Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರಧಾರೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ್ಯದ ಸಪ್ತಾಂಗ ಸಿದ್ಧಾಂತ—ಸ್ವಾಮಿ (ರಾಜ), ಅಮಾತ್ಯರು (ಮಂತ್ರಿಗಳು), ರಾಷ್ಟ್ರ (ಭೂಮಿ-ಪ್ರಜೆ), ದುರ್ಗ, ಕೋಶ, ಬಲ (ಸೇನೆ), ಸುಹೃತ್ (ಮಿತ್ರ)—ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಪೋಷಕ ಅಂಗಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ರಾಜ-ಮಂತ್ರಿಗಳ ಗುಣಗಳು—ಸತ್ಯ, ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಶೌಚ, ನಿಷ್ಠೆ, ದೂರದೃಷ್ಟಿ—ಮತ್ತು ಲೋಭ, ದಂಭ, ಚಪಲತೆ ಮೊದಲಾದ ದೋಷವರ್ಜನೆ, ಮಂತ್ರಗುಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ನೈಪುಣ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಒತ್ತಿಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಮೃದ್ಧ ದೇಶದ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ನಗರ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳು, ದುರ್ಗಗಳ ವಿಧಗಳು-ಪೂರೈಕೆ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಕೋಶವೃದ್ಧಿ, ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ದಂಡನೀತಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಿತ್ರ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರತೆ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ತ್ರಿವಿಧ ಮಾರ್ಗ—ಸಮೀಪಗಮನ, ಮಧುರ-ಸ್ಪಷ್ಟ ವಾಣಿ, ಗೌರವದಾನ—ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೃತ್ಯಾಚಾರ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನೇಮಕ, ರಾಜಸ್ವ ಕ್ರಮಗಳು, ಪ್ರಜಾಭಯ ಕಾರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ವ-ರಾಜ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಜಾಗೃತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः राजधर्माः राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
ಇಂತೆ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮೋಕ್ತನೀತಿ’ ಎಂಬ 237ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ 238ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ರಾಜಧರ್ಮಗಳು’ ಆರಂಭ. ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು—ಸ್ವಾಮಿ (ರಾಜ), ಅಮಾತ್ಯ (ಮಂತ್ರಿ), ರಾಷ್ಟ್ರ (ಜನಪದ), ದುರ್ಗ, ಕೋಶ (ಖಜಾನೆ), ಬಲ (ಸೇನೆ) ಮತ್ತು ಸುಹೃತ್ (ಮಿತ್ರರಾಜ್ಯ)—ಪರಸ್ಪರ ಉಪಕಾರಕವಾದ ಈ ಏಳು ಅಂಗಗಳ ಸಮೂಹವೇ ‘ರಾಜ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
Verse 2
स्वसमृद्धिष्वित्यादिः, मीनव्रतचरिष्णुतेत्यन्तः ज पुस्तके नास्ति राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता
‘ಸ್ವಸಮೃದ್ಧಿಷು…’ ರಿಂದ ‘…ಮೀನವ್ರತಚರಿಷ್ಣುತೆ’ ತನಕದ ಭಾಗ ‘ಜ’ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಅದನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧನ-ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು—ಕುಲ, ಶೀಲ, ವಯಸ್ಸು, ಸತ್ತ್ವ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಹತೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ।
Verse 3
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता
ವಚನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಅವಿಸಂವಾದಿತೆಯೇ ಸತ್ಯ; ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ, ಕೃತಜ್ಞತೆ, ದೈವಸಂಪನ್ನತೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಮತ್ತು ಕ್ಷುದ್ರತೆಯಿಲ್ಲದ (ಉತ್ತಮ) ಪರಿಚಯವಲಯ/ಪರಿವಾರ—ಇವೇ ಗುಣಗಳು.
Verse 4
शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता
ಸಾಮಂತರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಹಾಗೆಯೇ ದೃಢ ಭಕ್ತಿ/ನಿಷ್ಠೆ; ದೀರ್ಘದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹ; ಆಚರಣೆಯ ಶುಚಿತ್ವ; ಮತ್ತು ಸದ್ಗುಣಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ಇವೂ ಇರಬೇಕು.
Verse 5
विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं
ವಿನಯ, ಧಾರ್ಮಿಕತೆ, ಮತ್ತು ಸಾಧು-ಆಚರಣೆ—ಇವು ನೃಪತಿಯ ಗುಣಗಳು; ಅವನು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವಂಶದವನು, ಅಕ್ರೂರ, ಜನರನ್ನು ಏಕತೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡುವವನು (ಲೋಕಸಂಗ್ರಾಹಕ), ಮತ್ತು ಶುಚಿಯಾಗಿರಬೇಕು.
Verse 6
कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी
ಮಹೀಪತಿ (ರಾಜನು) ಪರಿಚಾರಕನಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸಹಕರಿಸುವವನನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು; ವಾಗ್ಮಿ, ಪ್ರಗಲ್ಭ, ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಮೃತಿಯುಳ್ಳ, ಉತ್ಸಾಹಿ, ಬಲಿಷ್ಠ, ಮತ್ತು ವಶೀ (ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹಿ) ಆಗಿರಬೇಕು.
Verse 7
नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया
ದಂಡವನ್ನು ಧರಿಸುವ ನ್ಯಾಯಾಧಿಪತಿ ದಂಡನೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿ, ಅಧ್ಯಯನಿಸಿದ ಕಲೆ-ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದವನಾಗಿ, ಶತ್ರು ಆರೋಪಗಳು ಹಾಗೂ ಅಭಿಯೋಗಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿ, ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ದುಷ್ಟತೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷನಾಗಿರಬೇಕು।
Verse 8
प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित् गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्
ಅವನು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸದಾ ಪರಿಶೀಲಿಸುವವನು, ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಗುಪ್ತ ಮಂತ್ರಣೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಅರಿತವನು, ಮತ್ತು ದೇಶ-ಕಾಲದ ಯುಕ್ತ ವಿಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿರಬೇಕು।
Verse 9
आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः
ಅವನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾಗಿ ಧನವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ ದಾನ ಮಾಡುವವನು, ಅದನ್ನು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವಿನಿಯೋಗಿಸುವವನು, ಮತ್ತು ಪಾತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಆಗಿರಬೇಕು; ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಭಯ, ದ್ರೋಹ, ದಂಭ, ಚಾಪಲ್ಯಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿರಬೇಕು।
Verse 10
परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः
ಅವನು ಪರರಿಗೆ ಕಷ್ಟ ನೀಡುವುದೂ ಮತ್ತು ಪೈಶುನ್ಯ (ನಿಂದೆ) ಯೂ ಇಲ್ಲದವನು, ಮತ್ಸರ-ಈರ್ಷೆ-ಅಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಮೀರಿದವನು, ಹಿರಿಯರ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಸಂಪನ್ನ, ಸಮರ್ಥ, ಮತ್ತು ಮಧುರ ಹಾಗೂ ಸೌಮ್ಯ ದರ್ಶನ-ವ್ಯವಹಾರ ಹೊಂದಿರಬೇಕು।
Verse 11
गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः
ಗುಣಗಳ ಮೇಲಿನ ಅನುರಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿದ್ದು, ಆಂತರಿಕ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧರಾದವರೇ ನಿಜವಾದ ಕುಲೀನರು ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಶುಚಿ ಆಚರಣೆಯವರು, ಶೂರರು, ಶ್ರುತವಂತರು (ವಿದ್ವಾಂಸರು), ಮತ್ತು ಅನುರಾಗಿಗಳು।
Verse 12
एत् सदेत्यन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति तद्वच्च दृढभक्तितेति ग कृतशिल्पः स्ववग्रह इति घ , ञ च सर्वदुष्टप्रतिग्रह इति ख , घ , छ च परच्छिद्रान्ववेक्षी चेति घ , ञ च गुणवन्तो ऽनुगामिन इति ग दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः
ರಾಜನ ದಂಡನೀತಿ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವವರು ಸಚಿವರು. ಅವರು ಸುಗಠಿತ ದೇಹಸಂಪತ್ತಿಯುಳ್ಳವರು, ರಾಜ್ಯವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಗಳು, ಉತ್ತಮ ಕುಲ-ಶೀಲಸಂಪನ್ನರು ಮತ್ತು ಕಲಾ-ಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿರಬೇಕು.
Verse 13
वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः
ಅವನು ವಾಗ್ಮಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಗಲ್ಭ, ದೃಷ್ಟಿವಂತ, ಉತ್ಸಾಹಿ ಮತ್ತು ಸಮ್ಯಕ್ ವಿವೇಕವಂತನಾಗಿರಬೇಕು; ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಚಪಲತೆರಹಿತ; ಮೈತ್ರಿಭಾವಿ, ಕಷ್ಟಸಹಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಾಚಾರಿಯೂ ಆಗಿರಬೇಕು.
Verse 14
सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः
ಅವನು ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಸತ್ತ್ವ, ಧೃತಿ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರಬೇಕು; ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ, ದಕ್ಷ, ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತ ಮತ್ತು ಧಾರಣಾಶಕ್ತಿ-ಸಂಯಮ ಹೊಂದಿರಬೇಕು.
Verse 15
दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः
ಅವನಿಗೆ ದೃಢ ಭಕ್ತಿ/ನಿಷ್ಠೆ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರದಿಂದ ಕಾರ್ಯಮಾಡಬಾರದು; ಶತ್ರುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಸಲಹೆಗಾರನಾಗಿರಬೇಕು. ಉದ್ದೇಶಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ಮೃತಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿರಲಿ; ಅವನು ಮನಸ್ಸು ತಿಳಿಯುವವನು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವಂತನಾಗಿರಲಿ.
Verse 16
दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः
ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು—ಇವೇ ಸಚಿವಸಂಪತ್ತೆ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪುರೋಹಿತನು ತ್ರಯೀ (ವೇದತ್ರಯ) ಮತ್ತು ದಂಡನೀತಿ—ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಕುಶಲನಾಗಿರಬೇಕು.
Verse 17
अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्
ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಜನು, ಅಥರ್ವವೇದದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಂತಿಕ ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಟಿಕ (ಸಮೃದ್ಧಿದಾಯಕ) ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಆ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ತನ್ನ ಅಮಾತ್ಯರ ಕಲ್ಯಾಣ ಹಾಗೂ ಸದಾಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು।
Verse 18
चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं
ಎರಡು ಗುಣಗಳು—ಸ್ಪಷ್ಟದೃಷ್ಟಿ (ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿವೇಕ) ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪ/ಕೌಶಲ್ಯ—ಇವನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಜನರಿಂದ ಅವನ ಕುಲ, ಸ್ಥಾನ-ಮಾನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ/ಹಿಂದಿನ ದಾಖಲೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು।
Verse 19
परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा
ನೇಮಕಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಗುಣತ್ರಯ—ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದಕ್ಷತೆ, ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ, ಮತ್ತು ಅಚಲ ಧೈರ್ಯ/ಸ್ಥೈರ್ಯ—ಇವನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ನಡೆ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷಪೂರ್ಣ ನಿಷ್ಠೆ (ಸದ್ಭಾವ)ಯನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು।
Verse 20
कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां
ಕಥಾರಚನೆ ಮತ್ತು ವಾಚನದ ಶಿಸ್ತಿನ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಇವುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕು—ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ, ಸತ್ಯವಚನ, ಉತ್ಸಾಹ, ಪ್ರಭಾವಶಕ್ತಿ, ಹಾಗೂ ಕಷ್ಟಸಹಿಷ್ಣುತೆ।
Verse 21
धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत् भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः
ಧೃತಿ (ಧೈರ್ಯ) ಮತ್ತು ಅನುರಾಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯ—ಇವನ್ನೂ ಗುರುತಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ಅವನ ಭಕ್ತಿ, ಮೈತ್ರಿಭಾವ ಹಾಗೂ ಶೌಚ (ಆಚರಣಶುದ್ಧಿ) ತಿಳಿಯಬೇಕು।
Verse 22
कृतशीलश्चेति ज चिन्तको ज्ञाननिश् चय इति ग परीक्षेत गुणत्रयमिति ज प्रतिभां तथेति ज स्वजनेभ्य इत्य् आदिः, क्लेशसहिष्णुतामित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं
ನಾವು ಜೊತೆಯಾಗಿ ವಾಸಿಸುವವರಿಂದ ಬಲ, ಸತ್ತ್ವ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಶೀಲವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಹಂಕಾರರಹಿತ ವಿನಯ, ಚಾಪಲ್ಯರಹಿತ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೀರ್ತಿಹೀನತೆ (ಕುಖ್ಯಾತಿ ಆಗದಿರುವುದು) ಇರಲಿ.
Verse 23
प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಹೀನತೆ ಎರಡನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗುಣಗಳ ಪರೋಕ್ಷ ವೃತ್ತಿಗಳು ಫಲಗಳಿಂದ ಅನುಮಾನಿಸಬಹುದಾಗಿವೆ.
Verse 24
शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता
ಪುಣ್ಯಭೂಮಿ ಎಂದರೆ ಬೆಳೆಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಖನಿಜಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಗೋಹಿತಕರವಾಗಿದ್ದು, ಬಹುಜಲಸಂಪನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಪುಣ್ಯವಂತ ಜನಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿರುವುದು.
Verse 25
रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये
ರಮ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಗಜಬಲದಂತೆ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದ್ದು, ಜಲ–ಸ್ಥಲ–ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಹಾನಿಕರ ಮಾತೃಕಾ ಉಪದ್ರವವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳವು ಮಹಾಸಮೃದ್ಧಿಗೆ ಶ್ಲಾಘನೀಯವಾಗಿದೆ.
Verse 26
शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः
ಅವನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೂದ್ರರು, ಕಾರುಗಳು (ಕಾರ್ಮಿಕರು) ಮತ್ತು ವಾಣಿಕರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವವನು, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಬಲದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು; ಸಾನುರಾಗಿಯು, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷವಿರುವವನು, ಕಷ್ಟಸಹಿಷ್ಣು, ಮತ್ತು ವಿಶಾಲದೇಹಿ.
Verse 27
नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः
ನಾನಾ ದೇಶಗಳ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿರುವ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠ, ಪಶುಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ ಹಾಗೂ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಜನಪದವು—ಮೂರ್ಖನಲ್ಲದ, ವ್ಯಸನಗಳಿಗೆ ದಾಸನಲ್ಲದ ನಾಯಕನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದರೆ—ಪ್ರಶಂಸನೀಯವಾಗಿದೆ।
Verse 28
पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं
ವಿಶಾಲ ಸೀಮೆ, ಮಹಾ ಖಾತ (ಪರಿಖೆ), ಎತ್ತರದ ಪ್ರಾಕಾರಗಳು ಹಾಗೂ ತೋರಣಗಳಿರುವ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅದು ಪರ್ವತ, ನದಿ, ಮರುಭೂಮಿ ಮತ್ತು ವನಗಳ ಆಶ್ರಯದೊಂದಿಗೆ ಇರಬೇಕು।
Verse 29
जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्
ದುರ್ಗವು ನೀರು, ಧಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಧನದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು; ಅದು ಮಹತ್ತಾದದು ಹಾಗೂ ಕಾಲಸಹ (ಕಾಲವನ್ನು ತಾಳುವ) ಆಗಿರಬೇಕು. ದುರ್ಗಗಳ ಆರು ವಿಧಗಳು—ಔದಕ, ಪಾರ್ವತ, ವಾರ್ಕ್ಷ, ಐರಿಣ, ಧನ್ವಿನ ಮತ್ತು ಶುಷ್ಕ ವಾಲುಕಾಮಯ ದುರ್ಗ।
Verse 30
ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये
ಕೋಶ (ರಾಜಕೋಶ) ಬೇಕಾದ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿರಬೇಕು; ಪಿತೃ-ಪೈತಾಮಹ ಪರಂಪರೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರಬೇಕು; ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಿಂದ ಗಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ವ್ಯಯವನ್ನು ತಾಳಬಲ್ಲದ್ದಾಗಿರಬೇಕು—ಧರ್ಮಾದಿ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ।
Verse 31
पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः
ಅವನು ಪಿತೃ-ಪೈತಾಮಹ ವಂಶಜ, ವಶವಾಗುವವನು, ಸಂಹತ ಹಾಗೂ ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ, ವೇತನಪಡೆಯುವ ಸೇವಕ; ಪೌರುಷದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತ, ಜನ್ಯ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಯೋಧವರ್ಗ)ದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ, ಕುಶಲನಾಗಿದ್ದು, ಶಕುನವಿದ್ (ಶಕುನ-ಲಕ್ಷಣಜ್ಞ)ರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು।
Verse 32
नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः सत्त्वमारोग्यं कुलमेव चेति ज मख्यव्यसननायक इति ग उच्चप्रकारगोपुरमिति घ , ञ च नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः
ಅನೇಕ ವಿಧದ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಹಲವು ಯುದ್ಧವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನಾಗಿರುವುದು—ಇವು ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಧೈರ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸತ್ಕುಲ—ಇದು ‘ಜ’. ಆಪತ್ತು ಹಾಗೂ ವ್ಯಸನಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವಂತೆ ನಡೆಸುವ ನಾಯಕ—ಇದು ‘ಗ’. ಎತ್ತರದ ಪ್ರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಗೋಪುರವಿರುವ ದುರ್ಗ—ಇದು ‘ಘ’. ವಿವಿಧ ಯೋಧರಿಂದ ತುಂಬಿ, ಅಲಂಕರಿತ ಅಶ್ವ-ಗಜಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಸೇನಾವ್ಯೂಹ—ಇದು ‘ಞ’.
Verse 33
प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः
ಪ್ರವಾಸ, ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ದುಃಖದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ—ಶ್ರಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ದಂಡವೇ ದಂಡವೆಂದು ದಂಡನೀತಿಜ್ಞರು ಮತಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ದಂಡವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮೇಲೆ, ಮತ್ತು ಅದ್ವೈಧವಾಗಿ—ಅಂದರೆ ಸರಳವಾಗಿ, ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದೆ—ವಿಧಿಸಬೇಕು.
Verse 34
योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं
ಸತ್ಕುಲದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಿತ್ರನಾಗಿಸಬೇಕು; ಅವನು ಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಬಲವಾದ ಪಕ್ಷಬೆಂಬಲದಿಂದ ದೃಢನಾಗಿ, ಮಧುರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸುವವನು, ಮದ-ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದವನು, ಮತ್ತು ಅದ್ವೈಧ—ಅಂದರೆ ದ್ವಿಮನಸ್ಕನಲ್ಲದವನು—ಆಗಿರಬೇಕು.
Verse 35
दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः
ದೂರದಿಂದಲೇ ಹೋಗಿ ಭೇಟಿಯಾಗುವುದು, ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೂ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿಯೂ ಮಾತಾಡುವುದು, ಮತ್ತು ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ದಾನ ನೀಡುವುದು—ಇದು ಮಿತ್ರಸಂಗ್ರಹದ ತ್ರಿವಿಧ ವಿಧಾನ.
Verse 36
धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं
ಮಿತ್ರನಿಂದ ತ್ರಿವಿಧ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ಧರ್ಮ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ. ಆ ಸ್ನೇಹಬಂಧವು ಅಲ್ಲಿ ಔರಸ—ಅಂದರೆ ಸಹಜ/ಸಂತಾನಬಂಧದಂತೆ—ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವಂಶಕ್ರಮದಿಂದ ಬಂದ ಸಂಬಂಧದಂತೆ ಸಹ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
Verse 37
रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता
ಮಿತ್ರನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವವನೇ ನಿಜ ಮಿತ್ರ. ಮಿತ್ರನ ಗುಣಗಳು ಸತ್ಯತೆ ಮೊದಲಾದವು; ಹಾಗೆಯೇ ಸುಖದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪಾಲು—ಆನಂದದಲ್ಲೂ ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಸಮವಾಗಿ ಜೊತೆ ನಿಲ್ಲುವುದು.
Verse 38
वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता
ಸೇವೆಯಿಂದ ಬದುಕುವವರ ಯೋಗ್ಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ: ಸೇವಕನು ರಾಜನನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು; ಅವನಲ್ಲಿ ದಕ್ಷತೆ, ಸದ್ಗುಣ, ದೃಢತೆ, ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಇರಬೇಕು.
Verse 39
सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्
ಸಂತೋಷ, ಶೀಲ, ಉತ್ಸಾಹ—ಇವು ಸೇವೆಯಿಂದ ಬದುಕುವವನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಸೇವಕನು ಯಥಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ನೀತಿಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
Verse 40
परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह
ಇತರರ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ (ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ) ಹೋಗುವುದು, ಕ್ರೌರ್ಯ, ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ಣ ಉದ್ದಟತನ, ಮತ್ತು ಮತ್ಸರ—ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಸೇವಕನು ಜಗಳವಾಡಿ ತನ್ನಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯನೊಂದಿಗೆ ವಾದಪ್ರಾಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಬಾರದು.
Verse 41
गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत् रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं
ಗುಹ್ಯವಾದುದು, ಮರ್ಮ (ದುರ್ಬಲ ಬಿಂದು) ಮತ್ತು ಮಂತ್ರ—ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಸ್ವಾಮಿ/ಪತಿಗೆ ಸಹ ಪ್ರಕಟಿಸಬಾರದು. ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಆಸಕ್ತನಾದವನಿಂದ ಜೀವನವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬೇಡಬೇಕು; ವಿರಕ್ತನಾದ ರಾಜನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.
Verse 42
अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां
ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನು (ತನ್ನನ್ನೂ ಇತರರನ್ನೂ) ತಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಡಬೇಕಾದದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದು—ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಬಂಧು‑ಮಿತ್ರಾಶ್ರಿತರ ಸದುಚಿತಾಚಾರ ಇದೇ।
Verse 43
मित्रं कुर्वीत सत्क्रियमिति ज तत्र सम्बद्धमिति ग आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च
“ಸತ್ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಮಿತ್ರನನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು”—ಎಂದು ಒಂದು ಪಾಠ; “ಅದು ಆ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ”—ಎಂದು ಮತ್ತೊಂದು. ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಜೀವನಾಧಾರನಾಗಿ, ಪೋಷಣದಲ್ಲಿ ಪರ್ಜನ್ಯನಂತೆ ಇರಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಆದಾಯದ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಧನವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು।
Verse 44
कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं
ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯಕಾರ್ಯದಲ್ಲೂ ಉದ್ಯೋಗಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷ ಅಧೀಕ್ಷಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು—ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರಮಾರ್ಗ, ಕೋಟೆ, ಸೇತು, ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಬಂಧನ‑ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ।
Verse 45
खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्
ಗಣಿಗಳಿಂದ ವಸೂಲಿ, ತೆರಿಗೆ, ಸೇನಾ ಸೇವೆಯ ಸ್ವೀಕಾರ, ಹಾಗೂ ಖಾಲಿ/ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ವಸತಿ ಸ್ಥಾಪನೆ—ಈ ಅಷ್ಟವರ್ಗವನ್ನು ಸದುಚಿತ ರಾಜನು ಯಥಾವಿಧಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು।
Verse 46
आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात् पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं
ಪ್ರಜೆಗೆ ಭಯವು ಐದು ವಿಧ—ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಅಪರಾಧಿಗಳಿಂದ, ಕಳ್ಳರಿಂದ, ಪಟ್ಟಣವಾಸಿಗಳಿಂದ, ರಾಜನ ಪ್ರಿಯಪಾತ್ರರಿಂದ, ಮತ್ತು ಭೂಪತಿಯ ಲೋಭದಿಂದ।
Verse 47
अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्
ಈ ಭಯವನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ರಾಜನು ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಬೇಕು; ಒಳಗಿನಿಂದ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ರಾಜ್ಯ/ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಬೇಕು।
Verse 48
दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन
ರಾಜನು ಯೋಗ್ಯ ದಂಡಗಳಿಂದ ದಂಡಿಸಬೇಕು; ಸದಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮತ್ತು ಪುತ್ರರನ್ನು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಕಾಪಾಡಬೇಕು; ಎಂದಿಗೂ (ಶತ್ರುವನ್ನು) ನಂಬಬಾರದು।
Frequently Asked Questions
Svāmin (king), amātya (ministers), rāṣṭra (territory/people), durga (fort), kośa (treasury), bala (army), and suhṛt (ally)—presented as mutually supportive components of state power.
Truthfulness and consistency, intelligence and clear-sightedness, practical skill, endurance of hardship, steadfast loyalty, secrecy of counsel (mantra-gupti), freedom from vices (anger, greed, fear, hypocrisy), and competence in alliance/hostility policy (sandhi-vigraha).
It recommends establishing a well-bounded city with moat, ramparts, and gateways, supported by natural features (mountains, rivers, deserts, forests), and describes multiple fort-types while insisting on provisioning with water, grain, and wealth for long endurance.
The king should sustain beings like rain (Parjanya) while also collecting wealth through revenue channels at the proper time, balancing taxation with protection against public fears and internal/external security.