Adhyaya 232

Verse 1

एये महापुराणे शकुनानि नाम एकत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वामं दक्षिणेत्यादिः, सम्मुखमारुतादित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति अथ द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः यात्रामण्डलचिन्तादिः पुष्कर उवाच सर्वयात्रां प्रवक्ष्यामि राजधर्मसमाश्रयात् अस्तङ्गते नीचगते विकले रिपुराशिगे

ಈ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಶಕುನಾಣಿ’ ಎಂಬ 231ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವಿದೆ; ಅದು ‘ವಾಮಂ ದಕ್ಷಿಣೇ…’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಮ್ಮುಖಮಾರುತಾತ್…’ ರಿಂದ ‘ಆದಿತ್ಯ…’ ವರೆಗೆ ಇರುವ ಪಾಠ ಝಾ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ನಂತರ 232ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ಯಾತ್ರಾಮಂಡಲಚಿಂತಾ…’ದಿಂದ ಆರಂಭ. ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಾನು ಎಲ್ಲ ಯಾತ್ರೆಗಳ ವಿಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; (ಗ್ರಹ) ಅಸ್ತ, ನೀಚ, ವಿಕಲ/ಪೀಡಿತ ಅಥವಾ ಶತ್ರುರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಯಾತ್ರೆ ಅಶುಭ।

Verse 2

प्रतिलोमे च विध्वस्ते शुक्रे यात्रां विसर्जयेत् प्रतिलोमे बुधे यात्रां दिक्पतौ च तथा च ग्रहे

ಶುಕ್ರನು ಪ್ರತಿಲೋಮ (ವಿಪರೀತ) ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಪೀಡಿತ/ವಿಧ್ವಸ್ತನಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಬುಧನು ಪ್ರತಿಲೋಮವಾಗಿದ್ದಾಗ, ದಿಕ್ಪತಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಗ್ರಹವೂ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾತ್ರೆ ಬಿಡಬೇಕು।

Verse 3

वैधृतौ च व्यतीपाते नागे च शकुनौ तथा चतुष्पादे च किन्तुघ्ने तथा यात्रां विवर्जयेत्

ವೈಧೃತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತೀಪಾತ ಎಂಬ ಅಶುಭ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾಗ ಮತ್ತು ಶಕುನಿ, ಹಾಗೂ ಚತುಷ್ಪಾದ ಮತ್ತು ಕಿಂತುಘ್ನ ಕರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬಾರದು; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರೆ ವರ್ಜ್ಯ।

Verse 4

विपत्तारे नैधने च प्रत्यरौ चाथ जन्मनि गण्डे विवर्जयेद्यात्रां रिक्तायाञ्च तिथावपि

ವಿಪತ್ತಾರಾ, ನೈಧನ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯರೀ ಯೋಗಗಳಿರುವಾಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಜನ್ಮ ನಕ್ಷತ್ರಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಗಂಡ (ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸಂಧಿ) ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರಿಕ್ತಾ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ವರ್ಜಿಸಬೇಕು।

Verse 5

उदीची च तथा प्राची तयोरैक्यं प्रकीर्तितं पश्चिमा दक्षिणा या दिक् तयोरैक्यं तथैव च

ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕು ಪರಸ್ಪರ ಯುಗ್ಮವಾಗಿ (ಸಹಚರವಾಗಿ) ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ಯುಗ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।

Verse 6

वाय्वग्निदिक्समुद्भूतं परिघन्न तु लङ्घयेत् आदित्यचन्द्रशौरास्तु दिवसाश् च न शोभनाः

ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ ಅಥವಾ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪರಿಘ-ಪ್ರಕಾರದ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ಲಂಘಿಸಿ (ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು) ಹೋಗಬೇಕು, ಅದರೊಳಗಿಂದ ಮಾರ್ಗ ಹಿಡಿಯಬಾರದು; ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಗ್ರಹದೋಷ (ಶೌರ) ಇರುವ ದಿನಗಳೂ ಶುಭಕರವಲ್ಲ।

Verse 7

कृत्तिकाद्यानि पूर्वेण मघाद्यानि च याम्यतः मैत्राद्यान्यपरे चाथ वासवाद्यानि वाप्युदक्

ಕೃತ್ತಿಕೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಮಘೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವವು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಮೈತ್ರಾ (ಅನುರಾಧಾ)ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವವು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ವಾಸವಾ (ಶ್ರವಣ)ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವವು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 8

सर्वद्वाराणि शस्तानि छायामानं वदामि ते आदित्ये विंशतिर्ज्ञेयाश् चन्द्रे षोडश कीर्तिताः

ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ದ್ವಾರಗಳೂ ಶುಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ನಿನಗೆ ಛಾಯಾಮಾನ (ಛಾಯಾಮಾಪನ) ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ವಿಭಾಗಗಳು ಜ್ಞೇಯ, ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹದಿನಾರು ಎಂದು ಕೀರ್ತಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 9

भौमे पञ्चदशैवोक्ताश् चतुर्दश तथा बुधे विवर्जयेत् इति ख , ग , घ , ञ च दिक् पूर्वा या तथोदीचीति ज त्रयोदश तथा जीये शुक्रे द्वादश कीर्तिताः

