Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯೂಹರಚನೆ (ಯುದ್ಧವಿನ್ಯಾಸ) ವಿವರಣೆ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ, ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಬಾಹ್ಯ ತಂತ್ರದಿಂದ ತಿರುಗಿ ರಾಜನು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ಇದನ್ನು ಪರಂಪರागत ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಮುದ್ರ ಋಷಿಯು ಗರ್ಗನಿಗೆ ಬೋಧಿಸಿದ ಸಾಮುದ್ರಿಕ ವಿದ್ಯೆ; ಇದು ಸ್ತ್ರೀ–ಪುರುಷರ ಶುಭ–ಅಶುಭ ಸೂಚಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಹಸಮತೆ, ‘ಚತುರ್ವಿಧ ಸಮತೆ’, ನ್ಯಗ್ರೋಧ-ಪರಿಮಂಡಲ ಪ್ರಮಾಣ (ಬಾಹುವಿಸ್ತಾರ = ಎತ್ತರ) ಮುಂತಾದ ಆದರ್ಶ ಅನುಪಾತಗಳು, ಅಂಗುಲ–ಕಿಷ್ಕು ಮಾಪಗಳು, ವಕ್ಷಸ್ಥಲಾದಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರೇಖೆಗಳು, ಪದ್ಮಸಮಾನ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಜೋಡಿ ಅಂಗಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿವರಗಳಿವೆ. ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಶೌಚ, ದಾನ, ಶೌರ್ಯ ಎಂಬ ನೈತಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ದೇಹಪರೀಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ರೂಪದ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವಭಾವವಿವೇಕವೂ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರುಕ್ಷತೆ, ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಶಿರೆಗಳು, ದುರ್ವಾಸನೆ ಅಶುಭ; ಮಧುರ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಗಜಗತಿ ಶುಭ—ಆಡಳಿತ, ಆಯ್ಕೆ, ಸಲಹೆಗೆ ನीतಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪಯುಕ್ತ ಸಾಧನವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Shlokas
Verse 1
यव्यूहस्य ??? दुर्जयव्यूहस्य ??? भोगव्यूहस्य ??? गोमूत्रिकाव्यूहस्य ??? शकटव्यूहस्य ??? अमरव्यूहस्य ??? सर्वतोभद्रव्यूहस्य ??? अथ द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुरुषलक्षणं अग्निर् उवाच रामोक्तोक्ता मया नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे लक्षणं यद्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा
ಯವವ್ಯೂಹ, ದುರ್ಜಯವ್ಯೂಹ, ಭೋಗವ್ಯೂಹ, ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾವ್ಯೂಹ, ಶಕಟವ್ಯೂಹ, ಅಮರವ್ಯೂಹ ಮತ್ತು ಸರ್ವತೋಭದ್ರ-ವ್ಯೂಹ—ಇವುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ‘ಪುರುಷಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ದ್ವಿಶತ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭ. ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ, ರಾಮೋಕ್ತ ನೀತಿಯನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆ ಬೋಧಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಈಗ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರ ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪುರಾತನದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರನು ಗರ್ಗನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಲಕ್ಷಣಶಾಸ್ತ್ರದಂತೆ।
Verse 2
समुद्र उवाच पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं एकाधिको द्विशुक्रश् च त्रिगन्भीरस्तथैव च
ಸಮುದ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಶುಭಾಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಏಕಾಧಿಕ’, ‘ದ್ವಿಶುಕ್ರ’ ಹಾಗೂ ‘ತ್ರಿಗಂಭೀರ’ ಎಂಬ ವರ್ಗಗಳೂ ಇವೆ।
Verse 3
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश् च त्रिभिर्व्याप्नोति यस् तथा त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश् च सुव्रत
ಅವನು ‘ತ್ರಿತ್ರಿಕ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ರಿಪ್ರಲಂಬ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ತ್ರಿವಿಧ (ಲೋಕ/ಅವಸ್ಥೆ)ಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸುವವನು. ಅವನು ‘ತ್ರಿಬಲೀಮಾನ್’, ‘ತ್ರಿವಿನತ’, ‘ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞ’ ಮತ್ತು ‘ಸುವ್ರತ’ನು.
