Adhyaya 241

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजनीतिः राम उवाच षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत् मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं

ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಮಾದಿ’ ಎಂಬ 240ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು। ಈಗ 241ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ರಾಜನೀತಿ’ ಆರಂಭ. ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು—ಷಡ್ವಿಧ ಬಲವನ್ನು ವ್ಯೂಹಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ದೇವರನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಹೊರಡಬೇಕು—ಮೌಲ (ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯ/ಸ್ಥಾಯಿ), ಭೃತ (ವೇತನಭೋಗಿ), ಶ್ರೇಣಿ (ಗಣ/ನಿಗಮ), ಸುಹೃತ್ (ಮಿತ್ರ), ದ್ವಿಷತ್ (ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದ ಬಂದ), ಮತ್ತು ಆಟವಿಕ (ಅರಣ್ಯಜನ) ಬಲ।

Verse 2

पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः

ಮುಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಅಂಶವೇ ಹೆಚ್ಚು ಗಂಭೀರ/ಪ್ರಮುಖ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೇನೆಗಳ ವ್ಯಸನ (ದುರ್ಬಲತೆ/ಆಪತ್ತು)ಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು। ಷಡಂಗ ಶಕ್ತಿ ಎಂದರೆ—ಮಂತ್ರ (ಸಲಹೆ) ಮತ್ತು ಕೋಶ (ಧನಾಗಾರ), ಜೊತೆಗೆ ಪದಾತಿ, ಅಶ್ವ, ರಥ ಮತ್ತು ದ್ವಿಪ (ಆನೆ) ಬಲಗಳು।

Verse 3

नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः

ನದಿ ದಾಟುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆಸರು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೆ ಭಯ ಉಂಟಾಗುವುದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ವ್ಯೂಹಬದ್ಧ ಪಡೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತೆರಳಬೇಕು।

Verse 4

नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं

ನಾಯಕನು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗಬೇಕು, ಪರೀಕ್ಷಿತ ವೀರರಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೃಹಜನ (ಪತ್ನಿಯರು), ಸ್ವಾಮಿ/ರಾಜ ಮತ್ತು ಕೋಶ ಇರಲಿ; ಬಲದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲವಾದುದನ್ನೂ ಅಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

Verse 5

पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं

ಎರಡು ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅಶ್ವಾರೋಹ ದಳದ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ರಥಗಳು ಇರಲಿ. ರಥಗಳ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳು; ಆನೆಗಳ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಆಟವೀ-ಬಲ (ಅರಣ್ಯ ದಳ) ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು.

Verse 6

पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः

ನಂತರ ಸಮರ್ಥ ಸೇನಾಪತಿ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಮುಂಚೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ತಾನೇ ಸಾಗಬೇಕು. ಸನ್ನದ್ಧ ಸೇನಾಸಮೂಹದೊಂದಿಗೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ದಣಿದವರನ್ನು ಧೈರ್ಯಪಡಿಸಬೇಕು.

Verse 7

यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया

ಮಹಾ ವ್ಯೂಹದೊಂದಿಗೆ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು—ಮುಂಭಾಗದ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ‘ಮಕರ’ ವ್ಯೂಹ, ಅಥವಾ ಎತ್ತಿದ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ‘ಶ್ಯೇನ’ ವ್ಯೂಹ, ಅಥವಾ ‘ಸೂಚೀ’ ವ್ಯೂಹ, ಅಥವಾ ‘ವೀರವಕ್ತ್ರಾ’ ವ್ಯೂಹ.

Verse 8

पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्

ಹಿಂದಿನಿಂದ ಭಯವಿದ್ದರೆ ‘ಶಕಟ’ (ಗಾಡಿ-ಆಕಾರ) ವ್ಯೂಹವನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ‘ವಜ್ರ’ ಎಂಬ ವ್ಯೂಹ; ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಭಯವಿದ್ದರೆ ‘ಸರ್ವತೋಭದ್ರ’ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಬೇಕು.

