Adhyaya 237

Verse 1

इत्य् अग्नेये महापुराणे श्रीस्तोत्रं नाम षट्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रामोक्तनीतिः अग्निर् उवाच नीतिस्ते पुष्करोक्ता तु रामोक्ता लक्ष्मणाय या जयाय तां प्रवक्ष्यामि शृणु धर्मादिवर्धनीं

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “શ્રી-સ્તોત્ર” નામનો ૨૩૬મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૩૭મો અધ્યાય “રામોક્ત નીતિ” આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—પુષ્કરે કહેલી નીતિ જ રામે લક્ષ્મણને વિજયાર્થે કહી હતી; તે હું કહું છું, સાંભળો—આ ધર્મ વગેરેને વધારનાર છે.

Verse 2

राम उवाच न्यानेनार्जनमर्थस्य वर्धनं रक्षणं चरेत् सत्पात्रप्रतिपत्तिश् च राजवृत्तं चतुर्विधं

રામ બોલ્યા—ન્યાયથી ધનનું અર્જન, તેનું વર્ધન અને રક્ષણ કરવું; તેમજ સત્પાત્રોને યોગ્ય રીતે તેનું વિતરણ/દાન કરવું. રાજાનું વર્તન ચાર પ્રકારનું છે.

Verse 3

नयस्य विनयो मूलं विनयः शास्त्रनिश् चयात् विनयो हीन्द्रियजयस्तैर् युक्तः पालयेन्महीं

સુશાસન (નય)નું મૂળ વિનય છે. વિનય શાસ્ત્રના દૃઢ નિશ્ચયથી ઉત્પન્ન થાય છે. વિનય એટલે ઇન્દ્રિયજય; તેનાથી યુક્ત થઈ રાજાએ ભૂમિ/રાજ્યનું પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 4

शास्त्रं प्रज्ञा धृतिर्दाक्ष्यं प्रागल्भ्यं धारयिष्णुता उत्साहो वाग्मितौदार्यमापत्कालसहिष्णुता

શાસ્ત્રજ્ઞાન, પ્રજ્ઞા, ધૃતિ (સ્થિરતા), દક્ષતા, નિર્ભય પહેલ, ધારણશક્તિ, ઉત્સાહ, વાગ્મિતા, ઔદાર્ય અને આપત્તિકાળમાં સહનશીલતા—આ જરૂરી ગુણો છે.

Verse 5

प्रभावः शुचिता मैत्री त्यागः सत्यं कृतज्ञता कुलं शीलं समश्चेति गुणाः सम्पत्तिहेतवः

પ્રભાવ, શુચિતા, મૈત્રી, ત્યાગ, સત્ય, કૃતજ્ઞતા, સદ્કુલ, સદાચાર અને સમત્વ—આ ગુણો સમૃદ્ધિના હેતુ છે.

Verse 6

प्रकीर्णविषयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनं वागिमता दार्ढ्यमापत्कालसहिष्णुतेति ख , घ , ज , झ च ज्ञानाङ्कुशेन कुर्वीत वश्यमिन्द्रियदन्तिनं

વિખેરાયેલા વિષયોના અરણ્યમાં ઇન્દ્રિય-હાથી દોડી વિદ્વાનોને પણ પીડે છે. વાક્પટુતા, દૃઢતા અને આપત્કાળ-સહિષ્ણુતા (ખ, ઘ, જ, ઝ સૂચિત) તથા જ્ઞાન-અંકુશથી તેને વશ કરવો જોઈએ.

Verse 7

कामः क्रोधस् तथा लोभो हर्षो मानो मदस् तथा षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुखी नृपः

કામ, ક્રોધ, લોભ, હર્ષ, માન અને મદ—આ છ શત્રુવર્ગને ત્યજી દેવો જોઈએ. એ ત્યાગે રાજા સુખી અને શાસનમાં સ્થિર બને છે.

Verse 8

आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्तां दण्डनीतिं च पार्थिवः तद्वैद्यैस्तत्क्रियोपैतैश्चिन्ततयेद्विनयान्वितः

રાજાએ આન્વીક્ષિકી, ત્રયી (વેદત્રય), વાર્તા અને દંડનીતિ—આ વિષયો પર, સંબંધિત ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો તથા યોગ્ય પ્રયોગવિધિથી યુક્ત આચાર્યોની સહાયથી, વિનયપૂર્વક વિચાર કરવો જોઈએ.

Verse 9

आन्वीक्षिक्यार्थविज्ञानं धर्माधर्मौ त्रयीस्थितौ अर्थानर्थौ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ

આન્વીક્ષિકીમાં હિતનું જ્ઞાન છે; ત્રયીમાં ધર્મ-અધર્મ સ્થિત છે; વાર્તામાં લાભ-હાનિ જાણી શકાય છે; અને દંડનીતિમાં નય-અનય (નીતિ-અનીતિ)નો નિર્ણય થાય છે.

Verse 10

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा वर्णिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते

અહિંસા, સ્નિગ્ધ તથા સત્ય વાણી, સત્ય, શૌચ, દયા અને ક્ષમા—આ બધું વર્ણધારી (ગૃહસ્થ) અને લિંગધારી (સંન્યાસચિહ્નધારી) બંને માટે સામાન્ય ધર્મ કહેવાય છે।

Verse 11

प्रजाः समनुगृह्णीयात् कुर्यादाचारसंस्थितिं वाक् सूनृता दया दानं हीनोपगतरक्षणं

તે પ્રજાઓ પર સતત અનુગ્રહ રાખે અને તેમને સદાચારમા સ્થિર કરે; તેની વાણી સત્ય અને મૃદુ હોય; તે દયા અને દાન કરે તથા પતિત, દુર્બળ અને વંચિતોની રક્ષા કરે।

Verse 12

इति वृत्तं सतां साधुहितं सत्पुरुषव्रतं आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने

આ રીતે સજ્જનોનું વર્તન—સાધુહિતકારી, સત્પુરુષોનું વ્રત-નિયમ—માનસિક વ્યથા અને રોગથી પીડિત, તેમજ જે આજે કે કાલે નાશ પામી શકે, એવા વ્યક્તિએ પણ આચરવું જોઈએ।

Verse 13

को हि राजा शरीराय धर्मापेतं समाचरेत् न हि स्वमुखमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं जनं

માત્ર પોતાના શરીરના હિત માટે કયો રાજા ધર્મથી વિમુખ થઈ અધર્મ આચરે? પોતાનું મોઢું ભરવાની લાલચમાં તે દીન જનતાને કદી પીડિત ન કરે।

Verse 14

कृपणः पीड्यमानो हि मन्युना हन्ति पार्थिवं क्रियते ऽभ्यर्हणीयाय स्वजनाय यथाञ्जलिः

કૃપણ અને નીચ માણસ ક્રોધથી પીડાય ત્યારે રાજાને પણ પ્રહાર કરે છે; પરંતુ પોતાના સ્વજન—જે પૂજ્ય અને સન્માનનીય છે—તેની સામે તે હાથ જોડીને અંજલિબદ્ધ થઈ વર્તે છે।

Verse 15

ततः साधुतरः कार्यो दुर्जनाय शिवर्थिना प्रियमेवाभिधातव्यं सत्सु नित्यं द्विषत्सु च

અતએવ જે શુભતા ઇચ્છે તે દુર્જન પ્રત્યે પણ વધુ સદાચાર રાખે; અને સજ્જનોમાં સદા તથા શત્રુઓમાં પણ માત્ર પ્રિય વચન જ બોલે।

Verse 16

देवास्ते प्रियवक्तारः पशवः क्रूरवादिनः शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवताः सदा

પ્રિય વચન બોલનાર દેવતાસમાન છે, અને કઠોર વચન બોલનાર પશુસમાન. શુચિ રહી, આસ્તિક્યથી પવિત્ર આત્માવાળો મનુષ્ય સદા દેવતાઓની પૂજા કરે।

Verse 17

दीनोपगतरक्षणमिति ख , घ , छ , ज , ञ , ट च स्वमुखमन्विच्छुरिति ख , छ च देवतावत् गुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनं प्रणिपातेन हि गुरुं सतो ऽमृषानुचेष्टितैः

“દીન અને શરણાગતનું રક્ષણ” (ખ, ઘ, છ, જ, ઞ, ટ પાઠ) તથા “પોતાના લાભની શોધ” (ખ અને છ પાઠ)—આ પાઠભેદ છે. ગુરુજનને દેવતાવત્ પૂજવા જોઈએ અને સુહૃદ્ જનને આત્મવત્ માનવો જોઈએ; ગુરુને પ્રણામથી, સજ્જનાચારથી અને કપટવિહિન કર્મોથી સન્માન કરવો જોઈએ।

Verse 18

कुर्वीताभिमुखान् भृत्यैर् देवान् सुकृतकर्मणा सद्भावेन हरेन्मित्रं सम्भ्रमेण च बान्धवान्

ભૃત્યોની સહાયથી, સુકૃત કર્મો દ્વારા દેવતાઓને પ્રસન્ન કરવો; સદ્ભાવથી મિત્રોને પોતાના તરફ ખેંચવા, અને બાંધવો સાથે સંભ્રમપૂર્વક આદરથી વર્તવું।

Verse 19

स्त्रीभृत्यान् प्रेमदानाभ्यां दाक्षिण्येतरं जनं अनिन्दा परकृत्येषु स्वधर्मपरिपालनं

સ્ત્રી અને આશ્રિતોનું પાલન પ્રેમ અને દાનથી કરવું; અન્ય લોકો સાથે દાક્ષિણ્યથી વર્તવું; પરના કાર્યોમાં નિંદા ન કરવી; અને પોતાના સ્વધર્મનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કરવું।

Verse 20

कृपणेषु दयालुत्वं सर्वत्र मधुरा गिरः प्राणैर् अप्युपकारित्वं मित्रायाव्यभिचारिणे

કૃપણો પ્રત્યે દયાળુતા, સર્વત્ર મધુર વાણી, પ્રાણ જાય તોય ઉપકાર—આ મિત્ર પ્રત્યે અડગ વફાદારના લક્ષણો છે।

Verse 21

गृहागते परिष्वङ्गः शक्त्या दानं सहिष्णुता स्वसमृद्धिष्वनुत्सेकः परवृद्धिष्वमत्सरः

ઘરે આવેલા મહેમાનને આલિંગન, શક્તિ મુજબ દાન, સહનશીલતા, પોતાની સમૃદ્ધિમાં અહંકાર ન રાખવો, અને બીજાની વૃદ્ધિમાં ઈર્ષ્યા ન રાખવી—આ સાધનીય ગુણો છે।

Verse 22

अपरोपतापि वचनं मौनव्रतचरिष्णुता बन्धभिर्बद्धसंयोगः स्वजने चतुरश्रता

બીજાને કષ્ટ ન થાય એવી વાણી, મૌનવ્રતનું આચરણ, વિશ્વસનીય બંધનોથી બંધાયેલ સંગ, અને સ્વજનો પ્રત્યે ચતુરસ્ર (ન્યાયી) સ્થિર વર્તન—આ સદાચારના લક્ષણો તરીકે પ્રશંસિત છે।

Verse 23

उचितानुविधायित्वमिति वृत्तं महात्मनां

‘યોગ્યનું અનુસરણ કરીને વર્તવું’—આ જ મહાત્માઓનું પરિભાષક વર્તન છે।