Verse 4
पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश् च तथा त्रिषु चतुर्लेखस् तथा यश् च तथैव च चतुःसमः
ಪುರುಷನು ಸೌಲಕ್ಷಣ್ಯಯುಕ್ತನಾಗಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲನಾಗಿ, ಮತ್ತು ತ್ರಿಷು (ರೇಖೆ/ಪ್ರದೇಶ)ಗಳಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ಅವನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ‘ಚತುಃಸಮ’—ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ-ಸಮತೋಲನ ಹೊಂದಿರಬೇಕು।
Verse 5
चतुष्किष्कुश् चतुर्दंष्ट्रः शुक्लकृष्णस्तथैव च चतुर्गन्धश् चतुर्ह्रस्वः सूक्ष्मदीर्घश् च पञ्चसु
ಅವನು ‘ಚತುಷ್ಕಿಷ್ಕು’ (ನಾಲ್ಕು ಅಂಗ/ಭಾಗಗಳಿರುವವನು), ‘ಚತುರ್ಧಂಷ್ಟ್ರ’ (ನಾಲ್ಕು ದಂಷ್ಟ್ರೆಗಳಿರುವವನು) ಹಾಗೂ ಶ್ವೇತ-ಕೃಷ್ಣ ವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ‘ಚತುರ್ಗಂಧ’ (ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಗಂಧ), ‘ಚತುರ್ಹ್ರಸ್ವ’ (ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಹ್ರಸ್ವತೆ) ಮತ್ತು ಪಂಚಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮದೀರ್ಘ’ (ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ದೀರ್ಘವೂ) ಗುಣವಿದೆ।
Verse 6
षडुन्नतो ऽष्टवंशश् च सप्तस्नेहो नवामलः दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः
ಆರು ವಿಧವಾಗಿ ಉನ್ನತ, ಎಂಟು ಕಾಂಡಗಳಿರುವ, ಏಳು ಸ್ನೇಹಗುಣಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ, ಒಂಬತ್ತು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲ; ಹತ್ತು ಪದ್ಮಸಮಾನ, ಹತ್ತು ವ್ಯೂಹಯುಕ್ತ—ಇಂತಹ ಸಮವೃತ್ತ ವಿಸ್ತಾರವಿರುವ ನ್ಯಗ್ರೋಧ (ಆಲ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 7
चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षयश् च शस्यते धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्य् एकाधिको मतः
ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಸಮವಾಗಿದ್ದು ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವ ಛಂದಸ್ಸು ಶ್ಲಾಘ್ಯ; ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳ ಛಂದಸ್ಸೂ ಪ್ರಶಂಸಿತ. ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮಸಂಯುಕ್ತ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವೇ ಒಂದು ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಮತವಾಗಿದೆ.
Verse 8
तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्रदन्तो द्विशुक्लकः गम्भीरस्त्रिश्रवो नाभिः सत्त्वञ्चैकं त्रिकं स्मृतं
ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ತಾರಕಗಳು (ಪುಪಿಲ್) ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹಲ್ಲುಗಳು ಶುಕ್ರಸಮಾನ ಶ್ವೇತ; ದ್ವಿವಿಧ ಶ್ವೇತತೆ; ಧ್ವನಿ ಗಂಭೀರ; ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಧ ಮಡಚು/ಚಕ್ರ; ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಂದೆಂದು, ತ್ರಿಕವನ್ನು ತ್ರಿವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 9
अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश् च शौर्यता
ಅನಸೂಯೆ (ಈರ್ಷ್ಯಾರಹಿತತೆ), ದಯೆ, ಕ್ಷಾಂತಿ, ಮಂಗಳಕರ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಯುಕ್ತತೆ, ಶೌಚ, ಯುಕ್ತ ಸ್ಪೃಹೆ, ಅಕಾರ್ಪಣ್ಯ (ಕಂಜುಸಿತನದ ಅಭಾವ), ಅನಾಯಾಸ (ಸಹಜತೆ), ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯ—ಇವು ಗುಣಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 10
चित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्वृषणे भुजयोर्नरः दिग्देशजातिवर्गांश् च तेजसा यशसा श्रिया
‘ಚಿತ್ರಿಕ’ ಎಂಬ ಗುರುತು ಮತ್ತು ‘ತ್ರಿಪ್ರಲಂಬ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷಣ ಹೊಂದಿರುವ ಪುರುಷನು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವು ವೃಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ—ತೇಜಸ್ಸು, ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಯಿಂದ ದಿಕ್ಕು, ದೇಶ, ಜಾತಿ, ವರ್ಗಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದವರನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 11