Verse 9

कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं

ಪರ್ವತಗುಹೆಯಲ್ಲಿ, ಘನ ಶೈಲ-ಅರಣ್ಯದ ದುರ್ಗ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ತಗ್ಗಿನ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ-ಘಾಟದ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಅವನು ದೀರ್ಘ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ದಣಿದು, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ ಸಹಿತ ಶ್ರಮಕ್ಲೇಶದಿಂದ ಕ್ಷೀಣನಾದನು।

Verse 10

व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि

ರೋಗ, ದುರ್ಭಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಹಾಮಾರಿ ಮರಣದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ, ದಸ್ಯುಗಳಿಂದ ಭೀತಿಗೊಂಡು; ಕೆಸರು, ಧೂಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಗುಡ್ಡಗಳಿಂದ ತಡೆಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು; ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರ ಚದುರಿ ಗುಂಪುಗೂಡಿರುವುದು—ಇವು ಸಂಕಟದ ಲಕ್ಷಣಗಳು।

Verse 11

प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं

ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವನು, ಊಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಗಮನಚ್ಯುತನಾದವನು, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದವನು, ಅಸ್ಥಿರನಾದವನು, ಕಳ್ಳರು ಅಥವಾ ಅಗ್ನಿಭಯದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿದವನು, ಮಳೆ-ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹೊಡೆತಗೊಂಡವನು—ಇವರನ್ನು ಅಸಹಾಯರೆಂದು ತಿಳಿದು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು।

Verse 12

इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत् विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली

ಹೀಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಸೇನಾ-ವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಶತ್ರುವಿನ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ನಿಯೋಜಿತ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ಚದುರಿಸಬೇಕು. ದೇಶ-ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತಂತ್ರಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬದಲಿಸುವವನೇ ಬಲಿಷ್ಠ ಸೇನಾಧಿಪತಿ।

Verse 13

कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं

ಘೋಷಿತವಾದ ತೆರೆದ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ನಡೆಸಬೇಕು; ಆದರೆ ವಿರುದ್ಧ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಟಯುದ್ಧ—ಗುಪ್ತ ಹಾಗೂ ಮೋಸಭರಿತ ಯುದ್ಧ—ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ಇಂತಹ ಅಚಾನಕ್ ದಾಳಿಗಳ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರು ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬೇಕು।

Verse 14

वज्रसङ्कटमिति ख , छ च अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः

“ವಜ್ರಸಂಕಟ” ಎಂಬ (ರಕ್ಷಾ) ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ಖ’ ಮತ್ತು ‘ಛ’ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದು ಸ್ವಭೂಮಿಯಲ್ಲದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರುವವನು, ಸ್ವಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವವನು, ಸ್ವಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಜನಿಸಿದ/ಸ್ಥಾಪಿತನಾದವನು ಇವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಬಲದಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳು ಮೊದಲಾದವರು ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿದವನನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 15

हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्

ವ್ಯೂಹಭಂಗ, (ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ) ದಾನ/ರಿಯಾಯಿತಿ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಶತ್ರುವನ್ನು ಎಳೆದು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಅಗ್ರವೀರರಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಹೊಡೆಯಬೇಕು. ಮೊದಲು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ನಂತರ ಅವರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು।

Verse 16

हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः

ಹಿಂದಿನಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡಬೇಕು—ಬಲ ಮತ್ತು ವೇಗ ಹೊಂದಿದ ಪ್ರಮುಖ ವೀರನೊಂದಿಗೆ ಸಮೀಪಿಸಿ. ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಗೊಂದಲಗೊಳಿಸಿ, ನಂತರ ಮುಂಭಾಗದಿಂದ ಶೂರನಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿಸಬೇಕು।

Verse 17

आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्

ಕೂಟಯೋಧನ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ಪಾರ್ಶ್ವಾಘಾತಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಸಮ ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ ವೇಗವಂತ ಯೋಧನು ಮೊದಲು ಮುಂಭಾಗದಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರಹರಿಸಬೇಕು।

Verse 18

पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ

ಅಸಮ ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಂಭಾಗ ಮತ್ತು ಹಿಂಭಾಗ—ಹಾಗೆಯೇ ಎರಡೂ ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿಯೂ—ಇದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲು ಶತ್ರುವಿನ ಮುಂಚೂಣಿ ಪಡೆ ಮತ್ತು ಅಟವಿ/ಅರಣ್ಯ ಪಡೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪಡೆಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿ, ನಂತರ ಅದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು।

Verse 19

श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्

ಶತ್ರು ಶ್ರಾಂತನಾಗಿ, ಮಂದವಾಗಿ, ಯುದ್ಧಘೋಷವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದರೆ ಧೃಢ ಯೋಧನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಬೇಕು; ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಶ್ರಾಂತವಾಗದ ವಾಹನವಿರುವವನ ಮೇಲೂ. ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಳಿಸಿ ಅಥವಾ ಅವರ ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ಭಂಗ ಉಂಟುಮಾಡಿ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 20

जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु

“ನಾನು ಗೆದ್ದೆ” ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಗೊಂಡ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮಂತ್ರ-ನೀತಿ (ಗುಪ್ತ ಉಪಾಯ ಮತ್ತು ಸಲಹೆ) ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸಂಹರಿಸಬೇಕು. ಇದು ಸೇನಾ ಶಿಬಿರ, ನಗರ, ಗ್ರಾಮ, ಬೆಳೆ, ಸ್ವಾಮಿ, ಪ್ರಜೆ ಮೊದಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 21

विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्

ವಿರೋಧಿ ಸೇನಾ-ವ್ಯೂಹ ಶಿಥಿಲವಾಗಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಗೊಂಡಾಗ, ಅಪ్రమತ್ತ ನಾಯಕನು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಕು. ಅಥವಾ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತಡೆದು, ಹಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಳೆಯುವಂತೆ ಅದನ್ನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಎಳೆದು ತಂದು ಅದೇ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯಬೇಕು.

Verse 22

अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं

ರಾತ್ರಿಯ ಅಚಾನಕ್ ದಾಳಿಯ ಭಯದಿಂದ ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಾ ಜಾಗರದಿಂದ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಗಲು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತದೆ; ಆಗ ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಗೊಂದಲಗೊಂಡ ಅಸಹಾಯ ಸೈನಿಕರನ್ನು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲೇ ಸಂಹರಿಸಬೇಕು.

Verse 23

निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं

ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಗುರಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಗಾಢ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ಆನೆಗಳ ಮೂಲಕವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಖಡ್ಗಧಾರಿ ಯೋಧರ ಮೂಲಕವಾಗಲಿ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಅಗ್ರದಳವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ನಂತರ ವನದುರ್ಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು.

Verse 24

अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च

ಇಲ್ಲಿ—ಇನ್ನೂ ಏಕವಾಗಿರುವ ಸೇನಾದಳಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವುದು; ಈಗಾಗಲೇ ವಿಭಜಿತವಾದ ದಳಗಳನ್ನು ಮರುಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಪುನರ್ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸುವುದು; ಭೀತಿಕರ ಉಪಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ದ್ವಾರಾಘಾತ/ಬಲಾತ್ಕಾರ ಪ್ರವೇಶ; ಮತ್ತು ಕೋಶರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿಯುಕ್ತ ಗಜರಕ್ಷಕನ ಕರ್ತವ್ಯಕಾರ್ಯಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।

Verse 25

अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं

ಇದು—ಪ್ರಕಟ ಭಂಗ ಉಂಟಾಗದೆ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವ ವಿಧಾನ, ಮಿತ್ರಸಂಧಾನ (ಸಂಧಿ ನಿರ್ಮಾಣ) ವಿದ್ಯೆ, ರಥಕರ್ಮ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆ, ಹಾಗೂ ‘ವೀವಧಾ-ಸಾರ’ (ಯುದ್ಧಹತ್ಯೆಯ ಸಾರ)ದ ಲಕ್ಷಣನಿರ್ಣಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 26

अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च

ಇಲ್ಲಿ—ಇತರರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹಿಂಜರಿಯುವುದು, ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುವುದು, ದೀನ/ನೀಚರ ಅನುಸರಣೆ, ಹಾಗೂ ಗಾಯ/ಹಾನಿ; ಜೊತೆಗೆ ಕೋಟಿ (ಪಾರ್ಶ್ವ) ಮತ್ತು ಜಘನ (ನಿತಂಬ) ಸಂಬಂಧಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ।

Verse 27

अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च

ಹಾಗೆಯೇ ಅಶ್ವಕರ್ಮ (ಕುದುರೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕರ್ತವ್ಯ), ಪತ್ತಿ/ಪಾದಾತಿ ಸೈನಿಕನಿಗೆ ಸದಾ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಣೆ, ಶಿಬಿರ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಾದಿಗಳ ಶೋಧನೆ/ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಹಾಗೂ ಪರಿಖೆ/ಕಂದಕ ಕಾರ್ಯ (ವಸ್ತಿಕರ್ಮ)ವೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ।

Verse 28

संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता

ದಪ್ಪ ಕೊಂಬು-ಮೂಳೆಗಳು, ವಲ್ಮೀಕಗಳು (ಇಳಿಜಾರು ಗುಡ್ಡೆಗಳು/ಚಿಟ್ಟೆಗೂಡು), ಮರಗಳು, ಗುಡ್ಡೆಗಳು, ಸಣ್ಣ ಮುಳ್ಳಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಇಲ್ಲದ; ಹಾಗೆಯೇ ಹಾವುಗಳ ಅಡಗು/ಭಯವಿಲ್ಲದ ಭೂಮಿ—ಪಾದಾತಿಗಳಿಗೆ ಅತಿವಿಷಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ।

Verse 29

स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः

ಯಾವ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಲುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಬಹುದಾದುದು, ನೆಲ ಸ್ಥಿರ-ದೃಢ, ಕಂಕರುರಹಿತ, ಕೆಸರಿಲ್ಲದ, ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನೀರುಹೊರಹೋಗುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯುಳ್ಳದೋ—ಅದು ‘ವಾಜಿಭೂ’ ಎಂದು, ಶ್ರೇಷ್ಠ (ಅಶ್ವಯೋಗ್ಯ) ಭೂಮಿ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 30

निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता

ಎಲ್ಲಿ ಮರದ ತುಂಡುಗಳು (ಸ್ಥಾಣು) ಅಥವಾ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಮರಗಳು ಇಲ್ಲವೋ, ಕೆದಾರಬಂಧ/ಹೊಲದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ ನೆಲ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ; ರಥಗಳು ಓಡಬಹುದಾದಷ್ಟು ದೃಢ, ಕೆಸರಿಲ್ಲದ, ಸಮವಾಗಿ ಒತ್ತಿ ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಬಹುದಾದ, ಕಡಿದುಹಾಕಬೇಕಾದ ಮರಗಳಿಲ್ಲದ, ಮತ್ತು ಹುಳುಗುಡ್ಡೆ (ಎಂಟುಹುಳುಗುಡ್ಡೆ), ಕಡು ದಂಡೆಗಳು, ಕೆಸರುಗದ್ದೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ।

Verse 31

निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि

ಜಲಪಾತಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದುರ್ಗಮ ಪರ್ವತಭೂಮಿ, ಅಸಮ ನೆಲ, ಮತ್ತು ‘ಗಜಮೇದಿನಿ’ (ಆನೆದಳಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಭೂಮಿ)—ಇಂತಹ ಭೂಪ್ರಕಾರಗಳು ಸೇನಾಬಲಗಳನ್ನು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉರಃಪ್ರದೇಶ ಮೊದಲಾದ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ।

Verse 32

प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते

‘ಪ್ರತಿಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತವಾದುದು ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯದ ಅಂತರಸ್ಥಳವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥ; ಆದರೆ ಅದು ಇಲ್ಲದ ವ್ಯೂಹವು ಭಂಗವಾದಂತೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ।

Verse 33

जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता

ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಆತುರದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಬಾರದು; ಜ್ಞಾನಿಯು ಲೋಭ/ಲಂಚಕ್ಕೆ ಅಲುಗದ (ಅಪ್ರತಿಗ್ರಹ)ನಾಗಿರಬೇಕು. ರಾಜನು ಎಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಕೋಶ; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜತ್ವವು ನಿಜವಾಗಿ ಕೋಶದ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ।

Verse 34

योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने

ಅನಂತರ ಯೋಧರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ದಾನ ನೀಡಬೇಕು; ಏನೂ ಕೊಡದೆ ಇರುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ರಾಜಹತ್ಯೆಗೆ ದ್ರವ್ಯದಂಡ ಒಂದು ಲಕ್ಷ; ರಾಜಪುತ್ರಹತ್ಯೆಗೆ ಅದರ ಅರ್ಧ.

Verse 35

सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः

ಸೇನಾಪತಿವಧದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಬೇಕು; ಆನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಮರ್ಧಿಸುವ (ಚೂರುಮಾಡುವ) ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೊಡೆತ ನೀಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಅಶ್ವ, ರಥ, ದಂತಿ (ಆನೆ)ಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 36

निःशर्करा गम्यशैलेति ज किं हि दातुमिति घ , ञ च यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः

ಸೇನಾಪತಿ ‘ನಿಃಶರ್ಕರಾ (ಕಲ್ಲುಕಡ್ಡಿ ಇಲ್ಲದ ನೆಲ)’ ‘ಗಮ್ಯಶೈಲ (ಹೋಗಬಹುದಾದ ಬೆಟ್ಟದ ದಾರಿ)’ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಕೇತ-ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಈಗ ಏನು ನೀಡಬೇಕು?’ ಎಂಬ ಆದೇಶವನ್ನೂ ಬಳಸಿ—ವ್ಯಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಹಿಂತಿರುಗುವಾಗ ಗಿರಕಿ ಆಗದಂತೆ. ಘಟಕಗಳನ್ನು ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡದೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿ; ಸಂಕರವು ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತತೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ.

Verse 37

महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः

ಅತಿಸಂಕುಲ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಕುದುರೆಯ ಪ್ರತಿಯೋಧ-ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಮೂರು ಪುರುಷರು ಇರಬೇಕು.