ಮಂಗಳವಾರಕ್ಕೆ ಹದಿನೈದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬುಧವಾರಕ್ಕೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು—ಖ, ಗ, ಘ, ಞ (ವರ್ಗಗಳನ್ನು) ವರ್ಜಿಸಬೇಕು. ದಿಕ್ಕು ಪೂರ್ವ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಎಂದು, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಜ’ (ವರ್ಗ) ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗುರುವಾರಕ್ಕೆ ಹದಿಮೂರು, ಶುಕ್ರವಾರಕ್ಕೆ ಹನ್ನೆರಡು ಕೀರ್ತಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 10

एकादश तथा सौरे सर्वकर्मसु कीर्तिताः जन्मलग्ने शक्रचापे सम्मुखे न व्रजेन्नरः

ಏಕಾದಶಿ ಹಾಗೂ ಸೌರ ದಿನವು ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜನ್ಮಲಗ್ನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಕ್ರಚಾಪ (ಇಂದ್ರಧನುಸ್ಸು) ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಹೊರಡಬಾರದು.

Verse 11

शकुनादौ शुभे यायाज्जयाय हरिमास्मरन् वक्ष्ये मण्डलचिन्तान्ते कर्तव्यं राजरक्षणं

ಶುಭ ಶಕುನಾದಿಗಳು ಕಂಡಾಗ, ಹರಿಯನ್ನು (ವಿಷ್ಣು) ಸ್ಮರಿಸುತ್ತ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡಬೇಕು. ಮುಂದಾಗಿ ರಾಜಕೀಯ ಮಂಡಲ-ಚಿಂತನೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ರಾಜರಕ್ಷಣ (ರಾಜ್ಯ-ರಕ್ಷೆ) ವಿಧಿಯನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

Verse 12

स्वाम्यमात्यं तथा दुर्गं कोषो दण्डस्तथैव च मित्रञ्जनपदश् चैव राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते

ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಪ್ತಾಂಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಸ್ವಾಮಿ (ರಾಜ), ಅಮಾತ್ಯ (ಮಂತ್ರಿಗಳು), ದುರ್ಗ, ಕೋಶ (ಖಜಾನೆ), ದಂಡ (ದಂಡಾಧಿಕಾರ/ಶಾಸನಶಕ್ತಿ), ಮಿತ್ರ, ಮತ್ತು ಜನಪದ (ಪ್ರಜೆಯೊಡನೆ ದೇಶ).

Verse 13

सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य विघ्नकर्तॄन् विनाशयेत् मण्डलेषु च सर्वेषु वृद्धिः कार्या महीक्षिता

ಸಪ್ತಾಂಗ ರಾಜ್ಯದ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ರಾಜನು ವಿಘ್ನಕಾರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಕು; ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಮಂಡಲಗಳಲ್ಲಿ (ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ) ಸಮೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬೇಕು।

Verse 14

आत्ममण्डलमेवात्र प्रथमं मण्डलं भवेत् सामन्तास्तस्य विज्ञेया रिपवो मण्डलस्य तु

ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮಂಡಲವೆಂದು ಸ್ವಮಂಡಲವನ್ನೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ಅದರ ಸಾಮಂತರು (ಪಕ್ಕದ ಅಧೀನ/ಸಮೀಪದ ಆಡಳಿತಕರು) ಮಂಡಲ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು।

Verse 15

उपेतस्तु सुहृज् ज्ञेयः शत्रुमित्रमतः परं मित्रमित्रं ततो ज्ञेयं मित्रमित्ररिपुस्ततः

ತನ್ನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದವನು ಸುಹೃದ್ (ಮಿತ್ರ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ನಂತರ ‘ಶತ್ರುವಿನ ಮಿತ್ರ’, ಆಮೇಲೆ ‘ಮಿತ್ರನ ಮಿತ್ರ’, ಮತ್ತು ಬಳಿಕ ‘ಮಿತ್ರನ ಮಿತ್ರನ ಶತ್ರು’ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು।

Verse 16

एतत्पुरस्तात् कथितं पश्चादपि निबोध मे पार्ष्णिग्राहस्ततः पश्चात्ततस्त्वाक्रन्द उच्यते

ಇದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ನನ್ನಿಂದ ಮುಂದಿನದನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೋ. ಅದರ ನಂತರ ‘ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹ’ (ಮಡಿಕಾಲು/ಹಿಮ್ಮಡಿ ಹಿಡಿತ) ಮತ್ತು ತದನಂತರ ‘ಆಕ್ರಂದ’ ಎಂಬ ಕ್ರಮ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 17

आसारस्तु ततो ऽन्यः स्यादाक्रन्दासार उच्यते जिगीषोः शत्रुयुक्तस्य विमुक्तस्य तथा द्विज

ಅದಾದ ನಂತರ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಧದ ನಿಯೋಜನೆ ಇದೆ; ಅದನ್ನು ‘ಆಕ್ರಂದ-ಆಸಾರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ—ಜಿಗೀಷು (ವಿಜಯಾಕಾಂಕ್ಷಿ) ಶತ್ರುವಿನೊಂದಿಗೆ ತೊಡಗಿರುವಾಗಲೂ, ಅಥವಾ ವಲಯ/ಒತ್ತಡದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾದಾಗಲೂ, ಹೇ ದ್ವಿಜ।

Verse 18

नात्रापि निश् चयः शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव निग्रहानुग्रहे शक्तो मध्यस्थः परिकीर्तितः

ಓ ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ನಿಶ್ಚಿತ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಂಡ (ನಿಗ್ರಹ) ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ—ಎರಡನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾದವನೇ ‘ಮಧ್ಯಸ್ಥ’ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 19

निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत् उदासीनः स कथितो बलवान् पृथिवीपतिः

ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ದಂಡ (ನಿಗ್ರಹ) ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ—ಎರಡನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದೆ ಉದಾಸೀನನಾಗಿ ಇರುವವನೇ ನಿಜವಾದ ಬಲವಂತನಾದ ಭೂಪತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 20

मण्डलेषु च सर्वेषु सुरेश्वरसमा हि ते इत्य् अर्धश्लोक आसारस्त्वित्यस्य पूर्वं ट पुस्तके वर्तते, परन्त्वसंलग्नः न कस्यचिद्रिपुर्मित्रङ्कारणाच्छत्रुमित्रके मण्डलं तव सम्प्रोक्तमेतद् द्वादशराजकं

‘ಎಲ್ಲ ಮಂಡಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ದೇವಾಧಿಪತಿಗೆ ಸಮಾನ’—ಈ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ಸಾರಭೂತ; Ṭ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಮುಂಚೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಇಂದಿನ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿಲ್ಲ. ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ಯಾರಿಗೂ ಶತ್ರುವಾಗಲಿ ಮಿತ್ರವಾಗಲಿ ಆಗರು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನೇ, ಹನ್ನೆರಡು ರಾಜರ ರಾಜಕೀಯ ಮಂಡಲವನ್ನು ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 21

त्रिविधा रिपवो ज्ञेयाः कुल्यानन्तरकृत्रिमाः पूर्वपूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः

ಶತ್ರುಗಳು ಮೂರು ವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಕುಲ್ಯ (ವಂಶ/ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ), ಅನಂತರ (ಸಮೀಪ/ಪಕ್ಕದ), ಮತ್ತು ಕೃತಕ (ಕೃತಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತ). ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದುದು ಮುಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗಂಭೀರವೂ, ಪರಿಹರಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೂ ಎಂದು ಮತವಾಗಿದೆ.

Verse 22

अनन्तरो ऽपि यः शत्रुः सो ऽपि मे कृत्रिमो मतः पार्ष्णिग्राहो भवेच्छत्रोर्मित्राणि रिपवस् तथा

ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಶತ್ರುವೂ ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಕೃತಕ (ಪರಿಸ್ಥಿತಿಜನ್ಯ) ಶತ್ರುವೇ. ‘ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹ’ (ಹಿಂದಿನಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡುವವನು) ಶತ್ರುವಿನ ಮಿತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಶತ್ರುವಿನ ಮಿತ್ರರೂ (ನಮಗೆ) ಶತ್ರುಗಳೇ.

Verse 23

पार्ष्णिग्राहमुपायैश् च शमयेच्च तथा स्वकं मित्रेण शत्रोरुच्छेदं प्रशंसन्ति पुरातनाः

ಯೋಗ್ಯ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ‘ಪಾರ್ಷ್ಣಿಗ್ರಾಹ’ (ಹಿಂದಿನಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡುವ) ಶತ್ರುವನ್ನೂ ಶಮನಗೊಳಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಮಿತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಶತ್ರುವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉಚ್ಛೇದವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕು—ಎಂದು ಪುರಾತನರು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ।

Verse 24

मित्रञ्च शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरं शत्रुं जिगोषुरुच्छिन्द्यात् स्वयं शक्नोति चेद्यदि

ಮಿತ್ರನು ಸಹ ಸಾಮಂತತ್ವದಿಂದ (ಪಕ್ಕದ ಶಕ್ತಿ ಆಗಿ) ಬೇಗನೇ ಶತ್ರುತ್ವಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಬಯಸುವವನು, ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದರೆ ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ಛೇದಿಸಿ (ನಾಶಮಾಡಿ) ಬಿಡಬೇಕು।

Verse 25

प्रतापवृद्धौ तेनापि नामित्राज्जायते भयं यथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वासश् च यथा भवेत्

ಪ್ರತಾಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಶತ್ರುವಲ್ಲದವರಲ್ಲಿ (ಅಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ) ತನ್ನಿಂದ ಭಯ ಹುಟ್ಟದಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಜನರು ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗದೆ, ತನ್ನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು।

Verse 26

जिगीषुर्धर्मविजयी तथा लोकं वशन्नयेत्

ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಧರ್ಮದ ಮೂಲಕ ವಿಜಯಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತರಬೇಕು।