Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
ಹಿಂದಿನ ಪುರುಷ-ಲಕ್ಷಣ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮುದ್ರನ ವಚನವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ-ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀತಿ-ಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷಣ-ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ; ಭವಿಷ್ಯದ ಸ್ತ್ರೀಯ ಶುಭತ್ವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದೇ ಉದ್ದೇಶ. ಸುಂದರ ಅಂಗಸೌಷ್ಠವ, ಮಿತವಾದ ಹಾಗೂ ಮನೋಹರ ನಡೆ, ಸರಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಪಾದಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ತನಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತ ನಾಭಿ ಮುಂತಾದ ಶುಭ ದೇಹಚಿಹ್ನಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕರಕಶತೆ, ಅಸಮತೆ, ಜಗಳಗಂಟತನ, ಲೋಭ, ಕಠೋರ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಹೆಸರು-ಸಂಬಂಧಿತ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಅಶುಭವೆಂದು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಾನದಂಡವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಹ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚಾರ ಶ್ರೇಷ್ಠ—ಆದರ್ಶ ಬಾಹ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸತ್ಆಚರಣೆ ‘ಶುಭ’ವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೈಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಗುರುತನ್ನು ಅಪಮೃತ್ಯು-ನಿವಾರಕ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಾಯು ಸೂಚಕವೆಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೇಹ-ಲಕ್ಷಣ ನಂಬಿಕೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुषलक्षणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः स्त्रीलक्षणं समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा
ಇಂತೆ ಅগ্নಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಪುರುಷಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ಎರಡೂ ನೂರು ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ‘ಸ್ತ್ರೀಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ಎರಡೂ ನೂರು ನಲವತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಸುಂದರವಾಗಿರುವ, ಮತ್ತ ಹಸ್ತಿನಿಯಂತೆ ನಡೆಯುವ, ಭಾರವಾದ ತುಂಬಿದ ತೊಡೆ-ನಿತಂಬಗಳಿರುವ, ಮತ್ತ ಪಾರಿವಾಳದ ಕಣ್ಣುಗಳಂತಿರುವ ನೇತ್ರಗಳಿರುವ ಸ್ತ್ರೀ ಶ್ಲಾಘನೀಯಳು.
Verse 2
सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाङ्गी मनोहरा शुभा स्त्री इति ज समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ
ನೀಲವರ್ಣದ ಹೊಳಪಿರುವ ಕೇಶ, ಸಣ್ಣ ಸೊಗಸಾದ ದೇಹ, ಸಮಚಿತ್ತ ಅಂಗಸಂರಚನೆ, ಮನೋಹರ ರೂಪ—ಇವುಳ್ಳವಳು ‘ಶುಭ’ ಸ್ತ್ರೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅವಳ ಪಾದಗಳು ನೆಲವನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಸ್ತನಗಳು ದೃಢವಾಗಿ ಸುಸ್ಥಿತವಾಗಿರಬೇಕು.
Verse 3
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका
ನಾಭಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತ (ಗಡಿಯಾರದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ) ಇರಬೇಕು; ಗುಹ್ಯಭಾಗ ಅಶ್ವತ್ಥ ಎಲೆಯಂತಿರುವ ಆಕಾರ ಹೊಂದಿರಬೇಕು; ಗುಲ್ಫಗಳು (ಕಾಲುಗಂಟು) ಹೊರಗೆ ಉಬ್ಬದೆ ನಿಗೂಢವಾಗಿರಬೇಕು; ನಾಭಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗ ಅಂಗುಷ್ಟಪ್ರಮಾಣವಾಗಿರಬೇಕು.
Verse 4
जठरन्न प्रलम्बञ्च रोमरूक्षा न शोभना नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया
ಅವಳ ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಅಥವಾ ತೂಗಿಕೊಂಡು ಇರಬಾರದು; ಅಂಗಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗಿರಬಾರದು; ರೋಮಗಳು ರುಕ್ಷವಾಗಿರಬಾರದು, ಶೋಭಾಹೀನಳಾಗಿರಬಾರದು. ಅವಳ ಹೆಸರು ಕರಡಿ, ಮರ ಅಥವಾ ನದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿರಬಾರದು; ಅವಳು ಸದಾ ಕಲಹಪ್ರಿಯಳಾಗಿಯೂ ಇರಬಾರದು.
Verse 5
न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजिता गण्डैर् मधूकपुष्पाभैर् न शिराला न लोमशा
ಅವಳು ಲೋಲುಪಳಲ್ಲ, ದುರ್ಭಾಷಿಣಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಅವಳು ಶುಭಾ, ದೇವಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತಳು. ಅವಳ ಗಂಡಗಳು ಮಧೂಕಪುಷ್ಪಗಳಂತೆ; ಅವಳು ಶಿರಾಲಳಲ್ಲ, ಅತಿಲೋಮಶಳೂ ಅಲ್ಲ.
Verse 6
न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारास्ततो गुणाः
ಅವಳು ಸಂಹತವಾಗಿ ವಕ್ರವಾದ ಭ್ರೂಕುಟಿಯುಳ್ಳವಳಾಗಿರಬಾರದು; ಪತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ಪತಿಗೆ ಪ್ರಿಯಳಾಗಿರಬೇಕು. ಹೊರಗಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಲಕ್ಷಣ್ಯಾ (ಶುಭಲಕ್ಷಣವತಿ); ಏಕೆಂದರೆ ಯಲ್ಲಿ ಸದುಪಚಾರ-ಆಕಾರವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ಗುಣಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 7
भुवङ्कनिष्ठिका यस्या न स्पृशेन्मृत्युरेव सा
ಯಾರ ಕನಿಷ್ಠಿಕೆಯಲ್ಲಿ ‘ಭುವಂಕ’ ಗುರುತು ಇರುವುದೋ, ಅವಳನ್ನು ಮರಣವೂ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Frequently Asked Questions
It outlines auspicious and inauspicious characteristics—both physical and behavioral—used within lakṣaṇa-śāstra and nīti-śāstra to evaluate suitability and harmony in social life, while emphasizing that virtuous conduct can outweigh mere external features.
The chapter discourages quarrelsomeness, greed, and harsh or foul speech, presenting social temperament as a dharmic indicator of auspiciousness.
It states that even if outward marks are lacking, one may still be considered auspicious when noble demeanor and conduct are present—because virtues arise from character and behavior.