Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ રાજાઓ માટે રત્નપરીક્ષા-વિદ્યા જણાવે છે; આભૂષણ રાજસત્તાનું ચિહ્ન અને નિયંત્રિત ભોગવસ્તુ છે. હીરા, પન્ના, માણિક, મોતી, નીલમ, વૈડૂર્ય (કેટ્સ-આઈ), ચંદ્રકાંત, સૂર્યકાંત, સ્ફટિક તથા અનેક નામવાળા પથ્થરો અને જૈવ/ખનિજ દ્રવ્યોની ગણતરી કરીને દરબારમાં ઓળખ, મૂલ્યાંકન અને ખરીદી-સંગ્રહ માટે ઉપયોગી કોષ રચાય છે. રત્નોના મુખ્ય માપદંડ—અંતઃપ્રભા, સ્વચ્છતા, નિર્મળતા અને સુઘડ આકાર, ખાસ કરીને સોનામાં જડિત રત્નો માટે. હીરામાં દોષવાળા (નિષ્પ્રભ, અશુદ્ધ, તૂટેલા, કરકરા અથવા માત્ર ‘સુધારી શકાય તેવા’) પથ્થર પહેરવા કડક મનાઈ છે; ઉત્તમ હીરા ષટ્કોણ, ઇન્દ્રધનુષ્ય સમો, સૂર્યપ્રભ, શુદ્ધ અને ‘અભેદ્ય’ કહેવાય છે; પન્ના જેવી છાંટ અને તોતાના પાંખ જેવી ઝળહળાટ દૃશ્ય માનક છે. મોતીના પણ ઉત્પત્તિભેદ (શીપ, શંખ, દાંત, માછલી, મેઘ) જણાવ્યા; ગોળાઈ, તેજ, સ્વચ્છતા અને કદ ગુણ છે, જે સૌંદર્ય, શુકન અને રાજવૈધતા સાથે જોડાય છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे आयुधलक्षणादिर्नाम चतुश् चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रत्नपरीक्षा अग्निर् उवाच रत्नानां लक्षणं वक्ष्ये रत्नं धार्यमिदं नृपैः वज्रं मरकतं रत्नं पद्मरागञ्च मौक्तिकं
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “આયુધલક્ષણાદિ” નામનો ૨૪૪મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૪૫મો અધ્યાય “રત્નપરીક્ષા” આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હું રત્નોના લક્ષણો કહું છું; રાજાઓએ ધારણ કરવા યોગ્ય રત્નો—વજ્ર (હીરો), મરકત (પન્નો), પદ્મરાગ (માણિક) અને મૌક્તિક (મોતી)।
Verse 2
इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्यं गन्धशस्यकं चन्द्रकान्तं सूर्यकान्तं स्फटिकं पुलकं तथा
ઇન્દ્રનીલ, મહાનીલ, વૈદૂર્ય, ગંધશસ્યક; ચન્દ્રકાંત, સૂર્યકાંત, સ્ફટિક અને પુલક—આ પણ (રત્નોમાં) ગણાય છે।
Verse 3
कर्केतनं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्विज स्पटिकं राजपट्टञ्च तथा राजमयं शुभं
હે દ્વિજ! કર્કેતન, પુષ્પરાગ અને જ્યોતીરસ; તેમજ સ્ફટિક, રાજપટ્ટ અને શુભ રાજમય—આ પણ (રત્ન/પદાર્થ) છે।
Verse 4
सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्रह्ममयं तथा गोमेदं रुधिराक्षञ्च तथा भल्लातकं द्विज
હે દ્વિજ! સૌગંધિક, ગંજ; તેમજ શંખસંબંધિત અને બ્રહ્મમય પદાર્થો; ગોમેદ, રુધિરાક્ષ અને ભલ્લાતક—આ પણ વિચારણીય છે।
Verse 5
धूलीं मरकतञ्चैव तुथकं सीसमेव च पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रं द्विजोत्तम
હે દ્વિજોત્તમ! ધૂળી (સૂક્ષ્મ ચૂર્ણ), મરકત, તુથક (નીલું થોથું/વિટ્રિયોલ), સીસું, પીલુ, પ્રવાળ અને ગિરિવજ્ર—આ પણ (ગણનીય) છે।
Verse 6
भुजङ्गममणिञ्चैव तथा वज्रमणिं शुभं टिट्टिभञ्च तथा पिण्डं भ्रामरञ्च तथोत्पलं
ભુજંગમણિ તથા શુભ વજ્રમણિ; તેમજ ટિટ્ટિભ, પિણ્ડ, ભ્રામર અને ઉત્પલ—આ પણ (રત્ન/તાબીઝ) નામે કહેવાય છે।
Verse 7
सुवर्णप्रतिबद्धानि रत्नानि श्रीजयादिके अन्तःप्रभत्वं वैमल्यं सुसंस्थानत्वमेव च
સોનામાં જડિત—શ્રી, જય વગેરે પ્રકારનાં—રત્નોમાં આંતરિક તેજ, વૈમલ્ય (દોષરહિત સ્વચ્છતા) અને સુસંસ્થાન (સુઘડ આકાર) હોવું જોઈએ।
Verse 8
सुधार्या नैव धार्यास्तु निष्प्रभा मलिनास् तथा खण्डाः सशर्करा ये च प्रशस्तं वज्रधरणम्
માત્ર સુધારી શકાય એવા વજ્રો ધારવા ન જોઈએ; તેમજ નિષ્પ્રભ, મલિન, તૂટેલા અથવા રેતીકણવાળા વજ્રો પણ વર્જ્ય છે. પ્રશસ્ત, નિર્દોષ વજ્રનું ધારણ જ માન્ય છે।
Verse 9
अम्भस्तरति यद्वज्रमभेद्यं विमलं च यत् षट्कोणं शक्रचापाभं लघु चार्कनिभं शुभम्
જે ‘જળને પાર કરાવે’ છે, જે અભેદ્ય અને નિર્મળ છે; જે ષટ્કોણ, શક્રચાપ (ઇન્દ્રધનુષ) સમાન, હલકું, સૂર્યસમાન તેજસ્વી અને શુભ છે—તે જ વજ્ર કહેવાય છે।
Verse 10
शुकपक्षनिभः स्निग्धः कान्तिमान्विमलस् तथा स्वर्णचूर्णनिभैः सूक्ष्मैर् मरकतश् च विन्दुभिः
તે પોપટના પાંખ સમાન, સ્નિગ્ધ, કાંતિમાન અને નિર્મળ હોવું જોઈએ; તેમજ તેમાં સોનાના ચૂર્ણ જેવા સૂક્ષ્મ કણો અને મરકત (પન્ના) જેવા બિંદુઓ પણ હોવા જોઈએ।
Verse 11
स्फटिकजाः पद्मरागाः स्यू रागवन्तो ऽतिनिर्मलाः जातवङ्गा भवन्तीह कुरुविन्दसमुद्भवाः
સ્ફટિકમાંથી ઉત્પન્ન પદ્મરાગ રત્નો ઘન વર્ણવાળા અને અત્યંત નિર્મળ હોય છે; અને અહીં કુરુવિંદમાંથી ઉત્પન્ન પદ્મરાગ ‘જાતવઙ્ગ’ તરીકે ઓળખાય છે.
Verse 12
सौगन्धिकोत्था काषाया मुक्ताफलास्तु शुक्तिजाः विमलास्तेभ्य उत्कृष्टा ये च शङ्खोद्भवा मुने
સૌગંધિક સ્ત્રોતમાંથી ઉત્પન્ન મુક્તાફળ કષાય (ભૂરા) વર્ણના હોય છે; મુક્તા શુક્તિ (સીપ)માંથી પણ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાં જે નિર્મળ હોય તે શ્રેષ્ઠ, અને હે મુને, શંખમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાતા મુક્તા પરમોત્કૃષ્ટ ગણાય છે.
Verse 13
नागदन्तभवाश्चाग्र्याः कुम्भशूकरमत्स्यजाः वेणुनागभवाः श्रेष्ठा मौक्तिकं मेघजं वरं
હાથીના દાંતમાંથી ઉત્પન્ન મુક્તા અગ્ર્ય ગણાય છે; કુંભ-માછલી, શૂકર અને માછલીમાંથી ઉત્પન્ન મુક્તા પણ માન્ય છે. વેણુનાગમાંથી ઉત્પન્ન મુક્તા શ્રેષ્ઠ છે; અને મેઘમાંથી જન્મેલું મૌક્તિક ઉત્તમ કહેવાય છે.
Verse 14
वृत्तत्वं शुक्रता स्वाच्छ्यंमहत्त्वं मौक्तिके गुणाः इन्द्रनीलं शुभं क्षीरे राजते भ्राजते ऽधिकं
ગોળાઈ, તેજ, સ્વચ્છતા અને વિશાળતા—આ મુક્તાના ગુણ છે. શુભ ઇન્દ્રનીલ (નીલમ) દૂધમાં મૂકતાં વધુ જ ઝળહળી ને ચમકે છે.
Verse 15
रञ्जयेत् स्वप्रभावेण तममूल्यं विनिर्दिशेत् नीलरक्तन्तु वैदूर्यं श्रेष्ठं हारादिकं भजेत्
રત્ન પોતાની સ્વાભાવિક પ્રભાથી જેમ તેજ અને વર્ણ ધારણ કરે, તેમ તેના મૂલ્યનું નિર્ધારણ કરવું જોઈએ. વૈદૂર્ય (બિલાડીની આંખ)માં નીલ અને રક્તાભ વર્ણવાળા શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, અને હાર વગેરે આભૂષણોમાં તેનો ઉપયોગ કરવો.
Frequently Asked Questions
A structured rubric for gem quality: radiance (antaḥprabhā), clarity (vaimalya), proper form (susaṃsthāna), explicit diamond disqualifiers (fractures/grit/dullness), and pearl virtues (roundness, luster, clarity, size) plus origin-based grading.
It disciplines royal consumption: gems are not mere luxury but regulated symbols of authority, to be chosen by purity and auspicious qualities, aligning wealth-management with Dharma and social order.