Adhyaya 240

Verse 1

चत्वार्तिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः उभयोरित्यादिः, स्वयं व्रजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति बलोत्करमिति ग , घ , ज , ञ च अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः समादिः राम उवाच प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा

ಇದೀಗ ಎರಡೂ ನೂರ ನಲವತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯ. ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು—ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹ ಎಂಬ ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿಯೇ ಪ್ರಶಂಸಿತ; ಪ್ರಭಾವ-ಉತ್ಸಾಹ ಹೊಂದಿದ ಒಬ್ಬ ಕವಿಯನ್ನೂ ದೇವಪುರೋಹಿತನು ಜಯಿಸಿದ್ದನು।

Verse 2

मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹರಲ್ಲದವರೂ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದವರೂ ಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಂತ್ರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅಸಾಧ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿ ಆರಂಭಿಸುವವರಿಗೆ ಶ್ರಮ‑ಕ್ಲೇಶವಲ್ಲದೆ ಫಲ ಎಲ್ಲಿ?

Verse 3

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं

ವಿಜ್ಞಾನವೆಂದರೆ—(1) ಹಿಂದೆ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿದ್ದದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, (2) ತಿಳಿದಿರುವದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದು; ಹಾಗೆಯೇ (3) ಅರ್ಥ ದ್ವೈಧವಾಗಿದಾಗ ಸಂಶಯಛೇದನ, (4) ಶೇಷದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ದರ್ಶನ।

Verse 4

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते

ಮಂತ್ರ (ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಸಲಹೆ) ಐದು ಅಂಗಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡದ್ದು—(1) ಸಹಾಯಕರು/ಮಿತ್ರರು, (2) ಸಾಧನಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಾಯಗಳು, (3) ದೇಶ‑ಕಾಲದ ವಿವೇಚನೆ, (4) ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕಾರ।

Verse 5

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं

ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ದೃಢ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಕಾರ್ಯಸಾಧನದ ಉಪಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಟವ, ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಮಿತ್ರರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮೃದ್ಧಿ—ಇವೇ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

Verse 6

मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा

ಮದ, ಪ್ರಮಾದ, ಕಾಮ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುವ ಮಾತುಗಳು—ರಹಸ್ಯ ಮಂತ್ರಣೆಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಕಪಟವಾಗಿರುವ ಕಾಮಿನಿಯರೂ ಭೋಗಾಸಕ್ತರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

Verse 7

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति

ಧೈರ್ಯವಂತನು, ಸ್ಮೃತಿಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ವಾಗ್ಮಿ, ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿಯೂ ದೃಢನಿಷ್ಠನಾಗಿ, ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿರುವವನು—ಅವನು ರಾಜದೂತನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನು.

Verse 8

निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः

ದೂತನು ಮೂರು ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—(1) ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದವನು, (2) ಮಿತಾಧಿಕಾರ ಪಡೆದವನು, (3) ಕೇವಲ ರಾಜಾಜ್ಞಾಪತ್ರವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವವನು; ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನು ಮುಂಚಿನವನಿಗಿಂತ ಪಾದಭಾಗ ಕಡಿಮೆ.

Verse 9

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं नय इष्यते इति ख , घ च शासनशासक इति ख , छ च कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्

ಶತ್ರುವಿನ ನಗರವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು; ಹಾಗೆಯೇ (ಶತ್ರು) ಸಭೆಯೊಳಗೂ ಹೋಗಬಾರದು—ಇದು ನಯ (ನೀತಿ) ಎಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೂತನು ಆಜ್ಞಾವಾಹಕನಾಗಿ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಿಸುವವನಾಗಿ ಕೂಡ ವರ್ತಿಸಬೇಕು. ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ನಂತರ ಹೊರಡಬೇಕು.

Verse 10

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः

ಶತ್ರುವಿನ ದುರ್ಬಲತೆಗಳನ್ನು, ಅವನ ಖಜಾನೆ, ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಸೇನಾಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿ, ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಚಲನವಲನಗಳಿಂದ ಅವನ ಇಷ್ಟ-ಅನಿಷ್ಟ (ರಾಗ-ಅರಾಗ)ವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.

Verse 11

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्

ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರಾದ ಸದಾಚಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸಬೇಕು.

Verse 12

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः

ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಚರನು ದೂತ/ಸಂದೇಶವಾಹಕನಾಗಿರಬೇಕು; ಅಪ್ರಕಾಶವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಚರನು ಎರಡು ವಿಧ. ಚರರು ವ್ಯಾಪಾರಿ, ಕೃಷಿಕೂಲಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಚಿಹ್ನಾಧಾರಿ ತಪಸ್ವಿ, ಭಿಕ್ಷುಕ ಇತ್ಯಾದಿ ವೇಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಹುದು.

Verse 13

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्

ಶತ್ರು ವ್ಯಸನಗ್ರಸ್ತನಾಗಿದ್ದು ದೂತನ ಪ್ರಯತ್ನ ಫಲಿಸದಿದ್ದರೆ, ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಯಾವ ಹೊಸ ಅಪಾಯ ಉದ್ಭವಿಸಬಹುದೋ ಅದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಅವನು ತಕ್ಷಣವೇ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಹೊರಡಬೇಕು.

Verse 14

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा

ಯಾವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು (ಕಲ್ಯಾಣ) ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ‘ವ್ಯಸನ’ (ಆಪತ್ತು) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವು—ಅಗ್ನಿ, ಜಲ (ಪ್ರಳಯ/ನೆರೆ), ವ್ಯಾಧಿ, ದುರ್ಭಿಕ್ಷ (ಅಕಾಲ), ಹಾಗೂ ಮರಕ (ಮಹಾಮಾರಿ).

Verse 15

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्

ಹೀಗೆ ದೈವಜನ್ಯ ವ್ಯಸನವು ಐದು ವಿಧ; ಮಾನುಷ (ಮಾನವಕೃತ) ವ್ಯಸನವೂ ಇದೆ. ದೈವವು—ಅದು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ—ಪುರುಷಕಾರ (ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರಯತ್ನ) ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಶಮನಗೊಳಿಸಬೇಕು.

Verse 16

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः

ಯೋಗ್ಯ ಉಪಕ್ರಮ ಮತ್ತು ನೀತಿಯಿಂದ ಮಾನುಷ ವ್ಯಸನವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಬೇಕು. ‘ಮಂತ್ರ’ ಎಂದರೆ ಮಂತ್ರಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯಿಸುವುದು; ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದೇ ಅದರ ಸಿದ್ಧಿ (ಯಶಸ್ವಿ ಪೂರ್ಣತೆ) ಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ.

Verse 17

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं

ಆಯ-ವ್ಯಯಗಳ ವಿಚಾರ, ದಂಡನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರ, ಶತ್ರುನಿರೋಧ, ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಪ್ರತಿಕಾರ, ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜನ ರಕ್ಷಣೆ—ಇವು ರಾಜ್ಯನೀತಿಯ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳು।

Verse 18

इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्

ಇಂತೆ ಅಮಾತ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ವ್ಯಸನಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದವನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಫಲವಾಗಿ ಚಿನ್ನ, ಧಾನ್ಯ, ವಸ್ತ್ರ, ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ಸಂತಾನವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ।

Verse 19

तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः

ಹಾಗೆಯೇ ಇತರ ಸಂಪತ್ತಿನ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಬೇಕು; ಪ್ರಜೆಗಳು ವ್ಯಸನಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು. ಆಪತ್ತಿನ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಜನರ ರಕ್ಷಣೆ ಕೋಶ ಮತ್ತು ದಂಡಾಧಿಕಾರದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ।

Verse 20

दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैर् इति ग , घ , छ , झ , ञ च स्वचरैर् इति ज विफले इति घ , झ , ञ च पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः

‘ದೃಷ್ಟಿ-ವಕ್ತ್ರ-ವಿಚೇಷ್ಟಿತೈಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಗ, ಘ, ಛ, ಝ, ಞ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ‘ಸ್ವಚರೈಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಜ ಅಕ್ಷರ; ‘ವಿಫಲೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಘ, ಝ, ಞ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇನ್ನೂ, ಆಶ್ರಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಪಟ್ಟಣವಾಸಿಗಳು ಮೊದಲಾದವರು ಇಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತಾರೆ—ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಮೌನದಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಜನರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಮಿತ್ರ-ಅಮಿತ್ರ ಪರಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ।

Verse 21

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः

ಸಾಮಂತರು ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಉಂಟಾದರೆ, ಆ ದೋಷವನ್ನೂ ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಪತ್ತನ್ನೂ ಶಮನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಸೇವಕರ ಪೋಷಣೆ, ದಾನಪ್ರದಾನ, ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆ-ಮಿತ್ರರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ/ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ।

Verse 22

धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः

ಧರ್ಮ, ಕಾಮಾದಿ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಭೇದವೂ ಹಾಗೂ ದುರ್ಗಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರ-ಭೂಷಣವೂ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೋಶದಿಂದಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿವೆ. ಕೋಶಕ್ಕೆ ವಿಪತ್ತು ಬಂದರೆ ಅವು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜಬಲದ ಮೂಲ ಕೋಶವೇ.

Verse 23

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्

ದಂಡದ ಮೂಲಕ ರಾಜನು ಮಿತ್ರ-ಅಮಿತ್ರರ ನಿಯಮ, ಭೂಮಿ-ಹೆಮ್ಮೆಯ (ಸುವರ್ಣದ) ಸಾಧನೆ, ಶತ್ರುಮರ್ಧನ ಮತ್ತು ದೂರಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಶೀಘ್ರ ನೆರವೇರಿಸುವುದನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕು; ದಂಡನೀತಿಯಿಂದ ಅವ್ಯವಸ್ಥಾಜನಿತ ವಿಪತ್ತು ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 24

सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्

ಧನಾದಿ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಮಿತ್ರರನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಶತ್ರುವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಕು; ದಾನಾದಿ ಉಪಕಾರಗಳಿಂದ ಮಿತ್ರನ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ, ಮಿತ್ರನ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

Verse 25

राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च

ರಾಜನು ವ್ಯಸನಾಸಕ್ತನನ್ನು ದಂಡಿಸಬೇಕು—ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುವವನನ್ನು, ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ದಂಡಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕಠೋರತೆ ತೋರಿಸುವವನನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಅರ್ಥದೂಷಣ (ಹಣದ ದುರುಪಯೋಗ) ಮಾಡುವವನನ್ನು.

Verse 26

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता

ಮದ್ಯಪಾನ, ಸ್ತ್ರೀಲೋಲತೆ, ಮೃಗಯಾ (ಬೇಟೆ), ದ್ಯೂತ (ಜೂಜು)—ಇವು ರಾಜನ ವ್ಯಸನಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಆಲಸ್ಯ, ಹಠ/ಸ್ತಬ್ಧತೆ, ದರ್ಪ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ದ್ವೈಧಾಚರಣೆ ಕೂಡ.

Verse 27

इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते

ಇಂತೆ ಪೂರ್ವೋಪದಿಷ್ಟವಾದುದು ‘ಸಚಿವವ್ಯಸನ’ವೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ; ಅನಾವೃಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಪೀಡಾದಿ ಕಷ್ಟಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಸನ’ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 28

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते

ದುರ್ಗದ ಯಂತ್ರಗಳು, ಪ್ರಾಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಖೆಗಳು ಜೀರ್ಣಗೊಂಡು, ಶಸ್ತ್ರಾಭಾವವಿದ್ದು, ಕ್ಷೀಣ ಸೇನೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಕಾಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೆ—ಅದನ್ನು ‘ದುರ್ಗವ್ಯಸನ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ।

Verse 29

व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते

ರಾಜಕೋಶವು ಖರ್ಚಾಗಿ ಹೋಗಿ, ಚದುರಿಸಿ/ಖಾಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟು, ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಡದೆ (ಆದಾಯ ನೀಡದೆ), ಸಂಚಿತವಾಗದೆ, ದೂಷಿತವಾಗಿ, ‘ದಾರ’ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ (ಸ್ತ್ರೀಯರು/ಗೃಹಾಶ್ರಿತರ ಕೈಯಲ್ಲಿ) ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೆ—ಅದು ‘ಕೋಶವ್ಯಸನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।

Verse 30

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः, मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं

ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಸುತ್ತುವರಿದವನು, ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡದವನು ಅಥವಾ ಅವಮಾನಿತನಾದವನು—ಅವನನ್ನು ಧೈರ್ಯಪಡಿಸಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು ಇತ್ಯಾದಿ. ‘ಮಿತ್ರನ ಮೂಲಕ ಆ ವ್ಯಸನದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬ ಅಂತಿಮ ಪಾಠ ಛಪು ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಗತಿಕ, ರೋಗಿ, ಶ್ರಾಂತ, ದೂರದಿಂದ ಬಂದವನು ಅಥವಾ ಹೊಸದಾಗಿ ಬಂದವನು—ಇವರಿಗೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕು।

Verse 31

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च

ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ಷೀಣನಾಗಿ, ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಅಗ್ರಶಕ್ತಿ ಕೂಡ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆಶೆಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಗಾಢ ನಿರಾಶೆ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ದೊರಕಿದುದೂ ಅಸತ್ಯ ಅಥವಾ ನಿರಾಶಾಜನಕವಾಗಿಯೇ ತೋರುತ್ತದೆ।

Verse 32

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च

ಪ್ರಾಣಾಂಗದ ಒಳಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಶಲ್ಯ (ಬಾಣದ ಮೊನೆ/ಮುಳ್ಳು) ಹಾಗೆಯೇ, ಆಧಾರಕ ತಂತುಗಳು ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಂಡ ಗಾಯ, ಮತ್ತು ಮೂಲಾಧಾರವೇ ನಾಶವಾದ ಗಾಯ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಅಸಾಧ್ಯ, ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।

Verse 33

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते

ಯೋಗ್ಯ ಸ್ವಾಮಿ ಇಲ್ಲದೆ ಸೇರಿಸಲಾದ ಸಂಪತ್ತು, ಒಡೆದ/ಚೆಡಿದ ನಿಧಿಯಿಂದ ಬಂದ ವಸ್ತು, ಮತ್ತು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಸಿದುಕೊಂಡ ಧನ—ಇವುಗಳನ್ನು ‘ಬಲವ್ಯಸನ’ (ಬಲದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುರ್ಭಾಗ್ಯ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ।

Verse 34

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्

ದೈವಪೀಡಿತನಾದ ಮಿತ್ರ, ಅಥವಾ ಶತ್ರುಬಲದಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದವನು, ಮತ್ತು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದವನು—ಅವನು ತಪ್ಪಾದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಶತ್ರುವಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ।

Verse 35

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಧನದ ದೂಷಣ/ನಾಶ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮಾತು ಮತ್ತು ದಂಡದಲ್ಲಿ ಕಠೋರತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಾಮದಿಂದ ಬೇಟೆ ಮತ್ತು ಜೂಜು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ವ್ಯಸನಗಳು—ಮದ್ಯಪಾನ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಲಂಪಟತೆ।

Verse 36

वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः

ವಾಕ್ಕಿನ ಕಠೋರತೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೋಷ; ಅದು ಅನಾವಶ್ಯಕ ಅಶಾಂತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಯಾವುದೇ ಹಿತಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ಯುಕ್ತಿವಿಚಾರದಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸಬೇಕು।

Verse 37

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं

ದಂಡಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕಠೋರನಾಗಿ ಬಲವಂತ ಮಾಡುವ ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭೀತರಾದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಅವನ ಶತ್ರುಗಳ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ।

Verse 38

विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः

ಶತ್ರುಗಳು ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಬಲಿಷ್ಠರಾದರೆ ಅವರು ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗುತ್ತಾರೆ; ದೂಷ್ಯವಾದುದನ್ನು ದೂಷಿಸಲು ಮಹಾಪುರುಷನು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದೂ ಮಹತ್ತಾದ ನೀತಿಸಿದ್ಧಾಂತ।

Verse 39

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः

ನೀತಿತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ‘ಅರ್ಥದೂಷಣ’ಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಮದ್ಯಪಾನದಿಂದ ಕಾರ್ಯ-ಅಕಾರ್ಯದ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಮೃಗಯೆಯಿಂದ ಗಾಯ/ಹಾನಿ; ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಕ್ಷಯ (ವಿನಾಶ)।

Verse 40

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं

ಶ್ರಮ ನಿವಾರಣೆಗೆ ರಕ್ಷಿತ ವನದಲ್ಲಿ ಮೃಗಯೆ ಮಾಡಬಹುದು; ಆದರೆ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಮೊದಲಾದವು ಹುಟ್ಟಿ ಕಲಹಾದಿ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗಿ, ಅದು ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ।

Verse 41

कालातिपातो धर्मार्थपीरा स्त्रीव्यसनाद्भवेत् पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः

ಸ್ತ್ರೀವ್ಯಾಸನದಿಂದ ಕಾಲವ್ಯಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮದ್ಯಪಾನದ ದೋಷದಿಂದ ಪ್ರಾಣನಾಶ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ-ಅಕಾರ್ಯ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗದ ಸ್ಥಿತಿ ಬರುತ್ತದೆ।

Verse 42

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं

ಸೈನ್ಯ ಶಿಬಿರವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿಯೂ ನಿಮಿತ್ತ-ಶಕುನಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿಯೂ ಇರುವವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿಬಿರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ನಿವಾಸವನ್ನು ಖಜಾನೆಯೊಡನೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 43

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्

ಶ್ರೇಣಿಜನ, ಸ್ನೇಹಿತ ಸಹಾಯಕರು, ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದ ಹಿಡಿದ/ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಸೇರಿಸಿದ ದಳಗಳು ಮತ್ತು ಆಟವಿಕ (ಅರಣ್ಯವಾಸಿ) ಪಡೆ—ಇವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮೌಲಿ-ಆಕಾರದ ವಲಯವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ರಾಜಮಹಲನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು.

Verse 44

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि

ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪತಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸನ್ನದ್ಧವಾದ ಸೇನೆಯ ಒಂದು ವಿಭಾಗವು ಹೊರಗೆ ವಲಯಾಕಾರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಗಸ್ತು ತಿರುಗಬೇಕು; ಚೌಕ/ಚತ್ವರಗಳನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು.

Verse 45

वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः

ಸೀಮೆ ಮತ್ತು ಸೀಮಾಂತ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ತನ್ನ ಗುಪ್ತಚರರಿಂದ ವರ್ತಮಾನಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವವರೂ ಒಳಗೆ ಬರುವವರೂ—ಎಲ್ಲರೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಗಮನಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡಬೇಕು.

Verse 46

सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्

ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ, ಉಪೇಕ್ಷೆ, ಇಂದ್ರಜಾಲ (ಮಾಯಾಪ್ರಯೋಗ) ಮತ್ತು ಮಾಯೋಪಾಯಗಳು—ಇವು ಏಳು ಉಪಾಯಗಳು; ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಯು ಅವನ್ನು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು.

Verse 47

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात् मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं

ಸಾಮ (ಸಮಾಧಾನ) ನಾಲ್ಕು ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತ—(1) ಉಪಕಾರಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಂಸೆ, (2) ಸಹಾಯಕ ಕರ್ಮಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ, (3) ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ-ಬಂಧಗಳ ಕಥನ, (4) ಮೃದು ಹಾಗೂ ಶಿಷ್ಟ ಭಾಷಣ।

Verse 48

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः

ಬಂದ ಯಾಚಕ/ಅತಿಥಿಗೆ ಗೌರವದಿಂದ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ, ವಾಕ್ಯದಿಂದ ‘ಇದು ನಿನ್ನದು; ನಾನು ನಿನ್ನವನು’ ಎಂದು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಕೈಗೆ ಬಂದ ಧನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನು—ಅರ್ಪಣದ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಭಾವದಂತೆ ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ ಅಥವಾ ಅಧಮನೆಂದು ಗಣ್ಯನು।

Verse 49

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं

ಆಗ (1) ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿದಾನ/ಪ್ರತ್ಯುಪಹಾರ ನೀಡಬೇಕು, (2) ಸ್ವೀಕರಿಸಿದುದಕ್ಕೆ ಅನುಮೋದನೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಬೇಕು, (3) ಹಿಂದೆ ನೀಡದ ದ್ರವ್ಯದಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ಮತ್ತು (4) ಬಲಾತ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬೇಕು।

Verse 50

देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा

ದಾನವು ಐದು ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತ—(1) ದೇಯ (ಸರಳ ದಾನ), (2) ಪ್ರತಿಮೋಕ್ಷ (ವಿಮೋಚನೆ/ಉದ್ಧಾರಾರ್ಥ ದಾನ), (3) ಸ್ನೇಹ-ರಾಗಾಪನಯನ (ಆಸಕ್ತಿಯ ನಿವಾರಣೆ), ಮತ್ತು (4) ಸಂಹರ್ಷೋತ್ಪಾದನ (ಹರ್ಷ-ಉತ್ಸಾಹ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು) ಸಹ।

Verse 51

मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः

ಭೇದವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರ ಪ್ರಕಾರ ‘ಭೇದ’ ಎಂದರೆ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಕ್ಕೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು; ಅದು ಮೂರು ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತ. ಹಾಗೆಯೇ ದಮನ (ಬಲಾತ್ಕಾರ ನಿಯಂತ್ರಣ) ಮೂರು ವಿಧ—ವಧ, ಅರ್ಥಹರಣ, ಮತ್ತು ಪರಿಕ್ಲೇಶ (ಪೀಡನೆ/ಉಪದ್ರವ)।

Verse 52

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते

ಬಹಿರಂಗವಾಗಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಲಿ ನಡೆದುಕೊಂಡರೂ, ಜನರು ದ್ವೇಷಿಸುವವರಿಂದ ದೂರವಿರಬೇಕು. ಅಂಥವರು ನಾಶವಾದಾಗ ಲೋಕ ಶಾಂತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪಿಂಡದಾನವೂ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 53

परिवेशयेदिति ख तथैव सुप्रवर्तनमिति ज , ट च विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे

‘ಪರಿವೇಶಯೇತ್’ ಎಂಬುದು ಖ-ಪಾಠ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸುಪ್ರವರ್ತನಮ್’ ಎಂಬುದು ಜ ಮತ್ತು ಟ ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುಪ್ತ/ಯುಕ್ತಿ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬೇಕು. ಆದರೆ ಜನ್ಮಮಾತ್ರದಿಂದ ದ್ವಿಜ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣ)ನನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಕೊಲ್ಲಬಾರದು; ಸಾಮ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರತಿದಾನ/ಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬೇಕು.

Verse 54

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः

ಚಿತ್ತಗಳು ರಾಗಮೋಹದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡು, ದುಷ್ಟನು ಹಾನಿಕರವಾದುದನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡರೂ, ಅಮೃತವನ್ನು ನುಂಗುವಂತೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಾಮ (ಸಾಂತ್ವನ)ವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು.

Verse 55

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा

ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದವನು; ಧನಲೋಭಿ; ಕರೆಯಿಸಿ ಅವಮಾನಿಸಿದವನು; ರಾಜನನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವವನು; ಹಾಗೆಯೇ ಅತಿಯಾಗಿ ಉಗ್ರನಾಗಿ ಆತ್ಮಗರ್ವದಿಂದ ತುಂಬಿರುವವನು—ಇಂತಹವರು ಸಾಧ್ಯ ಶತ್ರುಗಳೆಂದು ಸಂಶಯಿಸಬೇಕಾದವರು.

Verse 56

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः

ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಅರ್ಥಗಳ ಸಾಧನೆ ಕಡಿತಗೊಂಡವನು; ಕ್ರುದ್ಧನಾದವನು; ಅಹಂಕಾರಿಯು; ಅವಮಾನಿತನು; ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಮತ್ತು ವೈರ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡವನು—ಇವನನ್ನೂ ಸಾಮ (ಸಾಂತ್ವನ)ದಿಂದ ಶಮನಗೊಳಿಸಬಹುದು.

Verse 57

हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्

ಧನ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿ ಕಸಿದುಕೊಂಡವನೂ, ಪೂಜಾರ್ಹನಾಗಿದ್ದರೂ ಯಥೋಚಿತ ಗೌರವ ಪಡೆಯದವನೂ—ಇಂಥವರು ಶತ್ರು ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ನಿತ್ಯವೂ ಸಂಶಯದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಅವರನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಭೇದ ಉಂಟುಮಾಡಬೇಕು।

Verse 58

आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत् सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं

ಬಂದವರನ್ನು ಇಷ್ಟವಾದ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ ಗೌರವಿಸಬೇಕು; ತನ್ನವರನ್ನೂ ಶಮನಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕವಾಗಿ ಸಾಮ (ಸಮಾಧಾನ)ವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು; ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರ ಭಯದ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿಯಬೇಕು।

Verse 59

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते

ಸಾಮ, ದಾನ, ಮಾನ (ಗೌರವ) ಮತ್ತು ಭೇದ—ಇವು ನೀತಿಯ ಉಪಾಯಗಳು ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಹೊಡೆತ ಪಡೆದ ಸ್ನೇಹವು, ಹುಳ ತಿಂದ ಮರದಂತೆ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ।

