः श्रुत्वा प्रहसन्नैतरेयकः

നാരദൻ പറഞ്ഞു: അമ്മയുടെ വാക്കു കേട്ട് ഐതരേയൻ ചിരിച്ചു.

Verse 43

ध्यात्वा मुहुर्तं धर्मज्ञो मातरं प्रणतोऽब्रवीत् । मातर्मिथ्याभिभूतासि अज्ञाने ज्ञानवत्यसि

ധർമ്മജ്ഞൻ അല്പനേരം ധ്യാനിച്ച് അമ്മയെ വണങ്ങിക്കൊണ്ട് പറഞ്ഞു: "അമ്മേ, അങ്ങ് മിഥ്യയാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അജ്ഞാനത്തിലും അങ്ങ് ജ്ഞാനിയാണെന്ന് കരുതുന്നു."

Verse 44

अशोच्ये शोचसि शुभे शोच्ये नैवाऽपि शोचसि । देहस्यास्य कृते मिथ्यासंसारे किं विमुह्यसि

ഹേ ശുഭേ! ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ലാത്ത കാര്യങ്ങളിൽ നീ ദുഃഖിക്കുന്നു; ദുഃഖിക്കേണ്ടവയിൽ ദുഃഖിക്കുന്നുമില്ല. ഈ ശരീരത്തിനുവേണ്ടി ഈ മിഥ്യാസംസാരത്തിൽ നീ എന്തിനു മോഹിക്കുന്നു?

Verse 45

मूर्खाचरितमेतद्धि मन्मातुरुचितं न हि । अन्यत्संसारसारं च सारमन्यच्च मोहिताः

ഇത്തരത്തിലുള്ള വിഡ്ഢിത്തം നിറഞ്ഞ പെരുമാറ്റം എന്റെ അമ്മയ്ക്ക് യോജിച്ചതല്ല. മോഹത്താൽ വഞ്ചിതരായവർ മറ്റെന്തോ ആണ് സംസാരസാരമെന്ന് കരുതുന്നു, എന്നാൽ യഥാർത്ഥ സാരം മറ്റൊന്നാണ്.

Verse 46

प्रपश्यंति यथा रात्रौ खद्योतं दीपवत्स्थितम् । यदिदं मन्यसे सारं श्रृणु तस्याप्यसारताम्

രാത്രിയിൽ ആളുകൾ മിന്നാമിന്നിയെ ദീപമെന്നു തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്നതുപോലെ, നീ ‘സാരം’ എന്നു കരുതുന്നതിന്റെ അസാരതയും ഇപ്പോൾ കേൾക്കുക।

Verse 47

एवंविधं हि मानुऽयमा गर्भादिति कष्टदम् । अस्थिपट्टतुलास्तम्भे स्नायुबन्धेन यंत्रिते

ഇങ്ങനെയാണീ മനുഷ്യദേഹം—ഗർഭം മുതലേ ദുഃഖകരം; അസ്ഥിപ്പലകകളും തൂണുകളും ചേർന്ന ഘടനപോലെ, സ്നായുബന്ധനങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിതം।

Verse 48

रक्तमांसमदालिप्ते विण्मूत्रद्रव्यभाजने । केशरोमतृणच्छन्ने सुवर्णत्वक्सुधूतके

രക്തമാംസമലിനതയിൽ ലിപ്തം, മലമൂത്രദ്രവ്യങ്ങൾ വഹിക്കുന്ന പാത്രം; കേശരോമങ്ങൾ പുല്ലുപോലെ മൂടി, മുകളിൽ ‘സ്വർണ്ണചർമ്മം’പോലെ കഴുകിയ മായാവേഷം ധരിച്ചത്।

Verse 49

वदनैकमहाद्वारे षड्गवाक्षवितभूषिते । ओष्ठद्वयकाटे च तथा दंतार्गलान्विते

വായയാണ് ഇതിന്റെ ഏക മഹാദ്വാരം, ആറു ‘ജാലകങ്ങൾ’ കൊണ്ട് അലങ്കൃതം; രണ്ടു അധരങ്ങൾ കപാടങ്ങൾ, പല്ലുകൾ അതിന്റെ അർഗളകൾ (താഴ്പ്പാളുകൾ)।

Verse 50

नाडीस्वेदप्रवाहे च कालवक्त्रानलस्थिते । एवंविधे गृहे गेही जीवो नामास्ति शोभने

നാഡികളിലൂടെ വിയർപ്പിന്റെ പ്രവാഹങ്ങൾ ഒഴുകുന്നു, കാലത്തിന്റെ വിഴുങ്ങുന്ന വായിൽ ഉള്ള അഗ്നി അകത്ത് ജ്വലിക്കുന്നു; ഇത്തരമൊരു ഗൃഹത്തിൽ, ഹേ സുന്ദരി, ‘ജീവൻ’ എന്ന ഗൃഹസ്ഥൻ വസിക്കുന്നു।

Verse 51

गुणत्रयमयी भार्या प्रकृतिस्तस्य तत्र च । बोधाहंकारकामाश्च क्रोधलोभादयोऽपि च

അവിടെ അവന്റെ ‘ഭാര്യ’ ത്രിഗുണമയിയായ പ്രകൃതിയാണ്; അവിടെയേ ബോധം, അഹങ്കാരം, കാമം, കൂടാതെ ക്രോധ‑ലോഭാദികളും നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 52

अपत्यान्यस्य हा कष्टमेवं मूढः प्रवर्तते । तस्य योयो यथा मोहस्तथा तं श्रृणु तत्त्वतः

അയ്യോ, എത്ര കഷ്ടം—ഇവ ‘മക്കൾ’ യഥാർത്ഥത്തിൽ അവന്റെതല്ല! ഇങ്ങനെ മോഹിതൻ പ്രവൃത്തിക്കുന്നു. അവനിൽ ഏത് ഏത് രൂപത്തിൽ എങ്ങനെയെല്ലാം മോഹം ഉയരുന്നുവോ, അതെല്ലാം എന്നിൽ നിന്ന് തത്ത്വമായി കേൾക്കുക।

Verse 53

स्रोतांसि यस्य सततं प्रस्रवंति गिरेरिव । कफमूत्रादिकान्यस्य कृते देहस्य मुह्यति

ആരുടെയോ ദേഹസ്രോതസ്സുകൾ പർവതജലധാരപോലെ നിരന്തരം ഒഴുകുന്നു; എങ്കിലും കഫം‑മൂത്രാദികളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ ശരീരത്തിനായി അവൻ മോഹിതനാകുന്നു।

Verse 54

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकप्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव

ഈ ശരീരം എല്ലാ അശുദ്ധികളുടെ നിധിയാണ്; ഇതിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ശുദ്ധമായ ഒരു ഭാഗം പോലും ഇല്ല—മലം‑മൂത്രം നിറഞ്ഞ തോൽച്ചാക്കുപോലെ।

Verse 55

स्पृष्ट्वा स्वदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विरज्यति किं नरः

സ്വദേഹസ്രോതസ്സുകൾ സ്പർശിച്ച ശേഷം മനുഷ്യൻ മണ്ണും വെള്ളവും കൊണ്ട് കൈ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഈ അശുദ്ധപാത്രമായ ശരീരത്തോട് അവന് വൈരാഗ്യം എങ്ങനെ ഉണരുന്നില്ല?

Verse 56

कायः सुगन्धतोयाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वकं भावं श्वपुच्छमिव नामितम्

സുഗന്ധജലാദികളാൽ എത്രയേറെ പരിശ്രമിച്ച് ശരീരം സുസംസ്കരിച്ചാലും, അത് സ്വന്തം സ്വഭാവം വിടുന്നില്ല—അമർത്തിയാലും നായയുടെ വാൽപോലെ.

Verse 57

स्वदेहाशुचिगंधेन न विरज्यति यो नरः । विरागे कारणं तस्य किमन्यदु पदिश्यते

സ്വദേഹത്തിലെ അശുചിയുടെ ദുർഗന്ധം കൊണ്ടുപോലും വിരക്തിയില്ലാത്ത മനുഷ്യനോട്, വൈരാഗ്യത്തിനായി മറ്റെന്ത് കാരണമാണു ഉപദേശിക്കേണ്ടത്?

Verse 58

गन्धलेपापनोदार्थं शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुध्यति

ദേഹശൗചം ദുർഗന്ധവും മലിനതയും നീക്കുന്നതിനായാണ് പ്രസ്താവിച്ചത്; എന്നാൽ അവ രണ്ടും നീങ്ങിയ ശേഷവും, ഭാവശുദ്ധിയാൽ മാത്രമേ യഥാർത്ഥ വിശുദ്ധി ലഭിക്കൂ.

Verse 59

गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आ मृत्योराचरञ्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति

മരണം വരെ ഗംഗയുടെ മുഴുവൻ ജലവും പർവ്വതസമമായ മണ്ണുകൂമ്പാരങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് ശൗചം ആചരിച്ചാലും, ഭാവം ദുഷ്ടനായവൻ ശുദ്ധനാകുകയില്ല.

Verse 60

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । स्वेदितः क्षालितस्तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति

തീർത്ഥസ്നാനങ്ങളാലോ തപസ്സാലോ ദുഷ്ടാത്മാവ് ശുദ്ധനാകുന്നില്ല. തീർത്ഥത്തിൽ വെറും വിയർത്ത് കഴുകിയാൽ അവൻ ഏതു ശുദ്ധിയെയാണ് നേടുക?

Verse 61

अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापपर्गश्च देहनिर्दहनं परम्

അന്തര്ഭാവം മലിനനായവൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചാലും സ്വർഗ്ഗമോ മോക്ഷമോ ലഭിക്കുകയില്ല; ദേഹത്തിന്റെ അന്തിമ ദഹനമേ സംഭവിക്കൂ।

Verse 62

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु । अन्यथालिंग्यते कांता भावेन दुहिताऽन्यथा

ഭാവശുദ്ധിയേ പരമ ശൗചം; എല്ലാ കർമങ്ങളിലും അതാണ് യഥാർത്ഥ മാനദണ്ഡം. അല്ലെങ്കിൽ ഭാവവിപര്യാസം മൂലം പ്രിയയെ മകളെന്നു കരുതി ആലിംഗനം ചെയ്യുകയും, മകളെ മറ്റൊരാളെന്നു തോന്നുകയും ചെയ്യും।

Verse 63

अन्यथैव स्तनं पुत्रश्चिंतयत्यन्यथा पतिः । चित्तं विशोधयेत्तस्मात्किमन्यैर्बाह्यशोधनैः

മകൻ സ്തനത്തെ ഒരു ഭാവത്തിൽ കാണുന്നു; ഭർത്താവ് മറ്റൊരു ഭാവത്തിൽ. അതിനാൽ ചിത്തം ശുദ്ധീകരിക്കണം; മറ്റു ബാഹ്യശുദ്ധികൾക്ക് എന്തുപ്രയോജനം?

Verse 64

भावतः संविशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सद्वैराग्यमृदा पुनः

ശുദ്ധഭാവത്താൽ ആത്മാവ് പൂർണ്ണമായി വിശുദ്ധമാകുന്നു; മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും ഇരട്ടയും നേടുന്നു. സത്യജ്ഞാനത്തിന്റെ നിർമ്മലജലത്തിൽ അജ്ഞാനമല കഴുകിപ്പോകുന്നു; സ്ഥിരവൈരാഗ്യത്തിന്റെ മണ്ണാൽ വീണ്ടും ദൃഢത ലഭിക്കുന്നു।

Verse 65

अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम् । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि विदुः

ഈ ശരീരം അവിദ്യയും രാഗവും എന്ന മലിനത—മലം, മൂത്രം, ലേപം, ദുർഗന്ധം—ഇവയിൽ നിന്ന് ശുദ്ധീകരിക്കേണ്ടതാണ്. അതിനാൽ ജ്ഞാനികൾ ഇതിനെ സ്വഭാവതഃ അശുചിയെന്ന് അറിയുന്നു।

Verse 66

त्वङ्मात्रसारनिःसारं कदलीसारसंनिभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलीभवेत्

വാഴപ്പിണ്ടി പോലെ കാമ്പില്ലാത്തതും തൊലിപ്പുറം മാത്രമുള്ളതുമായ ഈ ശരീരം ദോഷങ്ങളുള്ളതാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ജ്ഞാനിയായവൻ അതിനോടുള്ള ആസക്തി കുറയ്ക്കുന്നു.

Verse 67

स निष्क्रामति संसारे दृढग्राही स तिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम्

ആസക്തി വെടിയുന്നവൻ സംസാരത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടുന്നു, മുറുകെ പിടിക്കുന്നവൻ അവിടെത്തന്നെ തുടരുന്നു. അങ്ങനെ ജനനം എന്നത് വലിയ കഷ്ടപ്പാടും ദുഃഖവുമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 68

पुंसामज्ञातदोषेण नानाकर्मवशेन च । यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति

സ്വന്തം ദോഷങ്ങൾ അറിയാത്തതുകൊണ്ടും പലവിധ കർമ്മങ്ങൾക്ക് വിധേയരായതുകൊണ്ടും, വലിയൊരു പർവ്വതത്തിനടിയിൽ പെട്ടവനെപ്പോലെ മനുഷ്യൻ ദുഃഖത്തിൽ കഴിയുന്നു.

Verse 69

यथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः । पतितः सागरे यद्वद्दृःखमास्ते समाकुलः

ഗർഭപാത്രത്തിലെ ആവരണത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ജീവൻ എങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ കഴിയുന്നുവോ, അതുപോലെ സമുദ്രത്തിൽ വീണവനെപ്പോലെ അവൻ അസ്വസ്ഥനായി ദുഃഖിക്കുന്നു.

Verse 70

गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथाऽस्ते व्याकुलः पुमान् । लोहकुम्भे यथान्यस्त पच्यते कश्चिदग्निना

ഗർഭജലത്തിൽ കുതിർന്ന ശരീരത്തോടെ ആ മനുഷ്യൻ, ഇരുമ്പ് പാത്രത്തിലിട്ട് തീയിൽ വേവിക്കപ്പെടുന്നവനെപ്പോലെ അവിടെ അസ്വസ്ഥനായി കഴിയുന്നു.

Verse 71

गर्भकुम्भे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना । सूचीभिरग्निवर्णाभिर्विभिन्नस्य निरन्तरम्

ഗർഭമെന്ന കുംഭത്തിൽ എറിഞ്ഞിടപ്പെട്ടവൻ ജഠരാഗ്നിയിൽ വേവിക്കപ്പെടുന്നു; അഗ്നിവർണ്ണ സൂചിപോലുള്ള വേദനകളാൽ നിരന്തരം കുത്തിപ്പൊളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 72

यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेऽष्टगुणं भवेत् । इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम्

ജീവിക്ക് ഏതു ദുഃഖം ഉണ്ടാകുന്നുവോ, അതേ ഗർഭത്തിൽ എട്ടിരട്ടിയായി വർധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പ്രാണികളുടെ ‘ഗർഭദുഃഖം’ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 73

चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः । तत्रस्थस्य च सर्वेषां जन्मनां स्मरणं भवेत्

ചരവും അചരവും ആയ എല്ലാ ജീവികൾക്കും, തങ്ങളുടെ ഗർഭസ്ഥിതിക്ക് അനുസരിച്ച്, അവിടെ വസിക്കുന്നവന് എല്ലാ ജന്മങ്ങളുടെയും സ്മരണം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 74

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्वनेकधा

ഞാൻ മരിച്ച് വീണ്ടും ജനിച്ചു; ജനിച്ച് വീണ്ടും മരിച്ചു. പലവിധമായി ഞാൻ ആയിരക്കണക്കിന് വ്യത്യസ്ത യോനികളും ജന്മങ്ങളും കണ്ടിട്ടുണ്ട്.

Verse 75

अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भो न संभवेत्

ഇപ്പോൾ ഞാൻ പുതുതായി ജനിച്ചിരിക്കുന്നു; വീണ്ടും സംസ്കാരങ്ങളുടെ വശത്തായി. അതുകൊണ്ട് ഇനി ഗർഭപ്രവേശം സംഭവിക്കാതിരിക്കുവാൻ പരമശ്രേയസ്സിനെ ഞാൻ അനുഷ്ഠിക്കും.

Verse 76

अध्येष्यामि हरेर्ज्ञानं संसारविनिवर्तनम् । एवं संचिंतयन्नास्ते मोक्षोपायं विचिन्तयन्

സംസാരത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കുന്ന ഹരിയുടെ മോക്ഷദായകമായ ജ്ഞാനം ഞാൻ അധ്യയനം ചെയ്യും. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് അവൻ മോക്ഷോപായം വിചാരിച്ച് തന്മയനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 77

गभात्कोटिगुणं दुःखं जायमानस्य जायते । गर्भवासे स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति

ഗർഭത്തിലെ ദുഃഖത്തേക്കാൾ കോടിഗുണം കൂടുതലായ ദുഃഖം ജനിച്ചവന് ഉണ്ടാകുന്നു. ഗർഭവാസത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന സ്മൃതി ജനിച്ചതോടെ നശിക്കുന്നു.

Verse 78

स्पृष्टमात्रस्य बाह्येन वायुना मूढता भवेत् । संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः

പുറത്തെ വായുവിന്റെ സ്പർശമാത്രത്തിൽ തന്നെ മോഹം ഉണ്ടാകുന്നു. മോഹിതനായവന് സ്മൃതിഭ്രംശം വേഗത്തിൽ വീണ്ടും സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 79

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च । रतिः संजायते तूर्णं जंतोस्तत्रैव जन्मनि

പിന്നീട് സ്മൃതിഭ്രംശത്താലും പൂർവകർമ്മവശത്താലും, അതേ ജന്മത്തിൽ തന്നെ ജീവന് വിഷയാസക്തി വേഗത്തിൽ ഉദിക്കുന്നു.

Verse 80

रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्तते । तत्रात्मानं न जानाति न परं न च दैवतम्

ഈ ലോകം രാഗത്തിൽ മങ്ങിയതും മോഹഗ്രസ്തവുമായിട്ട് അകർമ്മത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുചേരുന്നു. അവിടെ അത് ആത്മാവിനെയും പരമത്തെയും ദൈവത്തെയും അറിയുന്നില്ല.

Verse 81

न श्रृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते । समे पथि समैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे

അവൻ പരമശ്രേയസ്സിനെ കേൾക്കുന്നില്ല; കണ്ണുകളുണ്ടായിട്ടും കാണുന്നില്ല. സമമായ പാതയിൽ മറ്റുള്ളവരോടൊപ്പം നടന്നാലും അവൻ ഓരോ പടിയിലും ഇടറുന്നതുപോലെ തളരുന്നു।

Verse 82

सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि । संसारे क्लिश्यते तेन रागमोहवशानुगः

ശുദ്ധബുദ്ധിയുണ്ടായിട്ടും അവൻ അറിയുന്നില്ല; ബുദ്ധന്മാർ ഉപദേശിച്ചാലും ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് രാഗമോഹങ്ങളുടെ അധീനനായി അവൻ സംസാരത്തിൽ ക്ലേശിക്കുന്നു।

Verse 83

गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः । तद्दृःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्

ഗർഭസ്മൃതി ഇല്ലാത്തതിനാൽ മഹർഷിമാർ ശാസ്ത്രം പ്രസ്താവിച്ചു—ആ ദുഃഖം വിവരിക്കാനും സ്വർഗ്ഗമോക്ഷങ്ങളിലേക്കുള്ള ഉപായം സ്ഥാപിക്കാനും।

Verse 84

ये शास्त्रज्ञाने सत्यस्मिन्सर्वकर्मार्थसाधके । न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र परमद्भुतम्

സത്യമായ ശാസ്ത്രജ്ഞാനം ഉള്ളവർ—അത് എല്ലാ ധർമ്മകർമ്മങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം സാധിപ്പിക്കുന്നു—എന്നിട്ടും സ്വന്തം ശ്രേയസ്സിനെ അനുഷ്ഠിക്കാത്തത് ഇവിടെ പരമ അത്ഭുതമാണ്।

Verse 85

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं च किञ्चन

ഇന്ദ്രിയവൃത്തികൾ അവ്യക്തമായതിനാൽ ബാല്യത്തിൽ മഹാദുഃഖം ഉണ്ടാകുന്നു; ആഗ്രഹിച്ചാലും അവന് സംസാരിക്കാനോ ഒന്നും ചെയ്യാനോ കഴിയില്ല।

Verse 86

दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि

പല്ലുകൾ മുളയ്ക്കുമ്പോൾ മഹാദുഃഖം ഉണ്ടാകുന്നു; അതുപോലെ തലവ്യാധിയാലും പീഡ ഉണ്ടാകുന്നു. വിവിധ ബാലരോഗങ്ങളാൽ ക്ലേശം, ബാലഗ്രഹങ്ങളാലും സന്താപം ഉണ്ടാകുന്നു.

Verse 87

तृड्बुभुक्षापरीतांगः क्वचित्तिष्ठति रारटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत्

ദാഹവും വിശപ്പും പിടിച്ച ബാലൻ ചിലപ്പോൾ നിൽക്കുമ്പോഴും കരഞ്ഞ് വിളിച്ചുകൂക്കും. മോഹവശാൽ അവൻ മലഭക്ഷണം, മൂത്രപാനം മുതലായ പ്രവൃത്തികളും ചെയ്യാം.

Verse 88

कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोर्विताडनैः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं स्याद्गुरुशासनात्

കൗമാരത്തിൽ കർണവേധം മൂലം, മാതാപിതാക്കളുടെ ശിക്ഷ മൂലം, അക്ഷരപഠനം മുതലായവ മൂലം ദുഃഖം ഉണ്ടാകുന്നു; ഗുരുവിന്റെ ശാസനയാലും കഷ്ടം വരുന്നു.

Verse 89

प्रमत्तेंद्रियवृत्तैश्च कामरागप्रपीडनात् । रागोद्वृत्तस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने

യൗവനത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അശാന്തമായി പെരുമാറുകയും, കാമരാഗത്തിന്റെ പീഡനം വേദനിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആസക്തിയാൽ നിരന്തരം കലങ്ങുന്നവന് യൗവനത്തിൽ സുഖം എവിടെ?

Verse 90

ईर्ष्यया सुमहद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते । मत्तस्य कुपितस्यैव रागो दोषाय केवलम्

മോഹത്തിൽ രഞ്ജിതമായ മനസ്സുള്ളവന് അസൂയ മൂലം അതിമഹാദുഃഖം ജനിക്കുന്നു. മത്തനും ക്രുദ്ധനും ആയവന് രാഗം വെറും ദോഷമായിത്തന്നെ തീരുന്നു.

Verse 91

न रात्रौ विंदते निद्रा कामाग्निपरिखेदितः । दिवापि हि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

കാമാഗ്നിയിൽ ദഗ്ധനായവന് രാത്രിയിൽ നിദ്ര ലഭിക്കില്ല. പകലിലും ധനസമാഹരണചിന്തയിൽ വ്യാകുലമായ മനസ്സിന് സുഖം എവിടെ?

Verse 92

नारीषु त्वनुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च । विण्मुत्रोत्सर्गसदृशं सौख्यं मैथुनजं स्मृतम्

സ്ത്രീകളെ അനുഭവിച്ച ശേഷം അവരെ സർവദോഷാശ്രയങ്ങളായി കണ്ടാൽ, മൈഥുനജന്യ സുഖം മലമൂത്ര വിസർജനത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന ക്ഷണിക ആശ്വാസത്തോട് സമമാണെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 93

सन्मानमपमानेन वियोगेनेष्टसंगमः । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्

സന്മാനത്തിന് പിന്നാലെ അപമാനം വരുന്നു; ഇഷ്ടസംഗമത്തിന് പിന്നാലെ വിയോഗം വരുന്നു. യൗവനത്തെ ജര ഗ്രസിക്കുന്നു—അപ്പോൾ ഉപദ്രവരഹിത സുഖം എവിടെ?

Verse 94

वलीपलितकायेन शिथिलीकृतविग्रहः । सर्वक्रियास्वशक्तश्च जरयाजर्ज्जरीकृतः

ചുളിവുകളും നരച്ച മുടിയും അടയാളമായ ദേഹം ശിഥിലമാകുന്നു; എല്ലാ പ്രവർത്തികളിലും അശക്തനായി മനുഷ്യൻ ജരയാൽ പൂർണ്ണമായി ജർജ്ജരിതനാകുന്നു।

Verse 95

स्त्रीपुंसोर्यौवनं रूपं यदन्योन्याश्रयं पुरा । तदेवं जरया ग्रस्तमुभयोरपि न प्रियम्

സ്ത്രീയും പുരുഷനും ഉള്ള യൗവനസൗന്ദര്യം ഒരുകാലത്ത് പരസ്പരാശ്രയമായിരുന്നു; അതേ ജരയാൽ ഗ്രസിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ഇരുവർക്കും പ്രിയമല്ലാതാകുന്നു।

Verse 96

जराभिभूतःपुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते

ജരാവശനായ പുരുഷൻ തന്റെ അസഹായത മൂലം ഭാര്യ, പുത്രന്മാർ മുതലായ ബന്ധുക്കളാലും ദുഷ്ടാചാരമുള്ള സേവകരാലും പോലും അവമാനിക്കപ്പെടുകയും പീഡിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 97

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च नातुरो यतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

ജരയോ രോഗമോ ബാധിക്കാത്ത മനുഷ്യൻ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം വരെ സാധിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവൻ; അതിനാൽ യുവാവസ്ഥയിൽ ധർമ്മം ആചരിക്കണം.

Verse 98

वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहश्च देहोऽयं परिकीर्तितः

വാതം, പിത്തം, കഫം മുതലായവയുടെ അസമത്വം ‘വ്യാധി’ എന്നു പറയുന്നു; ഈ ദേഹം വാതാദി ഘടകങ്ങളുടെ ഒരു കൂട്ടം മാത്രമാണെന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 99

तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । रोगैर्नानाविधैर्यांति देहे दुःखान्यनेकशः

അതുകൊണ്ട് ആത്മാവിന്റെ ഈ ശരീരം വ്യാധിമയമാണെന്ന് അറിയണം; പലവിധ രോഗങ്ങളാൽ ദേഹത്തിൽ അനവധി ദുഃഖങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 100

तानि न स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् । एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम्

അവ (അന്തരംഗ ക്ലേശങ്ങൾ) സ്വയംകൊണ്ടും പൂർണ്ണമായി അറിയാനാകാത്തവയാണ്—ഞാൻ ഇനി എന്ത് പറയണം? ഈ ദേഹത്തിൽ തന്നെ ‘നൂറ്റൊന്ന്’ മരണങ്ങൾ, അഥവാ അനവധി മരണകാരണങ്ങൾ, സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 101

तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः । ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः

അവയിൽ ഒന്ന് കാലസംബന്ധമായതിനാൽ അനിവാര്യമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; ശേഷമുള്ളവ ‘ആഗന്തുക’ങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ആഗന്തുകമെന്നു പറഞ്ഞവ ഔഷധങ്ങളാൽ ശമിക്കുന്നു.

Verse 102

जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति । विविधा व्याधयः शस्ताः सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा

ജപം, ഹോമം, ദാനം എന്നിവകൊണ്ടും കാലമൃത്യു ശമിക്കുകയില്ല. പലവിധ രോഗങ്ങൾ, ആയുധാഘാതങ്ങൾ, സർപ്പാദി ജീവികളും (മരണത്തിന്) കാരണമാകുന്നു.

Verse 103

विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् । पीडितं सर्परोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम्

വിഷങ്ങളും അഭിചാരങ്ങളും ദേഹികള്ക്ക് മരണത്തിന്റെ വാതിലുകളാണ്. സ്വയം ധന്വന്തരിയും സർപ്പദംശം, രോഗാദി പീഡകളാൽ ബാധിതനായി.

Verse 104

स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् । नैषधं न तपो मंत्रा न मित्राणि न बांधवाः

ദേഹിക്ക് നിശ്ചിതകാലം വന്നാൽ അവനെ സുഖസ്ഥനാക്കാൻ കഴിയില്ല—ഔഷധം കൊണ്ടോ, തപസ്സുകൊണ്ടോ, മന്ത്രങ്ങളാലോ, സുഹൃത്തുകളാലോ, ബന്ധുക്കളാലോ പോലും.

Verse 105

शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् । रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः

കാലത്തിന്റെ പീഡയിൽ വലയുന്ന മനുഷ്യനെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിയുക മഹാത്മാക്കൾക്കേ—രസായനസാധന, തപസ്സ്, നിരന്തര ജപം എന്നിവയാൽ യോഗസിദ്ധി നേടിയ പരമധീരർക്ക്.

Verse 106

कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्नीयते नापि संयुतैः । नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम्

കാലരൂപമായ മരണത്തെ ജ്ഞാനികളും എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളാൽ സജ്ജരുമായവരും പോലും തടയാൻ കഴിയില്ല. മരണത്തോളം ദുഃഖമില്ല; മരണത്തോളം ഭയവും ഇല്ല.

Verse 107

नास्ति मृत्युसमस्रासः सर्वेषामपि देहिनाम् । सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च

എല്ലാ ദേഹധാരികൾക്കും മരണത്തോളം ഭീതിയില്ല—സദ്ഭാര്യ, പുത്രൻ, സുഹൃത്തുകൾ, രാജ്യൈശ്വര്യസുഖങ്ങൾ ഉണ്ടായാലും പോലും.

Verse 108

आबद्धानि स्नेहपाशैर्मृत्युः सर्वाणि कृंतति । किं न पश्यसि मातस्त्वं सहस्रस्यापि मध्यतः

സ്നേഹപാശങ്ങളാൽ ബന്ധിതരായ എല്ലാവരെയും മരണം മുറിച്ചെറിയുന്നു. ഹേ മാതാവേ! ആയിരങ്ങളുടെ നടുവിലിരുന്നിട്ടും നീ ഇതെന്തുകൊണ്ട് കാണുന്നില്ല?

Verse 109

जनाः शतायुषः पंचभवंति न भवन्ति वा । अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः

ചിലർ നൂറുവർഷം—അഥവാ അതിലും അധികം—ജീവിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ ജീവിക്കാതെയും പോകാം. ചിലർ എൺപതിൽ മരിക്കുന്നു; ചില പുരുഷന്മാർ എഴുപതിൽ തന്നെ വീഴുന്നു.

Verse 110

परमायुः स्थिता षष्टिस्तदप्यस्ति न निष्ठितम् । तस्य यावद्भवेदायुर्देहिनः पूर्वकर्म भिः

പരമായുസ്സ് അറുപത് വർഷമെന്നു പറയുന്നു; എങ്കിലും അതും ഉറപ്പില്ല. ദേഹധാരിയുടെ ആയുസ്സ് മുൻകർമ്മങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്ര കാലം മാത്രമേ നിലനിൽക്കൂ.

Verse 111

तस्यार्धमायुषो रात्रिर्हरते मृत्युरूपिणी । बालभावेन मोहेन वार्धके जरया तथा

ആ ആയുസ്സിന്റെ പകുതി രാത്രിയുതന്നെ—മൃത്യുരൂപിണിയായി—കവർന്നെടുക്കുന്നു. ശേഷിക്കുന്നതും ബാല്യത്തിൽ ബാലഭാവമോഹത്താൽ, വാർദ്ധക്യത്തിൽ ജരാക്ഷയത്താൽ നശിക്കുന്നു.

Verse 112

वर्षाणां विंशतिर्याति धर्मकामार्थवर्जितः । आगन्तुकैर्भवैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा

ഇരുപത് വർഷങ്ങൾ ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയില്ലാതെ തന്നെ കടന്നുപോകുന്നു. പിന്നെ മനുഷ്യൻ പലവിധ അപ്രതീക്ഷിത അവസ്ഥകളാൽ—രോഗങ്ങളും ശോകങ്ങളും—കൂടുതൽ ക്ഷയിക്കുന്നു.

Verse 113

ह्रियतेर्द्धं हि तत्रापि यच्छेषं तद्धि जीवितम् । जीवितांतेच मरणं महाघोरमवाप्नुयात्

അവിടെയും ഒരു ഭാഗം ഹരിക്കപ്പെടുന്നു; ശേഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ ‘ജീവിതം’. ജീവിതാന്ത്യത്തിൽ അതിമഹാഘോരമായ മരണം നേരിടുന്നു.

Verse 114

जायते योनिकोटीषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंख्यया

കർമ്മവശാൽ മരിച്ച ജീവൻ വീണ്ടും കോടിക്കണക്കിന് യോനികളിൽ ജനിക്കുന്നു. മനുഷ്യർക്കു ‘മരണം’ എന്ന വേർപാട് വെറും ദേഹഭേദം മൂലമുള്ള ദേഹപരിവർത്തനമാണ്; അത് കർമ്മങ്ങളുടെ എണ്ണം-ബലം അനുസരിച്ചാണ് സംഭവിക്കുന്നത്.

Verse 115

मरणं तद्विनिर्द्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमःप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु

ഇതുതന്നെയാണ് ‘മരണം’ എന്ന് നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നത്; പരമാർത്ഥത്തിൽ ഇത് നാശമല്ല. മഹാതമസ്സിൽ പ്രവേശിച്ചവന്, മർമ്മസ്ഥാനങ്ങൾ ഛേദിക്കപ്പെടുകയും ഭംഗപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന വേളയിലെ അവസ്ഥയാണിത്.

Verse 116

यद्दुःखं मरणं जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातर्हा कांते क्रंदत्येवं सुदुःखितः

ജീവിക്ക് മരണരൂപമായ ദുഃഖത്തിന് ഈ ലോകത്ത് എവിടെയും ഉപമയില്ല. ആ കഠിന വേദനയിൽ അതിദുഃഖിതനായി ‘ഹാ പിതാവേ! ഹാ മാതാവേ! ഹാ പ്രിയേ!’ എന്നു വിലപിക്കുന്നു.

Verse 117

मण्डूक इव सर्पेण गीर्यते मृत्युना जनः । बांधवैः संपरित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः

പാമ്പ് തവളയെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ, മരണം മനുഷ്യനെ വിഴുങ്ങുന്നു. ചില ബന്ധുക്കൾ ഉപേക്ഷിച്ചാലും, പ്രിയവർ അവനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നു.

Verse 118

निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुकेन परिशुष्यता । चतुरंतेषु खट्वायाः परिवर्तन्मुहुर्मुहुः

അവൻ ദീർഘവും ചൂടുമായ ശ്വാസം പുറത്തുവിടുന്നു; മുഖം വരണ്ടുപോകുന്നു; കട്ടിലിന്റെ നാലു കോണുകളിലേക്കും വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുമറിയുന്നു.

Verse 119

संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

മോഹിതനായി അവൻ കൈകാലുകൾ എല്ലാദിക്കിലേക്കും എറിഞ്ഞടിക്കുന്നു. കട്ടിലിൽ നിന്ന് നിലം വേണമെന്ന് തോന്നുന്നു; നിലത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും കട്ടിൽ വേണമെന്ന് തോന്നുന്നു—വീണ്ടും നിലം തന്നെ തേടുന്നു.

Verse 120

विवस्त्रो मुक्तलज्जश्च विष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः

അവൻ നഗ്നനാകുന്നു; ലജ്ജ വിട്ടുപോകുന്നു; മലത്തിൽ ലേപിതനാകുന്നു; കഴുത്തും അധരങ്ങളും താലുവും വരണ്ടപ്പോൾ വെള്ളം യാചിക്കുന്നു.

Verse 121

चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । पंचावटान्खनमानः कालपाशेन कर्षितः

സ്വധനത്തെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ച്—“ഞാൻ മരിച്ചാൽ ഇവ ആരുടേതാകും?”—എന്ന്, മറഞ്ഞ നിധികൾ കുഴിച്ചെടുക്കുന്നവനെപ്പോലെ, കാലപാശം വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു।

Verse 122

म्रियते पश्यतामेव गले घुर्घुररावकृत् । जीवस्तृणजलूकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्

ആളുകൾ നോക്കിനിൽക്കേ തന്നെ കഴുത്തിൽ ഘുര്ഘുര ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കി അവൻ മരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ജീവൻ തൃണത്തിലെ ജലൂകപോലെ, ക്രമമായി ദേഹത്തിൽ നിന്ന് ദേഹത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു।

Verse 123

संप्राप्योत्तरमंशेन देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थना दुःखमधिकं हि विवेकिनः

അടുത്ത അംശം (അടുത്ത ദേഹം) പ്രാപിച്ച ശേഷം മുൻ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ വിവേകിക്ക് യാചന-പ്രാർത്ഥനയുടെ ദുഃഖം മരണത്തേക്കാൾ പോലും കൂടുതലാണ്।

Verse 124

क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । ज्ञातं मयैतदधुना मृतो भवति यद्गुरुः

മരണത്തിലെ ദുഃഖം ക്ഷണികം; എന്നാൽ യാചനയിൽ നിന്നുള്ള ദുഃഖം അനന്തം. ഇത് എനിക്ക് ഇപ്പോൾ വ്യക്തമായി ബോധ്യമായി—എന്റെ ഗുരുവും മരണപ്പെട്ടതിനാൽ.

Verse 125

न परः प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णा लाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये ह्यन्त्ये दुःखं च दारुणम्

അതുകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും മറ്റുള്ളവരോട് യാചിക്കരുത്; തൃഷ്ണ മനുഷ്യനെ ലഘുവും ഹീനവുമാക്കുന്നു. ആദിയിൽ ദുഃഖം, മദ്ധ്യത്തിലും ദുഃഖം, അവസാനം ഭീകര ദുഃഖം.

Verse 126

निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःखपरंपरा । क्षुधा च सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः

സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ദുഃഖങ്ങളുടെ പരമ്പര ഒഴുകുന്നു. എല്ലാ രോഗങ്ങളിലും ക്ഷുധയെയാണ് ശ്രേഷ്ഠമായ ‘വ്യാധി’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നത്.

Verse 127

स चान्नौषधिलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्ध्याधेर्वेदना तीव्रा निःशेषबलकृन्तनी

ആ ക്ഷുധയും അന്നം, ഔഷധം അല്ലെങ്കിൽ ലേപനം കൊണ്ടു ക്ഷണമാത്രം മാത്രമേ ശമിക്കൂ. ക്ഷുധാ-വ്യാധിയുടെ വേദന തീക്ഷ്ണം; മുഴുവൻ ബലവും നിശ്ശേഷം മുറിച്ചുകളയും.

Verse 128

तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्न्नरः । राज्ञोऽभिमानमात्रं हि ममैव विद्यते गृहे

ആ (ക്ഷുധ)യാൽ അധീനനായ മനുഷ്യൻ മറ്റു വ്യാധികളാൽ മരിക്കുന്നതുപോലെ തന്നേ മരിക്കുന്നു. എന്റെ വീട്ടിൽ രാജത്വത്തിന്റെ അഹങ്കാരമാത്രമേ ഉള്ളൂ; മറ്റൊന്നുമില്ല.

Verse 129

सर्वमाभरणं भारं सर्वमालेपनं मम । सर्वं प्रलापितं गीतं नित्यमुन्मत्तचेष्टितम्

എന്റെ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും ഭാരമാണ്; എന്റെ എല്ലാ ലേപന-ശൃംഗാരങ്ങളും നിർഥകമാണ്. എന്റെ മുഴുവൻ പ്രലാപവും പാട്ടും അർഥശൂന്യമായ ബഡബഡ—എപ്പോഴും ഉന്മത്തന്റെ ചേഷ്ടപോലെ.

Verse 130

इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां व्यग्रचित्तानामन्योन्यविजिगीषया

ഇങ്ങനെ വിചാരിച്ചാൽ രാജഭോഗങ്ങളിൽ സുഖം എവിടെ? കാരണം രാജാക്കന്മാരുടെ ചിത്തം പരസ്പരം ജയിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്താൽ എപ്പോഴും വ്യഗ്രമായിരിക്കുന്നു.

Verse 131

प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्यापि पतिताः कः श्रियो विंदते सुखम्

സാധാരണയായി നഹുഷാദി മഹാരാജാക്കന്മാർ ശ്രീ-സമൃദ്ധിയുടെ ദീപ്തിയിൽ ലേപിതരായിട്ടും സ്വർഗം പ്രാപിച്ചിട്ടും പതിതരായി; ഭാഗ്യസമ്പത്ത് മാത്രത്താൽ ആര് സത്യസുഖം കണ്ടെത്തും?

Verse 132

उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशये स्थितम् । नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते

ദേവന്മാരിൽ മേലേമേലേ ഓരോരുത്തനും മറ്റൊരുത്തനെ അതിക്രമിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു; മനുഷ്യർ സ്വർഗത്തിൽ പുണ്യഫലം അനുഭവിക്കുന്നു, എന്നാൽ അത് പുണ്യത്തിന്റെ മൂലത്തെ മുറിച്ചുകൊണ്ടാണ്.

Verse 133

न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः । छिन्नमूलतरुर्यद्वदवशः पतते क्षितौ

അവിടെ മറ്റൊരു കര്‍മ്മവും ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ല—ഇതാണ് ആ അവസ്ഥയിലെ അതിഘോര ദോഷം; വേര് മുറിച്ച വൃക്ഷംപോലെ ഒരാള്‍ അശക്തനായി ഭൂമിയിലേക്കു വീഴും.

Verse 134

पुण्यमूलक्षये तद्वत्पातयंति दिवौकसः । इति स्वर्गेपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः

പുണ്യത്തിന്റെ മൂലം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ അതുപോലെ സ്വർഗവാസികൾ താഴേക്ക് വീഴുന്നു; അതിനാൽ ആലോചിച്ചാൽ സ്വർഗത്തിലും ദേവന്മാർക്ക് നിത്യസുഖമില്ല.

Verse 135

तथा नारकिणां दुःखं प्रसिद्धं किं च वर्ण्यते । स्थावरेष्वपिदुःखानि दावाग्निहिमशोषणम्

അതുപോലെ നരകവാസികളുടെ ദുഃഖം പ്രസിദ്ധമാണ്—അതിനെന്തു കൂടി വർണ്ണിക്കണം? സ്ഥാവരജീവികൾക്കും ദുഃഖങ്ങളുണ്ട്: കാട്ടുതീ, ഹിമശൈത്യം, വരൾച്ചയുടെ ശോഷണം.

Verse 136

कुठारैश्ठेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशखाफलानां च पातनं चंडवायुना

അവിടെ കോടാലികളാൽ കഠിനമായ വെട്ട്, തൊലി ചീന്തൽ, കൂടാതെ പ്രചണ്ഡവായുവാൽ ഇല-ശാഖ-ഫലങ്ങളുടെ വീഴ്ച സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 137

अपमर्दश्च सततं गजैर्वन्यैश्च देहिभिः । तृड्बुभुक्षा च सर्पाणां क्रोधो दुःखं च दारुणम्

കാട്ടാനകളും മറ്റ് ദേഹികളുമായ ജീവികളും നിരന്തരം ചവിട്ടി നശിപ്പിക്കുന്നു. സർപ്പങ്ങൾക്കും ദാഹ-ക്ഷുധാ പീഡയും, ഉഗ്രകോപം തന്നെയും ഭീകരദുഃഖമാകുന്നു।

Verse 138

दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबन्धनम् । एवं सरीसृपाणां च दुःखं मातर्मुहुर्मुहुः

ലോകത്തിൽ ദുഷ്ടർ വധിക്കപ്പെടുന്നു; ചിലർ പാശംകൊണ്ട് ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു. ഹേ മാതാവേ, ഇങ്ങനെ സരീസൃപങ്ങളും വീണ്ടും വീണ്ടും ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 139

अकस्माज्जन्ममरणं कीटादीनां तथाविधम् । वर्षाशीतातपैर्दुःखं सुकष्टं मृगपक्षिणाम्

കീടാദികൾക്ക് ജനനവും മരണവും അപ്രതീക്ഷിതമായി അങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു. മൃഗങ്ങൾക്കും പക്ഷികൾക്കും മഴ, തണുപ്പ്, കത്തുന്ന ചൂട് എന്നിവ മൂലമുള്ള ദുഃഖം അത്യന്തം കഠിനമാണ്।

Verse 140

क्षुत्तृट्क्लेशेन महता संत्रस्ताश्च सदा मृगाः । पशुनागनिकायानां श्रृणु दुःखानि यानि च

വിശപ്പും ദാഹവും എന്ന മഹാക്ലേശം മൂലം മൃഗങ്ങൾ എപ്പോഴും ഭീതിയിലായിരിക്കുന്നു. ഇനി പശുക്കളുടെയും ആനകളുടെയും കൂട്ടങ്ങൾക്ക് ഉള്ള ദുഃഖങ്ങളും കേൾക്കുക।

Verse 141

क्षुत्तृट्छीतादिदमनं वधबन्धनताडनम् । नासाप्रवेधनं त्रासः प्रतोदांकुशताडनम्

വിശപ്പ്, ദാഹം, തണുപ്പ് മുതലായവകൊണ്ട് ദമനം; വധം, ബന്ധനം, അടിയടി; മൂക്കുകുത്തൽ, നിരന്തര ഭയം, കൂടാതെ പ്രതോദവും അങ്കുശവുംകൊണ്ടുള്ള പ്രഹാരവും ഉണ്ടാകുന്നു।

Verse 142

वेणुकुन्तादिनिगडमुद्गरांऽकुशताडनम् । भारोद्वहनसंक्लेशं शिक्षायुद्धादिपीडनम्

വേണു, കുന്തം മുതലായ നിഗഡങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കുക; മുദ്ഗരവും അങ്കുശവുംകൊണ്ട് അടിക്കുക; ഭാരമേറ്റു വഹിക്കുന്ന ക്ലേശം, കൂടാതെ പരിശീലനം, യുദ്ധം മുതലായവയാൽ പീഡനം ഉണ്ടാകുന്നു।

Verse 143

आत्मयूथवियोगश्च वने च नयनादिकम् । दुर्भिक्षं दुर्भगत्वं च मूर्खत्वं च दरिद्रता

സ്വന്തം കൂട്ടത്തിൽ നിന്നുള്ള വേർപാട്, കൂടാതെ വനത്തിൽ കണ്ണ് മുതലായ അവയവനാശം; ദുര്ഭിക്ഷം, ദുര്ഭാഗ്യം, മൂഢത, ദാരിദ്ര്യവും സംഭവിക്കുന്നു।

Verse 144

अधरोत्तरभावश्च मरणं राष्ट्रविभ्रमः । अन्योन्याभिभवाद्दुःखमन्योन्यातिशयात्पुनः

ഇഹലോകത്തിൽ പദവിയുടെ ഉയർച്ചതാഴ്ച, മരണം, രാജ്യങ്ങളുടെ തകർച്ച എന്നിവയുണ്ട്. പരസ്പരം കീഴടക്കുന്നതിൽ നിന്നു ദുഃഖം; വീണ്ടും പരസ്പര ശ്രേഷ്ഠതയുടെ മത്സരത്തിൽ നിന്നുമുള്ള ക്ലേശവും ഉണ്ടാകുന്നു।

Verse 145

अनित्यता प्रभावाणामुच्छ्रयाणां च पातनम् । इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद्व्याप्तं चराचरम्

ലോകത്തിലെ പ്രഭാവങ്ങൾ അനിത്യമാണ്; എല്ലാ ഉയർച്ചകളുടെയും അവസാനം പതനമാണ്. അതിനാൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള ദുഃഖാദികളാൽ ചരാചരമായ എല്ലാം വ്യാപ്തമാണ്।

Verse 146

निरयादिमनुष्यांतं तस्मात्सर्वं त्यजेद्बुधः । स्कन्धात्सकन्धं नयेद्भारं विश्रामं मन्यतेन्यथा

അതുകൊണ്ട് നരകാദി അവസ്ഥ മുതൽ മനുഷ്യജന്മം വരെ എല്ലാം ബുദ്ധിമാൻ ഉപേക്ഷിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ ഒരുതോളിൽ നിന്നു മറ്റുതോളിലേക്കു ഭാരം മാറ്റി അതെയേ വിശ്രമമെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കും.

Verse 147

तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति । एवमेतज्जगत्सर्वमन्योन्यातिशयोच्छ्रितम्

അതുപോലെ ഈ ലോകത്തിൽ എല്ലാം ദുഃഖമേ; ദുഃഖം ദുഃഖം കൊണ്ടുതന്നെ ശമിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സമസ്ത ജഗത്ത് പരസ്പര അതിശയത്തിൽ—ഒരാൾ മറ്റൊരാളെ മികവുകാട്ടുന്ന മത്സരത്തിൽ—ആശ്രയിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 148

दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमाप्नुयात् । निर्वेदाच्च विरागः स्याद्विरागाज्ज्ञानसंभवः

ജഗത്ത് ദുഃഖങ്ങളാൽ ആകുലമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് പരമ നിർവേദം പ്രാപിക്കണം. നിർവേദത്തിൽ നിന്ന് വൈരാഗ്യം ജനിക്കുന്നു; വൈരാഗ്യത്തിൽ നിന്ന് മോക്ഷദായകമായ ജ്ഞാനം ഉദിക്കുന്നു.

Verse 149

ज्ञानेन तं परं ज्ञात्वा विष्णुं मुक्तिमवाप्नुयात् । नाहमेतादृशे लोके रमेयं जननि क्वचित्

ജ്ഞാനത്താൽ ആ പരമ വിഷ്ണുവിനെ അറിഞ്ഞ് മനുഷ്യൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. ‘ഹേ ജനനി, ഇത്തരമൊരു ലോകത്തിൽ ഞാൻ എവിടെയും രമിക്കുകയില്ല.’

Verse 150

राजहंसो यथा शुद्धः काकामेध्यप्रदर्शकः । श्रृणु मातर्यत्र संस्थो रमेयं निरुपद्रवः

രാജഹംസം എങ്ങനെ ശുദ്ധമാണോ, കാക്കകളിലെ അശുദ്ധതയെ എങ്ങനെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നുവോ, അതുപോലെ കേൾക്കുക, ഹേ മാതാവേ—ഞാൻ ഉപദ്രവമില്ലാതെ വസിക്കാവുന്ന സ്ഥലത്തുതന്നെ എനിക്ക് ആനന്ദം ഉണ്ടാകും.

Verse 151

अविद्यायनमत्युग्रं नानाकर्मातिशाखिनम् । संकल्पदंशमकरं शोकहर्षहिमातपम्

ഇത് അവിദ്യയുടെ അത്യുഗ്രമായ വാഹനമാണ്; നാനാവിധ കർമ്മങ്ങൾ ഇതിന്റെ പടർന്ന ശാഖകൾ. സംकल्पങ്ങൾ ഇതിലെ കടിയുന്ന ഡാംശങ്ങളും മകരങ്ങളും; ശോകവും ഹർഷവും തന്നെയാണ് ഇതിന്റെ ശീതവും താപവും.

Verse 152

मोहांधकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् । विषयानन्यथाध्वानं कामक्रोधविमोक्षकम्

ഇതിൽ മോഹത്തിന്റെ അന്ധകാര-തിമിരം മൂടിയിരിക്കുന്നു; ലോഭം സർപ്പസദൃശമായ വ്യാള-സരീസൃപം. ഇതിന്റെ പാത അനിവാര്യമായി വിഷയങ്ങളിലേക്കേ നീങ്ങുന്നു; കാമ–ക്രോധങ്ങളുടെ ഉഗ്രവേഗം കൊണ്ടാണ് അത് വിടുതൽ നേടി വീണ്ടും മുന്നോട്ട് തള്ളപ്പെടുന്നത്.

Verse 153

तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् । न तत्प्रविश्य शोचंति न प्रदुष्यंति तद्विदः

ആ മഹാദുർഗം അതിക്രമിച്ച് ഞാൻ ഈ മഹാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ തത്ത്വം അറിഞ്ഞവർ അവിടെ പ്രവേശിച്ചാൽ ശോകിക്കുകയുമില്ല, മലിനരാകുകയുമില്ല.

Verse 154

न च बिभ्यति केषांचिन्नास्य बिभ्यति केचन

ചിലർ ഒട്ടും ഭയപ്പെടുന്നില്ല; ഈ (വനം/സ്ഥലം) ഭയപ്പെടുന്നവൻ ആരുമില്ല.

Verse 155

तस्मिन्वने सप्तमहाद्रुमास्तु सप्तैव नद्यश्च फलानि सप्त । सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम्

ആ വനത്തിൽ ഏഴ് മഹാവൃക്ഷങ്ങൾ, ഏഴ് നദികൾ, ഏഴ് തരത്തിലുള്ള ഫലങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഏഴ് ആശ്രമങ്ങൾ, ഏഴ് സമാധികൾ, ഏഴ് ദീക്ഷകൾ—ഇതാണ് ഈ പവിത്ര അരണ്യത്തിന്റെ സ്വരൂപം.

Verse 156

पंचवर्णानि दिव्यानि चतुर्वर्णानि कानिचित् । त्रिद्विवर्णैकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च

അവിടെ ദിവ്യപുഷ്പങ്ങളും ഫലങ്ങളും പഞ്ചവർണ്ണങ്ങളായിരിക്കുന്നു; ചിലത് ചതുര്‍വർണ്ണം, മറ്റൊന്നുകൾ ത്രി, ദ്വി അല്ലെങ്കിൽ ഏകവർണ്ണവും ആകുന്നു।

Verse 157

सृजंतः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्

അവിടെ വൃക്ഷങ്ങൾ നിരന്തരം സൃഷ്ടിച്ചു വളർന്ന്, ശാഖകൾ പരത്തി, ആ വനമൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 158

सप्त स्त्रियस्तत्र वसंति सत्यस्त्ववाङ्मुख्यो भानुमतो भवंति । ऊर्ध्वं रसानाददते प्रजाभ्यः सर्वाश्च तास्तत्त्वतः कोपि वदे

അവിടെ സത്യസ്വരൂപിണികളായ ഏഴ് സ്ത്രീകൾ വസിക്കുന്നു; ഊർധ്വമുഖികളായി അവർ സൂര്യനുപോലെ ദീപ്തിമതികളാകുന്നു। അവർ ജീവികളിൽ നിന്നുള്ള രസങ്ങളെ മേലോട്ടു ആഹരിക്കുന്നു; അവരുടെ തത്ത്വം യഥാർത്ഥമായി ആരാണ് പറയാൻ കഴിയുക?

Verse 159

सप्तैव गिरयश्चात्र धृतं यैर्भुवनत्रयम् । नद्यश्च सरितः सप्त ब्रह्मवारिवहाः सदा

ഇവിടെയും ഏഴ് പർവ്വതങ്ങളുണ്ട്; അവയാൽ ത്രിഭുവനവും ധരിക്കപ്പെടുന്നു। കൂടാതെ ഏഴ് നദികളും സരിതകളും ഉണ്ട്; അവ സദാ ബ്രഹ്മന്റെ പവിത്ര ജലം വഹിക്കുന്നു।

Verse 160

तेजश्चाभयदानत्वमद्रोहः कौशलं तथा । अचापल्यम थाक्रोधः प्रियवादश्च सप्तमः

തേജസ്, അഭയദാനം, അദ്രോഹം, കൗശലം; അചാപല്യം, അക്രോധം, ഏഴാമത്—പ്രിയവും മധുരവുമായ വാക്ക്।

Verse 161

इत्येते गिरयो ज्ञेयास्तस्मिन्विद्यावने स्थिताः । दृढनिश्चयस्तथा भासा समता निग्रहो गुणः

ഇങ്ങനെ വിദ്യാവനത്തിൽ സ്ഥിതമായ ഈ ‘പർവ്വതങ്ങൾ’ അറിയേണ്ടവ—ദൃഢനിശ്ചയം, ഭാസ (പ്രകാശം), സമത്വം, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, സദ്ഗുണം।

Verse 162

निर्ममत्वं तपश्चात्र सन्तोषः सप्तमो ह्रदः । भगवद्गुणविज्ञानाद्भक्तिः स्यात्प्रथमा नदी

ഇവിടെ നിർമ്മമത്വവും തപസ്സും ഉണ്ട്; സന്തോഷം ഏഴാമത്തെ ഹ്രദം. ഭഗവാന്റെ ഗുണവിജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ഭക്തി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—അതേ ആദ്യ നദി।

Verse 163

पुष्पादिपूजा द्वितीया तृतीया च प्रदक्षिणा । चतुर्थी स्तुतिवाग्रूपा पञ्चमी ईश्वरार्पणा

പുഷ്പാദികളാൽ ചെയ്യുന്ന പൂജ രണ്ടാം; പ്രദക്ഷിണ മൂന്നാം. സ്തുതിരൂപമായ പവിത്ര വാക്ക് നാലാം; ഈശ്വരാർപ്പണം അഞ്ചാം।

Verse 164

षष्ठी ब्रह्मैकता प्रोक्ता सप्तमी सिद्धिरेव च । सप्त नद्योऽत्र कथिता ब्रह्मणा परमेष्ठिना

ആറാമത് ബ്രഹ്മൈക്യതയായി പ്രസ്താവിച്ചു; ഏഴാമത് സിദ്ധി തന്നേ. ഇവിടെ ഏഴ് നദികൾ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു—പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവാൽ।

Verse 165

ब्रह्मा धर्मो यमश्चाग्निरिंद्रो वरुण एव च

ബ്രഹ്മാ, ധർമ്മം, യമൻ, അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, വരുണൻ—ഇവരുടെ നാമങ്ങളും ഇവിടെ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 166

धनदश्च ध्रुवादीनां सप्तकानर्चयंत्यमी । नदीनां संगमस्तत्र वैकुंठसमुपह्वरे

ധനദൻ (കുബേരൻ)യും ധ്രുവാദി ഏഴ് സംഘങ്ങളെ ആരാധിക്കുന്നു. അവിടെ വൈകുണ്ഠസമീപമുള്ള ഉന്നത പുണ്യപ്രദേശത്ത് നദികളുടെ സംഗമമുണ്ട്.

Verse 167

आत्मतृप्ता यतो यांति शांता दांताः परात्परम् । केचिद्द्रुमाः स्त्रियः केचित्केचित्तत्त्वविदोऽपरे

ആത്മതൃപ്തരായി, ശാന്തരും ദമനശീലരുമായി അവർ പരാത്പരമായ പരമപദത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. ചിലർ വൃക്ഷങ്ങളെന്നപോലെ, ചിലർ സ്ത്രീകളായി, ചിലർ തത്ത്വവിദരായി ഇരിക്കുന്നു.

Verse 168

सरितः केचिदाहुः स्म सप्तैव ज्ञानवित्तमाः । अनपेतव्रतकामोऽत्र ब्रह्मचर्यं चरामि च

ജ്ഞാനവും വിവേകവും ശ്രേഷ്ഠമായ ചിലർ പറയുന്നു—ഇവിടെ സത്യത്തിൽ ഏഴ് നദികളേ ഉള്ളൂ. ഇവിടെ വ്രതം തെറ്റാതിരിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഞാൻ ബ്രഹ്മചര്യവും ആചരിക്കുന്നു.

Verse 169

ब्रह्मैव समिधस्तत्र ब्रह्माग्निर्ब्रह्म संस्तरः । आपो ब्रह्म गुरुब्रह्म ब्रह्मचर्यमिदं मम

അവിടെ സമിധകൾ ബ്രഹ്മം തന്നെ; അഗ്നി ബ്രഹ്മം; സംസ്തരം (ആസനം/കുശ) ബ്രഹ്മം. ജലം ബ്രഹ്മം; ഗുരു ബ്രഹ്മം—ഇതാണ് എന്റെ ബ്രഹ്മചര്യം.

Verse 170

एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः । गुरुं च श्रृणु मे मातर्यो मे विद्याप्रदोऽभवत्

ബുദ്ധിമാന്മാർ ഇത്തരത്തിലുള്ള സൂക്ഷ്മ ബ്രഹ്മചര്യത്തെയേ അറിയുന്നു. കൂടാതെ, ഓ മാതാവേ, എന്റെ ഗുരുവിനെക്കുറിച്ചും കേൾക്കുക—അവൻ തന്നെയാണ് എനിക്ക് വിദ്യ നൽകിയത്.

Verse 171

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता हृद्येव तिष्ठन्पुरुषं प्रशास्ति । तेनाभियुक्तः प्रणवादिवोदकं यता नियुक्तोस्मि तथाचरामि

ഒരേയൊരു ശാസ്താവേ ഉള്ളൂ; രണ്ടാമൻ ഇല്ല. ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ച് അവൻ മനുഷ്യനെ ശാസിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ നിയോഗപ്രകാരം, പ്രണവപ്രേരിത ജലം പോലെ, ഞാൻ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ തന്നേ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 172

एको गुरुर्नास्ति तथा द्वितीयो हृदि स्थितस्तमहं नृ ब्रवीमि । यं चावमान्यैव गुरुं मुकुन्दं पराभूता दानवाः सर्व एव

ഒരേയൊരു ഗുരുവേ ഉള്ളൂ; അതുപോലെ രണ്ടാമൻ ഇല്ല. ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആ പരമഗുരുവിനെക്കുറിച്ചാണ് ഞാൻ മനുഷ്യരോട് പറയുന്നു. ആ ഗുരു മുകുന്ദനെ അവമാനിച്ചതിനാൽ എല്ലാ ദാനവരും പൂർണ്ണമായി പരാജിതരായി.

Verse 173

एको बंधुर्नास्ति ततो द्वितीयो हृदी स्थितं तमहमनुब्रवीमि । तेनानुशिष्टा बांधवा बंधुमंतः सप्तर्षयः सप्त दिवि प्रभांति

ഒരേയൊരു സത്യബന്ധുവേ ഉള്ളൂ; അവനപ്പുറം രണ്ടാമൻ ഇല്ല. ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന അവനെയാണു ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നത്. അവന്റെ ഉപദേശത്താൽ, സത്യബന്ധുവിനെ ഉള്ളിൽ ധരിച്ച ബന്ധുക്കൾ—സപ്തർഷികൾ—ദിവിയിൽ ഏഴായി പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 174

ब्रह्मचर्यं च संसेव्यं गार्हस्थ्य श्रृणु यादृशम् । पत्नी प्रकृतिरूपा मे तच्चित्तो नास्मि कर्हिचित्

ബ്രഹ്മചര്യം യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ച്, ഇനി എന്റെ ഗാർഹസ്ഥ്യധർമ്മം എങ്ങനെയെന്ന് കേൾക്കുക. എന്റെ ഭാര്യ പ്രകൃതിരൂപിണിയാണെങ്കിലും, എന്റെ ചിത്തം ഒരിക്കലും അവളിൽ ബന്ധപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 175

मच्चित्ता सा सदा मातर्मम सर्वार्थसाधनी । घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पंचमम्

ഹേ മാതഃ, അവൾ എപ്പോഴും എന്നിലേക്കു ചിത്തം നിവർത്തി എന്റെ എല്ലാ ആവശ്യങ്ങളും സാധിപ്പിക്കുന്നു. (എങ്കിലും) ഘ്രാണം, ജിഹ്വ, ചക്ഷു, ത്വക്, അഞ്ചാമതായി ശ്രോത്രം—ഇവയാണ് ഇന്ദ്രിയകരണങ്ങളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

Verse 176

मनो बुद्धिश्च सप्तैते दीप्यंते पावका मम । गंधो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पंचमम्

മനസ്സും ബുദ്ധിയും ഉൾപ്പെടെ ഈ ഏഴും എന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന പാവകങ്ങളാണ്. ഗന്ധം, രസം, രൂപം, ശബ്ദം, സ്പർശം—ഇവയാണ് അവയുടെ വിഷയങ്ങൾ.

Verse 177

मंतव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैताः समिधो मम । हुतं नारायणध्यानाद्भुंक्ते नारायणः स्वयम्

ഇത് ധ്യാനിച്ച് ശരിയായി ഗ്രഹിക്കേണ്ടത്—ഈ ഏഴും എന്റെ സമിധകളാണ്. നാരായണധ്യാനത്തിലൂടെ അർപ്പിക്കുന്ന ഹവിസ്സിനെ നാരായണൻ തന്നേ സ്വീകരിക്കുന്നു.

Verse 178

एवंविधेन यज्ञेन यजाम्यस्मि तमीश्वरम् । अकामयानस्य च सर्वकामो भवेदद्विषाणस्य च सर्वदोषः

ഇത്തരത്തിലുള്ള യജ്ഞത്തിലൂടെ ഞാൻ ആ ഈശ്വരനെ ആരാധിക്കുന്നു. നിഷ്കാമനായവന് എല്ലാ കാമ്യഫലങ്ങളും സിദ്ധിക്കും; അദ്വേഷിയായവന് എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നീങ്ങും.

Verse 179

न मे स्वभावेषु भवंति लेपास्तोयस्य बिंदोरिव पुष्करेषु । नित्यस्य मे नैव भवंत्यनित्या निरीक्षमाणस्य बहुस्यभावात्

എന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ ലേപം പതിയുകയില്ല—താമരയിലയിലെ ജലബിന്ദുവുപോലെ. ഞാൻ നിത്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; ബഹുവിധ ഭാവങ്ങളെ വെറും വികാരങ്ങളായി കാണുന്നതിനാൽ അനിത്യം എനിക്കു യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉദിക്കുകയില്ല.

Verse 180

न सज्जते कर्मसु भोगजालं दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम्

കർമ്മങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിച്ചാലും ഭോഗങ്ങളുടെ ജാലം അവനോട് ചേർന്നു പിടിക്കുകയില്ല—ആകാശത്തിലെ സൂര്യകിരണജാലം (ഒന്നിനോടും) ചേർന്നു പിടിക്കാത്തതുപോലെ.

Verse 181

एवंविधेन पुत्रेण मा मातर्दुःखिनी भव । तत्पदं त्वा च नेष्यामि न यत्क्रतुशतैरपि

അമ്മേ, ഇത്തരമൊരു പുത്രൻ ഉള്ളപ്പോൾ നീ ദുഃഖിക്കരുത്. നൂറുകണക്കിന് യാഗങ്ങളാലും ലഭിക്കാത്ത ആ പരമപദത്തിലേക്കു നിന്നെയും ഞാൻ നയിക്കും.

Verse 182

इति पुत्रवचः श्रुत्वा विस्मिता इतराभवत् । चिंतयामास यद्येवं विद्वान्मम सुतो दृढम्

പുത്രന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അമ്മ അതിശയിച്ചു. അവൾ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—“എന്റെ മകൻ സത്യമായി ദൃഢജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥാപിതനാണെങ്കിൽ…”

Verse 183

लोकेषु ख्यातिमायाति ततो मे स्याद्यशः परम् । इत्यादि चिंतयंत्यां च रजन्यां भगवान्हरिः

“അവൻ ലോകങ്ങളിൽ ഖ്യാതി നേടും; അപ്പോൾ എന്റെ യശസ്സും പരമമാകും”—ഇങ്ങനെ പലതും ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ രാത്രിയിൽ ഭഗവാൻ ഹരി പ്രത്യക്ഷനായി.

Verse 184

प्रहृष्टस्तस्य तैर्वाक्यैर्विस्मितः प्रादुरास च । मूर्तेः स्वयं विनिष्क्रम्य शंखचक्रगदाधराः

അവന്റെ വാക്കുകളിൽ ആനന്ദിച്ചും അതിശയിച്ചും ഭഗവാൻ പ്രത്യക്ഷനായി. അദ്ദേഹം സ്വയം മൂർത്തിയിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്ന് ശംഖചക്രഗദകൾ ധരിച്ചു.

Verse 185

जगदुद्भासयन्भासा सूर्यकोटिसमप्रभः । ततो निष्पत्य धरणीं हृष्टरोमाश्रुद्गदः

അദ്ദേഹം തന്റെ പ്രഭയാൽ സർവ്വജഗത്തെയും പ്രകാശിപ്പിച്ചു—കോടി സൂര്യന്മാരുടെ തുല്യമായ തേജസ്സോടെ. തുടർന്ന് ഭൂമിയിലേക്കിറങ്ങി; രോമാഞ്ചത്തോടെ, കണ്ണുനീരോടെ, ഗദ്ഗദസ്വരത്തോടെ.

Verse 186

मूर्ध्नि बद्धांजलिं धीमानैतरेयोऽथ तुष्टुवे

അപ്പോൾ ജ്ഞാനിയായ ഐതരേയൻ ശിരസ്സിൽ അഞ്ജലി ബദ്ധമാക്കി (കൈകൂപ്പി) ഭഗവാനെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 187

नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च

ഹേ ഭഗവാൻ വാസുദേവാ! നിനക്കു നമസ്കാരം—ഞങ്ങൾ നിന്റെ ധ്യാനം ചെയ്യുന്നു. പ്രദ്യുമ്നനും അനിരുദ്ധനും നമസ്കാരം; സംകർഷണനും നമസ്കാരം।

Verse 188

नमो विज्ञानमात्राय परमानंदमूर्तये । आत्मारामाय शांताय निवृत्तद्वैतदृष्टये

ശുദ്ധ വിജ്ഞാനമാത്രനായ, പരമാനന്ദമൂർത്തിയ്ക്കു നമസ്കാരം. ആത്മാരാമനായ, ശാന്തനായ, ദ്വൈതദൃഷ്ടിയിൽ നിന്നു നിവൃത്തനായ പ്രഭുവിനു നമസ്കാരം।

Verse 189

आत्मानंदानुरुद्धाय सम्यक्तयक्तोर्मये नमः । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनंतशक्तये

ആത്മാനന്ദത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും (വിഷയ-വികാരങ്ങളുടെ) തരംഗങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ശമിച്ചവനും ആയ അവനു നമസ്കാരം. മഹാനായ ഹൃഷീകേശനു നമസ്കാരം; ഹേ അനന്തശക്തിയേ, നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 190

वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह । अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः

വാക്ക് നിശ്ശബ്ദമാകുമ്പോൾ, അന്തർമുഖമായ മനസ്സോടുകൂടെ ആ ഏകനെ മാത്രമേ പ്രാപിക്കാനാകൂ—നാമരൂപാതീതമായ ശുദ്ധ ചൈതന്യമാത്രൻ. സത്-അസത് ഇരുവർക്കും അതീതനായ ആ അവ്യയ പരൻ ഞങ്ങളെ കാത്തരുളട്ടെ।

Verse 191

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यपैति जायते । मृन्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः

യാരിൽ ഈ സർവ്വജഗത്തും നിലകൊള്ളുന്നു, ആരിൽ നിന്നാണ് ഇത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, ആരുടെ ശക്തിയാൽ ഇത് നിലനിൽക്കുന്നു, ആരിൽ തന്നെയാണ് അവസാനം ലയിക്കുന്നത്, വീണ്ടും ആരിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്—മൺപാത്രാദികൾ മണ്ണുതന്നെയായതുപോലെ—ആ ബ്രഹ്മസ്വരൂപനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 192

यं न स्पृशंति न विदुर्मनोबुद्धींद्रियासवः । अंतर्बहिश्च विततं व्योमवत्प्रणतोऽस्म्यहम्

മനസും ബുദ്ധിയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും പ്രാണനും സ്പർശിക്കാനോ യഥാർത്ഥമായി അറിയാനോ കഴിയാത്തവൻ; ആകാശംപോലെ അകത്തും പുറത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന അവനോട് ഞാൻ പ്രണാമം അർപ്പിക്കുന്നു।

Verse 193

देहेंद्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशब्द्धाः प्रचरंति कर्मसु । नैवान्यदालोहमिव प्रतप्तं स्थानेषु तद्दृष्टपदेन एते

ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, പ്രാണൻ, മനസ്, ബുദ്ധി—ഇവ എല്ലാം അവന്റെ അംശത്തിൽ ബന്ധിതമായതിനാലാണ് കര്‍മ്മങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അവനെ വിട്ടാൽ ഇവ ഒന്നുമല്ല—ചുവന്നുതിളങ്ങാതെ ഇരുമ്പ് കത്തിക്കില്ലല്ലോ; അവന്റെ ദൃഷ്ടിശക്തിയാൽ തന്നെയാണ് ഇവ തത്തത് സ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്।

Verse 194

चतुर्भिश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामेकधा प्रणमामि तम् । पूर्वापरापरयुगे शास्तारं परमीश्वरम्

നാലുവിധം, ത്രിവിധം, ദ്വിവിധം, ഏകാഗ്രഭാവം—ഇങ്ങനെ ഞാൻ അവനോട് പ്രണാമം അർപ്പിക്കുന്നു; അവൻ പരമേശ്വരൻ, സനാതന ശാസ്താവ്, മുൻപും പിന്നും യുഗങ്ങളിലുടനീളം നിലകൊള്ളുന്നവൻ।

Verse 195

हित्वा गतीर्मोक्षकामा यं भजंति दशात्मकम् । तं परं सत्यममलं त्वां वयं पर्युपास्महे

മോക്ഷകാമികൾ മറ്റു ഗതികളെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് ഏതു ദശാത്മകസ്വരൂപനെ ഭജിക്കുന്നുവോ—നീ തന്നെയാണ് ആ പരമസത്യം, നിർമ്മലം, അമലം; ഞങ്ങൾ നിന്നെ നിരന്തരം ഉപാസിക്കുന്നു।

Verse 196

ओंनमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय विभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलोत्पलकुड्मलोपलालितचरणारविंदयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते

ഓം നമോ ഭഗവതേ—മഹാപുരുഷായ, മഹാനുഭാവായ, സർവ്വവിഭൂതികളുടെ പതയേ. ശ്രേഷ്ഠ ഭക്തഗണങ്ങളുടെ കരകമലരൂപ പദ്മകുട്മലങ്ങളുടെ മൃദുലാരാധനയാൽ ശോഭിക്കുന്ന യുഗള ചരണാരവിന്ദങ്ങളേ, ഹേ പരമപരമേഷ്ഠിൻ, നമസ്കാരം.

Verse 197

तवाग्निरास्यं वसुधांघ्रियुग्मं नभः शिरश्चंद्ररवी च नेत्रे । समस्तलोका जठरं भुजाश्च दिशश्चतस्रो भगवन्नमस्ते

നിന്റെ മുഖം അഗ്നി; ഭൂമി നിന്റെ യുഗള പാദങ്ങൾ; ആകാശം നിന്റെ ശിരസ്; ചന്ദ്രനും സൂര്യനും നിന്റെ നേത്രങ്ങൾ. സമസ്ത ലോകങ്ങൾ നിന്റെ ജഠരം; നാലു ദിക്കുകൾ നിന്റെ ഭുജങ്ങൾ—ഹേ ഭഗവൻ, നമസ്കാരം.

Verse 198

जन्मानि तावंति न संति देव निष्पीड्य सर्वाणि च सर्वकालम् । भूतानि यावंति मयात्र भीमे पीतानि संसारमहासमुद्रे

ഹേ ദേവാ, സർവ്വകാലവും വീണ്ടും വീണ്ടും ഞെരിഞ്ഞ് ഞാൻ അനുഭവിച്ച ജന്മങ്ങൾ എത്രയോ, അത്ര ജന്മങ്ങൾ പോലും ഇല്ല; ഈ ഭയങ്കര സംസാര-മഹാസമുദ്രത്തിൽ ഞാൻ ‘കുടിച്ച’—അഥവാ സഹിച്ച് അനുഭവിച്ച—ഭൂതജീവർ എത്രയോ, അത്രയും ഇല്ല.

Verse 199

संपच्छिलानां हिमवन्महेंद्रकैलासमेर्वादिषु नैव तादृक् । देहाननेकाननुगृह्णतो मे प्राप्तास्ति संपन्महती तथेश

ഹിമവാൻ, മഹേന്ദ്രൻ, കൈലാസം, മേരു മുതലായ പർവ്വതങ്ങളുടെ ശിലാസമമായ സമ്പത്തും അതുപോലെയല്ല. ഹേ ഈശാ, നീ അനുഗ്രഹിച്ച് എനിക്ക് അനേകം ദേഹങ്ങൾ നൽകിയതുപോലെ, മഹത്തായ സമ്പത്തും എനിക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും ലഭിച്ചു.

Verse 200

न संतिते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः । भूत्वा मया येषु न जंतवश्च संभक्षितो वा न च भूतसंघैः

ഹേ ദേവാ, ഭൂമിയിൽ ഞാൻ ജനിച്ച് പിന്നെ നശിക്കാത്ത പ്രദേശമൊന്നുമില്ല. അതുപോലെ, ഞാൻ ജീവിച്ച് ജന്തുക്കളെ ഭക്ഷിക്കാത്ത ഇടവും ഇല്ല—അല്ലെങ്കിൽ ഭൂതസംഘങ്ങൾ എന്നെ ഭക്ഷിക്കാത്ത ഇടവും ഇല്ല.