Verse 38

इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च

ಹೀಗೆ ಮೂರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು. ಆನೆಗಾಗಿ ಪಾದಗೋಪರು (ಕಾಲಾಳು ರಕ್ಷಕರು) ಎಂಬಂತೆ ಹದಿನೈದು ಪುರುಷರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು.

Verse 39

विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः

ಆನೆ-ದಳಕ್ಕೂ ರಥ-ದಳಕ್ಕೂ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪದ ‘ವಿಧಾನ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಅನೀಕ’ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧಮುಖ/ವ್ಯೂಹವಿನ್ಯಾಸ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಒಂಬತ್ತು ಆನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು.

Verse 40

तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः

ಅದೇ ರೀತಿ ಅನೀಕದ ‘ರಂಧ್ರ’ಗಳು (ಖಾಲಿ/ದುರ್ಬಲ ಅಂತರಗಳು) ಐದು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅನೀಕವನ್ನು ಆ ವಿಭಾಗದಂತೆ ವಿಭಜಿಸಿ ವ್ಯೂಹದ ಯೋಗ್ಯ ಸಂಪತ್ತನ್ನು (ಪ್ರಭಾವಿ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು) ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 41

उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः

ಉರಃ-ಪ್ರದೇಶದ ಕುರಿತು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಹೆಸರಿಸಬೇಕಾದ ವಿಭಾಗಗಳು ಇವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಉರಃ (ವಕ್ಷ), ಕಕ್ಷೆಗಳು (ಬಾಹುಮೂಲ), ಪಕ್ಷಗಳು (ಪಾರ್ಶ್ವ), ಮಧ್ಯ, ಪೃಷ್ಠ (ಬೆನ್ನು) ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಗ್ರಹ (ಆಘಾತ-ಗ್ರಹಣ/ಆಧಾರ ಭಾಗ).

Verse 42

कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः

ವ್ಯೂಹಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ‘ಕೋಟೀ’ ಎಂಬ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಸಪ್ತಾಂಗ (ಏಳು ಅಂಗಗಳ) ವ್ಯೂಹವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಉರಃ, ಕಕ್ಷೆ, ಪಕ್ಷಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು ಪ್ರತಿಗ್ರಹ (ಆಘಾತ-ಗ್ರಹಣ)ಕ್ಕಾಗಿ ರೂಪಿತವಾದ ವ್ಯೂಹವಾಗಿದೆ.

Verse 43

गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः

ಗುರು ಮತ್ತು ಶುಕ್ರರ ಈ ನಿಯಮದಂತೆ, ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಕಕ್ಷೆಗಳನ್ನು (ಪಾರ್ಶ್ವ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು) ತೆರವಾಗಿಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಬೇಕು; ಅವರು ಪ್ರವೀರರು ಹಾಗೂ ಸಮರ್ಥ ಪುರುಷರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿರಬೇಕು.

Verse 44

अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः

ಅವರು ವ್ಯೂಹಭಂಗ ಮಾಡದೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ, ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಮಧ್ಯವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲ ದಳವನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಯುದ್ಧದ ಮುಖ್ಯ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಬೇಕು.

Verse 45

युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्

ಯುದ್ಧವು ನಾಯಕನ ಪ್ರಾಣದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ; ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಸೇನೆ ನಾಯಕವಿಲ್ಲದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಕ್ಷರಕ್ಷಣೆಗೆ ಪ್ರಚಂಡ ಆನೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಎರಡೂ ಕಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಉಗ್ರ ರಥಗಳನ್ನು ಇರಿಸಬೇಕು.

Verse 46

हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः

ಎರಡೂ ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ವದಳವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದರೆ ಆ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ‘ಮಧ್ಯಭೇದಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವನೀಕವನ್ನು, ಕಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ರಥನೀಕವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 47

पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये

ಎರಡೂ ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಗಜನೀಕವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಈ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ‘ಅಂತರ್ಭೇದ್ಯ’ (ಅಂತರಪ್ರವೇಶಿ) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಥಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು, ಅಶ್ವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪದಾತಿಗಳನ್ನು ಇರಿಸಬೇಕು.

Verse 48

रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत् यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः

ರಥಗಳ ಅಭಾವವಿದ್ದರೆ ವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅವುಗಳ ಬದಲು ಆನೆಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು. ಪಾದಾತಿ (ದಂಡ) ಅತಿಯಾಗಿ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಆಬಾಧ’ ಅಂದರೆ ಅಡ್ಡಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 49

मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च

ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಸಂಹತವಾಗಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡ ವಲಯವನ್ನು ‘ಭೋಗ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ‘ದಂಡ’ಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳಿವೆ—ಕೇಳು. ತಿರ್ಯಕ್ (ಪಾರ್ಶ್ವ)ವಾಗಿ ತಿರುಗುವ ವೃತ್ತಿ ‘ದಂಡ’; ಅದಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ತಿರುಗಾಟವೇ ‘ಭೋಗ’.

Verse 50

मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च

ಬಿಲ್ಲು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿದ್ದರೆ ‘ಮಂಡಲ’. ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಸಮವಾಗಿ ವೃತ್ತವಾಗಿದ್ದರೆ ‘ಸರ್ವತೋವೃತ್ತಿ’. ಬೇರೆ ಬೇರೆ/ಅಸಮಾನ ವಕ್ರತೆಗಳಿದ್ದರೆ ‘ಪೃಥಗ್ವೃತ್ತಿ’. ಸಂಹತವಾಗದೇ ಅಥವಾ ಸರಿಯಾಗಿ ಜೋಡಿಸದೇ ಇದ್ದರೆ ‘ಅಸಂಹತ’. ಬಿರುಕು/ಚಿರಿದಿದ್ದರೆ ‘ಪ್ರದರ’. ಅತಿಯಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ‘ದೃಢಕ’. ಎಳೆಯಲು ಅಸಹ್ಯವಾಗುವಷ್ಟು ಅಚಲವಾಗಿದ್ದರೆ ‘ಅಸಹ್ಯ’. ಮಧ್ಯಭಾಗ ಹೊಟ್ಟೆಯಂತೆ ಉಬ್ಬಿದ್ದರೆ ‘ಕುಕ್ಷಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 51

प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ

‘ಪ್ರತಿಷ್ಠ’ (ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತ) ಮತ್ತು ‘ಸುಪ್ರತಿಷ್ಠ’ (ಅತ್ಯಂತ ಸುಸ್ಥಾಪಿತ); ‘ಶ್ಯೇನ’ (ಗಿಡುಗನಂತೆ ವೇಗವಂತ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶಿ); ‘ವಿಜಯ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂಜಯ’ (ವಿಜಯವನ್ನು ನೀಡುವವನು); ‘ವಿಶಾಲ’; ‘ವಿಜಯ’ (ವಿಜಯಸ್ವರೂಪ); ‘ಶೂಚಿ’ (ಪವಿತ್ರ); ‘ಸ್ಥೂಣಾಕರ್ಣ’ (ಸ್ತಂಭದಂತೆ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವನು); ಮತ್ತು ‘ಚಮೂಮುಖ’ (ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿ ನಾಯಕ)—ಇವು ನಾಮಭೇದಗಳು.

Verse 52

सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः

‘ಸರ್ಪಾಸ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ವಲಯ’ ಎಂಬ ಆಯುಧಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ‘ದಂಡ’ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿವಿಧ ಭೇದಗಳು—ಇವೆಲ್ಲ ದುರ್ಜೇಯ. ಇವು ‘ಅತಿಕ್ರಾಂತ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರತಿಕ್ರಾಂತ’ ಎಂದು, ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಡಿತ/ಸ್ಥಾನದ ಭೇದದಿಂದ ಎರಡು ಕಕ್ಷೆಗಳು (ಎರಡು ಪಾರ್ಶ್ವಗಳು) ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಕಕ್ಷ/ಪಕ್ಷದಿಂದಲೂ ವಿಭಜಿಸಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

Verse 53

अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः

ಯಾವಾಗ (ರೇಖೆ/ಮಾಪ) ಎರಡೂ ಪಕ್ಶಗಳನ್ನು ಮೀರಿದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಅತಿಕ್ರಾಂತ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯ ವಿಪರೀತದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಮೂರು ಭೇದಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತು (ರೇಖೆ/ಮಾಪ) ಪಕ್ಶಗಳು ಹಾಗೂ ಉರಸ್ (ವಕ್ಷಸ್ಥಳ)ವನ್ನೂ ಮೀರಿದರೆ ಅದು ‘ಪ್ರತಿಷ್ಠ’; ಅದರ ವಿಪರೀತದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಭೇದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 54

स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः

‘ಸ್ಥೂಣಾಪಕ್ಷ’ ಎಂಬುದು ಧನುಸ್ಸಿನ ಪಕ್ಷ/ರೆಕ್ಕೆ; ‘ಧನುಃಪಕ್ಷ’ವೂ ಅದೇ ಅರ್ಥದ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು. ‘ದಂಡ’ವು ದ್ವಿಸ್ಥೂಣ (ಎರಡು ಸ್ತಂಭಗಳ) ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಊರ್ಧ್ವವಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ. ‘ದ್ವಿಗುಣ’ ಎಂದರೆ ಒಳಭಾಗ ದ್ವಿಗುಣಿತವಾದುದು; ‘ಅತಿಕ್ರಾಂತಪಕ್ಷ’ ಎಂದರೆ ಪಕ್ಷ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದುದು. ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸವು ವಿಪರೀತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

Verse 55

द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा

ಲಕ್ಷಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದವು—‘ದ್ವಿದಂಡ’ ಮತ್ತು ‘ಚತುರ್ದಂಡ’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ’, ‘ಅಹಿಸಂಚಾರೀ’, ‘ಶಕಟ’, ‘ಮಕರ’ ಎಂಬ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು.

Verse 56

भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये

‘ಭೋಗಭೇದ’ ಎಂಬ ವಿಭಾಗಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪರಿಪ್ಲವಂಗಕ’, ‘ದಂಡಪಕ್ಷ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳು, ‘ಯುಗಾರಸ್ಯ’, ‘ಶಕಟ’—ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ವಿಪರೀತ ವಿನ್ಯಾಸವೂ.

Verse 57

मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ

‘ಮಕರ’ ಮತ್ತು ‘ವ್ಯತಿಕೀರ್ಣ’, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಶೇಷ’—ಇವು ಆನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇವು ‘ಮಂಡಲ’ ಪ್ರಕಾರದ ವ್ಯೂಹಭೇದಗಳು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವತೋಭದ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ದುರ್ಜಯ’ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಯಿಸಲು ಕಠಿಣವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

Verse 58

अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः

ಎರಡನೆಯ ವ್ಯೂಹ ‘ಅಷ್ಟಾನೀಕ’; ಮೊದಲನೆಯದು ‘ಸರ್ವತೋಮುಖ’. ‘ಅರ್ಧಚಂದ್ರಕ’, ‘ಊರ್ಧ್ವಾಂಗ’, ‘ವಜ್ರಭೇದ’—ಇವು ‘ಸಂಹತಿ’ (ಸಘನ) ರಚನೆಯ ವ್ಯೂಹಭೇದಗಳು.

Verse 59

तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः

ಅದೇ ರೀತಿ ‘ಕರ್ಕಟಶೃಂಗೀ’, ‘ಕಾಕಪಾದ’ ಮತ್ತು ‘ಗೋಧಿಕಾ’ ಎಂಬ ವ್ಯೂಹಗಳು ಆಕಾರಭೇದದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದವು; ಇವು ಮೂರು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ದಳಗಳ ಸೇನಾವಿನ್ಯಾಸಗಳಾಗಿವೆ.

Verse 60

दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे

ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದಂಡ-ಪ್ರಕಾರದ ಹದಿನೇಳು ವ್ಯೂಹಗಳು, ಮಂಡಲ-ಪ್ರಕಾರದ ಎರಡು, ಅಸಂಘಾತ-ಪ್ರಕಾರದ ಆರು ಮತ್ತು ಭೋಗ-ಪ್ರಕಾರದ ಐದು ವ್ಯೂಹಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 61

पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत् उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्

ಪಕ್ಷಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಎದುರಾಳಿಯನ್ನು ಕೆಡವಿ, ಉಳಿದ ಅಂಗಗಳು/ಹಿಡಿತಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿಯಬೇಕು. ಅಥವಾ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದ ಆಘಾತದಿಂದ ಒತ್ತಿ, ಎರಡೂ ಕಟಿ-ಭಾಗಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತಿಹಿಡಿಯಬೇಕು.

Verse 62

परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात् कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्

ಎದುರಾಳಿಯ ಕಟಿ-ಭಾಗದತ್ತ ನುಗ್ಗಿ, ಎರಡೂ ಪಕ್ಕಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಗ್ರಹ/ಪ್ರತಿಹಿಡಿತದ ಅವಕಾಶ ಕೊಡದೆ, ಎರಡೂ ಕಟಿಗಳಿಂದ ಅವನ ಜಘನ-ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದು, ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಿಂದ ಒತ್ತಿಹಿಡಿಯಬೇಕು.

Verse 63

यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्

ಶತ್ರುಬಲ ಎಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತವೋ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಇತರರಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತ/ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆಯೋ—ಅದೇ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬೇಕು.

Verse 64

सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं

ಶತ್ರುವಿನ ಸುಧೃಢ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ತನ್ನ ದ್ವಿಗುಣ ಬಲದಿಂದ ಒತ್ತಿ ಜಯಿಸಬೇಕು; ದುರ್ಬಲ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ತನ್ನ ಸುಸಂಹತ (ಸಂಘಟಿತ) ಬಲದಿಂದ ಮರ್ಧಿಸಬೇಕು. ಸಂಹತ ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಪ್ರಚಂಡ ಗಜದಳಗಳಿಂದ ಚೀರಿ ಅದರ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಬೇಕು.

Verse 65

स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्

ಕೈ/ಆಯುಧದ ಸ್ಥಿತಿ ಕಕ್ಷ (ಬಗಲು) ಮತ್ತು ವಕ್ಷದ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಅದನ್ನು ‘ದಂಡಕ’ ಸ್ಥಿತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದಂಡದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾನಾಂತರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಬೇಕು.

Verse 66

स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः

ನಾಡಿಯ ಗತಿ ‘ದಂಡ’ ಮತ್ತು ‘ಸಮಪಕ್ಷ’ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಮೀರಿದರೆ ಅದನ್ನು ‘ದೃಢ’ (ಸ್ಥಿರ/ಪ್ರಬಲ) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದು ‘ಪಕ್ಷ’ ಮತ್ತು ‘ಕಕ್ಷಾ’ಗಳನ್ನು ಮೀರಿದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಪ್ರದಾರಕ’ (ವಿದಾರಕ/ಉಗ್ರ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 67

कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः

ಕಕ್ಷಾ-ರಕ್ಷಣೆ (ಪಾರ್ಶ್ವ ರಕ್ಷಕರು)ಯಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿದ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ‘ಅಸಹ್ಯ’ (ಅಭೇದ್ಯ) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಕಕ್ಷ-ಪಕ್ಷ ರಕ್ಷಕರನ್ನೂ ವಕ್ಷ (ಮಧ್ಯ/ಕೋರ್) ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕಾಂತ’ ಮತ್ತು ‘ಖಾತಕ’ರನ್ನೂ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು.

Verse 68

द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः

ಎರಡು ದಂಡಗಳಿರುವ ಆಯುಧವನ್ನು ‘ಬಲಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕಾಂತ’ ಮತ್ತು ‘ಖಾತಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳೂ (ಅದರ ಭೇದಗಳಿಗೆ) ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ‘ದುರ್ಜಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಅದು ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ಮರ್ಧಿಸುವುದು.

Verse 69

कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन् कोटिभ्यां परिकल्पयेदिति घ , ञ च सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः

ಕಕ್ಷ, ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಉರಸ್‌ನ ಚಲನೆಗಳಿಂದ ಸಂಘರ್ಷರೇಖೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸುವ ‘ಭೋಗ’ ಎಂಬ ಪರಿವರ್ತಕ ಸ್ವೀಪ್ ಮಾಡಬೇಕು; ಅದರ ಮಿತಿ ಎರಡು ‘ಕೋಟಿ’ (ಎರಡು ತುದಿಗಳು)ಯಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಇವು ಸರ್ಪಚಾರಿ, ಗೋಮೂತ್ರಿಕಾ, ಶರ್ಕಟಃ, ಶಕಟಾಕೃತಿಃ ಎಂಬ ವ್ಯೂಹ/ಚಲನ ಭೇದಗಳು.

Verse 70

विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः

‘ವಿಪರ್ಯಯ’ವನ್ನು ‘ಅಮರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಎಲ್ಲಾ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವುದು. ಕಕ್ಷ, ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಉರಸ್‌ಗಳ ಏಕೀಭಾವವೇ ‘ಮಂಡಲ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 71

चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्

ಚಕ್ರ, ಪದ್ಮ ಮೊದಲಾದ ಭೇದಗಳು ಮಂಡಲದ ಉಪಭೇದಗಳು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸರ್ವತೋಭದ್ರ’ ಮಂಡಲವನ್ನು ವಜ್ರಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ವರಕಾಕ ಮಾದರಿಯಂತೆ ರೂಪಿಸಬೇಕು.

Verse 72

अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः

ಅರ್ಧಚಂದ್ರ, ಶೃಂಗಾಟ ಮತ್ತು ಅಚಲ—ಇವು ಹೆಸರು-ರೂಪದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ವ್ಯೂಹಗಳು. ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅವನ್ನು ಜೋಡಿಸಬೇಕು, ಶತ್ರುಬಲವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲು.

Verse 73

अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा

ಅಗ್ನಿ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ದ್ವಿಜನೇ! ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದನು. ಹಿಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ನೀತಿಯಂತೆ ಇಂದ್ರಜಿತನನ್ನು ವಧಿಸಿದನು.