व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापी त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ उदरे बलयस्तिस्रो नरन्त्रिविनतं शृणु
ಧಡದ ಮೂರು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ಮೂರು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಡಚು-ರೇಖೆಗಳಿರುವವನು ಅಂಥ ಪುರುಷನು; ಈಗ ಉದರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಡಚುಗಳು ಕಾಣುವ ತ್ರಿವಿನತ ಪುರುಷನ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳು।
Verse 12
देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञो ऽभिधीयते
ದೇವತೆಗಳು, ದ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ प्रति ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುವವನು, ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮಗಳ ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ‘ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 13
उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिविस्तीर्णो विलेखवान् द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ
ಛಾತಿ, ಲಲಾಟ ಮತ್ತು ಮುಖವನ್ನು ತ್ರಿಗುಣವಾಗಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿ, ಶುಭ ರೇಖೆಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಎರಡು ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಪಾದಗಳು ಧ್ವಜ, ಛತ್ರ ಮೊದಲಾದ ಮಂಗಳಚಿಹ್ನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತವಾಗಿರಬೇಕು।
Verse 14
अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधश् चतुष्किष्कुप्रमाणतः
ಬೆರಳುಗಳು, ಹೃದಯಪ್ರದೇಶ, ಬೆನ್ನು ಮತ್ತು ಕಟಿ—ಇವುಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಚತುಃಸಮ (ಸಮಾನಾನುಪಾತ) ಎಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಎತ್ತರ ತೊಂಬತ್ತಾರು ಅಂಗುಲ; ಅದು ನಾಲ್ಕು ಕಿಷ್ಕು ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಅಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
Verse 15
द्रंष्ट्राश् चतस्रश् चन्द्राभाश् चतुःकृष्णं वदामि ते नेत्रतारौ भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च
ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ನಾಲ್ಕು ದಂಷ್ಟ್ರೆಗಳು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿರಬೇಕು; ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳು ಕಪ್ಪಾಗಿರಬೇಕು—ಕಣ್ಣಿನ ತಾರೆಗಳು, ಭ್ರೂಗಳು, ಶ್ಮಶ್ರು (ಗಡ್ಡ-ಮೀಸೆ) ಹಾಗೂ ಕೇಶಗಳು।
Verse 16
नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं
ಮೂಗು, ಬಾಯಿ, ಬೆವರು ಮತ್ತು ಕಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಂಧವಿದ್ದು, ಲಿಂಗ ಹಾಗೂ ಗ್ರೀವೆಯಲ್ಲಿ ಹ್ರಾಸ (ಹ್ರಸ್ವತೆ) ಉಂಟಾದರೆ, ಜಂಘೆಗಳೂ ಹ್ರಸ್ವವಾಗುತ್ತವೆ—ಇದನ್ನು ‘ವೇದಹ್ರಸ್ವಕ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
Verse 17
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं
ಬೆರಳಿನ ಸಂಧಿಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿರಲಿ; ನಖ, ಕೂದಲು, ಹಲ್ಲುಗಳು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿರಲಿ ಮತ್ತು ಚರ್ಮ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿರಲಿ. ಹನು, ಕಣ್ಣು, ಲಲಾಟ ಸುಸಂಸ್ಥವಾಗಿರಲಿ; ಮೂಗು ದೀರ್ಘವಾಗಿರಲಿ, ಸ್ತನಗಳ ಮಧ್ಯದ ಅಂತರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರಲಿ.
Verse 18
वक्षः कक्षौ नखा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका स्निग्धास्त्वक्केशदन्ताश् च लोम दृष्टिर्नखाश् च वाक्
ವಕ್ಷಸ್ಥಳ, ಕಕ್ಷಗಳು, ನಖಗಳು, ಉನ್ನತ ಮೂಗು, ಮುಖ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಹಿಂಭಾಗ; ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಚರ್ಮ, ಕೂದಲು, ಹಲ್ಲುಗಳು; ದೇಹರೋಮ, ದೃಷ್ಟಿ, ನಖಗಳು ಮತ್ತು ವಾಣಿ—ಇವು ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಾದವು.
Verse 19
जान्वोरुर्वोश् च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखे ऽमलं
ಮೂಳೆಮೂಟೆ ಮತ್ತು ತೊಡೆಯ ಬಳಿ ಬೆನ್ನಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎರಡು ‘ವಂಶ’ (ನಾಳಗಳು) ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಕಿಗೆ ಎರಡು (ಇಂದ್ರಿಯಗಳು) ಇವೆ; ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು, ಎರಡು ನಾಸಾಪುಟಗಳು, ಎರಡು ಕಿವಿಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಪಾಯು—ಇವು ದೇಹದ ಅಮಲ ದ್ವಾರಗಳು.
Verse 20
जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास् तथा शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां
ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗೆ ಪದ್ಮಸಮಾನವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು—ಜಿಹ್ವೆ, ಓಷ್ಠ, ತಾಲು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕೈಗಳು, ಪಾದಗಳು, ನಖಗಳು, ಶಿಶ್ನಾಗ್ರ ಮತ್ತು ಮುಖ.
Verse 21
पाणिपादं मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश
ಪೂಜಿಸಬೇಕಾದ ಹತ್ತು ಅಂಗಗಳು—ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಪಾದಗಳು, ಮುಖ, ಗ್ರೀವ, ಕಿವಿಗಳು, ಹೃದಯ, ಶಿರ, ಲಲಾಟ, ಉದರ, ಪೃಷ್ಠ ಮತ್ತು ವೃಹಂತ (ವಕ್ಷ/ಸ್ಕಂಧ ಪ್ರದೇಶ)।
Verse 22
प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः
ಇಲ್ಲಿ ‘ನ್ಯಗ್ರೋಧ-ಪರಿಮಂಡಲ’ ಎಂದರೆ—ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಾಚಿದಾಗ ಮಧ್ಯಮ ಬೆರಳಿನ ತುದಿಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರವು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಸಮವಾಗಿರುವ ಪ್ರಮಾಣ।
Verse 23
पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ कर्णौष्ठे सक्थिनी जङ्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी
ಪಾದಗಳು, ಗುಲ್ಫ (ಗೊಡವೆ/ಕಾಲುಗಂಟು), ಸ್ಫಿಚ (ನಿತಂಬ), ಪಾರ್ಶ್ವ (ಬದಿ), ವಙ್ಕ್ಷಣ (ಕುಚ್ಚಿ), ವೃಷಣ, ಕುಚ (ಸ್ತನ), ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಓಷ್ಠ, ಸಕ್ಥಿನೀ (ತೊಡೆ), ಜಂಘೆ (ಕೆಳಕಾಲು), ಹಸ್ತ, ಬಾಹು ಹಾಗೂ ಅಕ್ಷಿಣೀ (ಕಣ್ಣುಗಳು)।
Verse 24
चतुर्दशसमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः विद्याश् चतुर्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಮ-ದ್ವಂದ್ವ (ಜೋಡಿ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ದ್ವ್ಯಕ್ಷರ ಘಟಕಗಳಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡ ಹದಿನಾಲ್ಕು ‘ವಿದ್ಯಾ’ಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವವನು ಷೋಡಶಾಕ್ಷರ (ಮಂತ್ರ/ವಿದ್ಯಾ) ಜ್ಞಾತನು।
Verse 25
रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवर्जितं दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया
ದೇಹವು ರೂಕ್ಷವಾಗಿದ್ದು ಶಿರೆಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ ಕಾಣುವುದು, ಅಶುಭವಾಗಿ ತೋರಿ ಮಾಂಸವರ್ಜಿತವಾಗಿರುವುದು; ದುರ್ಗಂಧಯುಕ್ತವಾಗಿ ವಿಕೃತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದು—ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನ, ಶಾಂತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು—ಇದು ಅಪಶಕುನ ಸೂಚಕ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 26
धन्यस्य मधुरा वाणी गतिर्मत्तेभसन्निभा एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत्
ಧನ್ಯನಾದ ಪುರುಷನ ವಾಣಿ ಮಧುರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅವನ ನಡೆ ಮತ್ತ ಆನೆಯಂತಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ರೋಮಕೂಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಒಂದು ಕೂದಲೂ ಭಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರುಮರು ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons and measurement (e.g., height as ninety-six angulas = four kishkus; nyagrodha-parimandala where arm-span equals height), plus enumerated bodily markers such as lotus-like features and paired correspondences.
By aligning bodily assessment with dharmic discernment: virtues like compassion, purity, forbearance, and generosity are treated as auspicious markers, guiding a ruler or practitioner to prioritize sattvic character and right conduct while exercising worldly responsibility.