Verse 60

त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्

ತ್ರಿಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿ ದೇಶ-ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ದಂಡದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬೇಕು; ಆದರೆ ಮೈತ್ರೀಪ್ರಧಾನನಾಗಿ ಕಲ್ಯಾಣಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನನ್ನು ಸಾಂತ್ವನ (ಸಮಾಧಾನ)ದಿಂದ ಸಾಧಿಸಬೇಕು।

Verse 61

लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः

ಲೋಭಿಯನ್ನೂ ದುರ್ಬಲನನ್ನೂ ದಾನದಿಂದ ಜಯಿಸಬೇಕು; ಮಿತ್ರರನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಶಯದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು; ದುಷ್ಟರನ್ನು ದಂಡಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಮತ್ತು ಪುತ್ರ-ಭ್ರಾತೃ ಮೊದಲಾದ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಸಾಮದಿಂದ ಶಮನಗೊಳಿಸಬೇಕು।

Verse 62

दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान् सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्

ದಾನ ಮತ್ತು ಭೇದೋಪಾಯಗಳಿಂದ ಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯರು, ಯೋಧರು ಹಾಗೂ ಜನಪದಸಂಬಂಧಿತ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು; ಸೀಮಾಂತ ಸಾಮಂತರು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯವಾಸಿ ಗುಂಪುಗಳನ್ನೂ ಭೇದ ಹಾಗೂ ದಂಡದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಬೇಕು; ಅಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ದಮನಿಸಬೇಕು।

Verse 63

देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः

ಅಂತರಗೃಹದಲ್ಲಿರುವ ಜನರು ದೇವತೆಯ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಾಗ, ರಾತ್ರಿ ಸ್ತ್ರೀವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಅದ್ಭುತ ದರ್ಶನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 64

दानभेदैश् चैव मुख्यान् पौरानिति ज वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं

ದಾನ-ಭೇದಾದಿ ವಿಧಗಳು ಹಾಗೂ ‘ಪೌರ’ ಎಂಬ ಮುಖ್ಯ ವರ್ಗಗಳಂತೆ ವರ್ಗೀಕರಣವಿದೆ; ಹೀಗೆ ವೇತಾಳ, ಓಲ್ಕಾ, ಪಿಶಾಚ ಮತ್ತು ‘ಶಿವ’ ಎಂಬ ಸತ್ತ್ವಗಳ ಸ್ವರೂಪಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅವರು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಆಯುಧ, ಅಗ್ನಿ, ಕಲ್ಲು, ನೀರನ್ನು ಮಳೆಯಂತೆ ಸುರಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು।

Verse 65

तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां

“ಕತ್ತಲೆ, ಗಾಳಿ, ಬೆಂಕಿ, ಮೋಡ”—ಇದು ಅಮಾನುಷ ಮಾಯೆ; ಸ್ತ್ರೀರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಭೀಮನು ಕೀಚಕನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು।

Verse 66

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया

ಅನ್ಯಾಯ, ವಿಪತ್ತು ಅಥವಾ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವನನ್ನು ತಡೆಯದೆ ಬಿಡುವುದು ‘ಉಪೇಕ್ಷೆ’ ಎಂಬ ದೋಷವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹಿಡಿಂಬೆಯ ಮೂಲಕ ಒಬ್ಬ ಸಹೋದರನೂ ಉಪೇಕ್ಷಿತನಾದನು ಎಂಬುದು ದೃಷ್ಟಾಂತ।

Verse 67

मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां

ಮೇಘಜನಿತ ಅಂಧಕಾರ, ಮಳೆ, ಅಗ್ನಿ, ಪರ್ವತಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅದ್ಭುತ (ಅಶುಭ) ದರ್ಶನ, ಹಾಗೆಯೇ ಸೇನೆಯ ವಿಚಿತ್ರ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಧ್ವಜಧಾರಿಗಳ ಪಡೆಗಳು ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶಕುನ (ನಿಮಿತ್ತ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು।

Verse 68

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿ ಪರಾಭವಗೊಳಿಸಲು, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಚೂರುಚೂರಾದ, ಭಿನ್ನವಾದವರನ್ನೂ—ಮರಣಿಸಿ ಹೋಗಿರುವವರನ್ನೂ ಸಹ—ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಿಸುವ ಇಂದ್ರಜಾಲ (ಮಾಯಾವ್ಯವಸ್ಥೆ)ವನ್ನು ಉಪಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು।