Adhyaya 224

Verse 1

इत्य् आग्नेये महाओपुराणे स्त्रीरक्षादिकामशास्त्रं नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता धर्मार्थकामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સ્ત્રીરક્ષા વગેરે કામશાસ્ત્ર’ નામનો ૨૨૩મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૨૪મો અધ્યાય ‘રાજધર્મ’ આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—હે પૃથ્વીના શાસક, રાજપુત્રની રક્ષા નિશ્ચયે કરવી; અને તેને ધર્મ-અર્થ-કામશાસ્ત્રો તથા ધનુર્વેદનું શિક્ષણ આપવું।

Verse 2

शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर् मिथ्याप्रियंवदैः शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणो ऽस्य नियोजयेत्

આ રીતે તેને શિલ્પ વગેરે વ્યવહારિક કલાઓ શીખવવી, એવા વિશ્વસ્ત લોકો દ્વારા જે પ્રિય—ભલે અસત્ય—વચન બોલે; અને શરીરરક્ષાના બહાને તેના માટે રક્ષકો નિયુક્ત કરવા।

Verse 3

न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः अशक्यन्तु गुणाधानं कर्तुं तं बन्धयेत् मुखैः

ક્રોધી, લોભી અને અહંકારી લોકોની તેની સાથે સંગત ન કરાવવી. જો તેમાં ગુણ સ્થાપિત કરવું અશક્ય હોય, તો કઠોર ઉપદેશ અને ઠપકાથી તેને નિયંત્રિત કરવો.

Verse 4

अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत् मृगयां पानमक्षांश् च राज्यनाशंस्त्यजेन्नृपः

બધા જવાબદારીના પદોમાં રાજાએ વિનયી અને સુશિક્ષિત વ્યક્તિને જ નિયુક્ત કરવી. શિકાર, મદ્યપાન અને પાસાંનો જુગાર—રાજ્યનાશક દોષો—શાસકે ત્યજવા જોઈએ.

Verse 5

दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत् निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत्

દિવસે ઊંઘવું, વ્યર્થ ભટકવું અને વાણીની કઠોરતા ટાળવી જોઈએ; તેમજ નિંદા, દંડમાં ક્રૂરતા અને ધનનું દૂષણ/દુરુપયોગ પણ છોડવો જોઈએ.

Verse 6

आकाराणां समुछेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च

શબ્દરૂપોની કાપછાંટ/વિકૃતિ, દુર્ગ વગેરે કઠિન પદોનો અયોગ્ય પ્રયોગ, અર્થનો બગાડ—આ દોષો કહેવાયા છે; તેમજ રચનાની વિખેરાશ પણ.

Verse 7

अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनं

અયોગ્ય દેશ-કાળમાં આપેલું દાન અને અપાત્રને આપેલું દાન—આને ધનમાં દોષ કહેવાયો છે; અને તે અસત્કર્મ તરફ પ્રેરણા આપે છે.

Verse 8

कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत् ततो भृत्यजयङ्कृत्वा पौरजानपदं जयेत्

કામ, ક્રોધ, મદ, માન, લોભ અને દર્પનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. ત્યારબાદ પહેલાં સેવકો‑ભૃત્યોને વશ કરી તેમની નિષ્ઠા અને શિસ્ત સ્થાપી નગરવાસીઓ તથા જનપદવાસીઓને પોતાના પક્ષમાં જીતવા જોઈએ.

Verse 9

जयेद्वाह्यानरीन् पश्चाद्वाह्याश् च त्रिविधारयः गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः

પ્રથમ બાહ્ય શત્રુઓને જીતવા જોઈએ; ત્યારબાદ ત્રણ પ્રકારની ખાઈઓ દ્વારા બાહ્ય રક્ષણ-રેખાઓ સુરક્ષિત કરવી. તેમની પહોળાઈ અને ઊંડાઈ પૂર્વોક્ત મુજબ રહે; ખાઈઓ ક્રમશઃ કુદરતી અને પછી કૃત્રિમ (ખોદીને બનાવેલી) ગોઠવવી.

Verse 10

पितृपैतामहं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः कृत्रिमञ्च महाभाग मित्रन्त्रिविधमुच्यते

હે મહાભાગ! મિત્ર ત્રણ પ્રકારનો કહેવાય છે—(૧) પિતા‑પિતામહથી ચાલતો વંશપરંપરાગત મિત્ર, (૨) સામંત એટલે પડોશી સહાયક/અધિન રાજા, અને (૩) કૃત્રિમ મિત્ર—નીતિ અને લાભથી શત્રુમાંથી પણ રચાયેલ મિત્ર.

Verse 11

स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्दस्तथैव च कोषो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते

હે ધર્મજ્ઞ! રાજ્યના સાત અંગો કહેવાય છે—સ્વામી (રાજા), અમાત્ય (મંત્રી), જનપદ (પ્રજા અને દેશ), દુર્ગ (કિલ્લો), દંડ (દમનશક્તિ/સેના તથા દંડનીતિ), કોષ (રાજકોષ), અને મિત્ર (મિત્રરાજ્ય).

Verse 12

मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं विशेषतः राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत्

સ્વામી (રાજા) જ મૂળ આધાર છે; તેથી તેની રક્ષા અવશ્ય કરવી—અતએવ રાજ્યનું વિશેષ રીતે સંરક્ષણ કરવું. રાજ્યના અંગો પ્રત્યે દ્રોહ કરનારને સમયાનુસાર દંડિત કરવો, જરૂર પડે તો વધ પણ કરવો; અને કાળ‑પરિસ્થિતિ મુજબ ક્યારેક કઠોર તો ક્યારેક મૃદુ બનવું.

Verse 13

एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर् हासं विवर्जयेत् भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं

આ રીતે રાજાના સેવકોએ રાજા વિષે હાસ્ય-પરिहास ટાળવો જોઈએ; કારણ કે તે રાજાના ઇહ-પર લોકના કલ્યાણને હાનિ પહોંચાડે છે. અહીં સેવકો આનંદ કરાવતી ચાટુક વાતોથી નૃપનો અપમાન કરવા લાગે છે।

Verse 14

लोकसङ्ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत् स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात् लोकानां रञ्जनं चरेत्

લોકસંગ્રહ અને જનસમર્થન માટે સુસંસ્કૃત કાવ્ય-સાહિત્યમાં આસક્ત થવું જોઈએ. પહેલાં સ્મિત કરીને બોલવું અને લોકોને રંજાવી જીતે તેવું આચરણ કરવું।

Verse 15

दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत् रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि

દીર્ઘસૂત્રતા ધરાવતા નૃપ માટે શાસનકાર્યમાં હાનિ નિશ્ચિત છે—વિશેષ કરીને જ્યારે કર્મ આસક્તિ, દર્પ, માન, દ્રોહ અને પાપમય આચરણથી પ્રેરિત હોય।

Verse 16

अप्रिये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते सुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः

અપ્રિય વાત કહેવી પડે ત્યારે પણ વિચારપૂર્વક આગળ વધનાર પ્રશંસનીય છે. રાજાએ પોતાની મંત્રણા ગુપ્ત રાખવી જોઈએ; ગુપ્ત મંત્રણા પરથી આપત્તિ ઊભી થતી નથી।

Verse 17

तस्माद्राष्ट्रमिति ख , ग , घ , छ , ज , ञ , ट च ज्ञायते हि कृतं कर्म नारब्धं तस्य राज्यकं आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषितेन च

અતએવ ‘ખ, ગ, ઘ, છ, જ, ઞ અને ટ’ આ અક્ષરો દ્વારા ‘રાષ્ટ્ર’ શબ્દનો અર્થ સમજાય છે. તેમજ રાજાએ કરેલું કર્મ અને હજી આરંભ ન થયેલું રાજકાર્ય પણ તેની મુખાકૃતિ, ઇંગિત, ગતિ, ચેષ્ટા અને વાણીથી જાણી શકાય છે।

Verse 18

नेत्रवक्तविकाराभ्यां गृह्यते ऽन्तर्गतं पुनः नैकस्तु मन्त्रयेन् मन्त्रं न राजा बहुभिः सह

આંખો અને મુખભાવના ફેરફારોથી અંદર રહેલું પણ જાણી શકાય છે. તેથી એકલો મંત્રણા ન કરે, અને રાજા પણ બહુજન સાથે એકસાથે પરામર્શ ન કરે.

Verse 19

बहुभिर्मन्त्रयेत् कामं राजा मन्त्रान् पृथक् पृथक् मन्त्रिणामपि नो कुर्यान् मन्त्री मन्त्रप्रकाशनं

રાજા ઇચ્છા મુજબ અનેક સલાહકારો સાથે નીતિઓ અંગે અલગ અલગ રીતે વિચાર કરી શકે; પરંતુ મંત્રી, મંત્રીઓ વચ્ચે પણ, રાજમંત્રનું પ્રકટિકરણ ન કરે.

Verse 20

क्वापि कस्यापि विश्वासो भवतीह सदा नृणां निश् चयश् च तथा मन्त्रे कार्य एकेन सूरिणा

આ જગતમાં લોકો ક્યારેક કોઈક પર વિશ્વાસ મૂકે છે; પરંતુ મંત્રવિષયમાં દૃઢ નિર્ણય એક જ વિદ્વાન પુરુષે કરવો જોઈએ.

Verse 21

नश्येदविनयाद्राजा राज्यञ्च विनयाल्लभेत् त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं

અવિનયથી રાજા નાશ પામે છે, અને વિનયથી રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. ત્રિવેદજ્ઞ આચાર્યો પાસેથી ત્રયી વિદ્યા તથા શાશ્વત દંડનીતિ શીખવી જોઈએ.

Verse 22

आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्तारम्भांश् च लोकतः जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः

લોકમાંથી શીખેલી આન્વીક્ષિકી, અર્થવિદ્યા અને વાર્તા-ઉદ્યમોના બળે ઇન્દ્રિયજિત પુરુષ જ પ્રજાને સુવ્યવસ્થિત શાસનમાં વશ કરી શકે છે.

Verse 23

पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च द्विजे दानञ्चाक्षयो ऽयं निधिः कैश्चिन्न नाश्यते

બધા દેવો અને બધા દ્વિજ પૂજ્ય છે; તેમને દાન આપવું જોઈએ. દ્વિજને આપેલું દાન અક્ષય નિધિ છે—તે કોઈ રીતે નાશ પામતું નથી.

Verse 24

सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनं दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निःश्रेयसम्परं

યુદ્ધમાં પીઠ ન ફેરવી અડગ રહેવું, પ્રજાનું પાલન-રક્ષણ અને સુશાસન કરવું, તથા વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું—આ જ રાજાને પરમ નિઃશ્રેયસ તરફ લઈ જતું શ્રેષ્ઠ સાધન છે.

Verse 25

कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत्

ગરીબ, અનાથ, વૃદ્ધ અને વિધવા સ્ત્રીઓ માટે યોગ્ય રક્ષણ-ક્ષેમ, ભરણપોષણ, તેમજ જીવનનિર્વાહના સાધનો પણ સમ્યક રીતે ગોઠવવા જોઈએ.

Verse 26

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कार्यन्तापसपूजनं न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत्

વર્ણ-આશ્રમની વ્યવસ્થા જાળવવી અને તપસ્વીઓનું પૂજન કરવું જોઈએ. પરંતુ સર્વત્ર અવિચારથી વિશ્વાસ ન કરવો; (સત્ય) તપસ્વીઓ પર જ વિશ્વાસ રાખવો.

Verse 27

विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना तस्य कर्मकमिति ख क्वचित् कस्यापि इति ख , ग , घ , ज , ट च वकविच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत्

પરમ તત્ત્વ પર આધારિત કારણથી બીજામાં પણ વિશ્વાસ જગાવવો—આ તેનું કર્તવ્યક્રમ છે. કોઈ વિશેષ પ્રસંગે વાણીમાં કુશળ અને વિવેકી પુરુષે હેતુ વિચાર કરીને સિંહની જેમ પરાક્રમ કરવો.

Verse 28

वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् दृढप्रहरी च भवेत् तथा शूकरवन्नृपः

રાજાએ વરુની જેમ પકડી લૂંટવું, સસલાની જેમ ઝડપથી ઉછળી દૂર થવું; તે દૃઢ પ્રહારક હોવો જોઈએ અને ડુક્કર જેવી અવિરત આગળ ધકેલતી દૃઢતા રાખવી।

Verse 29

चित्रकारश् च शिखिवद् दृढभक्तिस् तथाश्ववत् भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः

ચિત્રકાર મોરની જેમ દૃઢ ભક્તિવાળો અને ઘોડાની જેમ શિસ્તબદ્ધ તથા સેવાક્ષમ હોવો જોઈએ; રાજા પણ કોયલની જેમ મધુર ભાષી હોવો જોઈએ।

Verse 30

काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत् नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत्

કાગડાની જેમ હંમેશા સાવચેત-શંકાશીલ રહેવું, જાણીતા પરિસ્થિતિવાળા સ્થાને વસવું; અને તપાસ્યા વિના ભોજન તથા શય્યા સ્પર્શ ન કરવી।

Verse 31

नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुद्वेत् राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते च राज्यार्थाच्चैव जीवितात्

અજાણી સ્ત્રી પાસે ન જવું, અજાણી નાવમાં ન ચઢવું; કારણ કે જે રાજ્યને ચૂસી શોષે છે તે રાજ્યના હેતુથી પણ ભ્રષ્ટ થાય છે અને જીવન પણ ગુમાવે છે।

Verse 32

भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत् तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत्

હે મહાભાગ! જેમ પાળેલો વાછરડો બળવાન બની કાર્યયોગ્ય થાય છે, તેમ સુપાલિત રાજ્ય પણ કાર્યભાર સહન કરી કાર્યસિદ્ધિ કરવા સમર્થ બને છે।

Verse 33

सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे तयोर्दैवमचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया

અહીંનું સર્વ કર્મ દૈવ અને પુરુષાર્થ—આ બન્નેના વિધાન પર આધારિત છે. તેમાં દૈવ અચિંત્ય છે; પરંતુ પુરુષાર્થમાં વિચારપૂર્વકની ક્રિયા મળે છે.

Verse 34

जनानुरागप्रभवा राज्ञो राज्यमहीश्रियः

રાજાનું રાજ્યાધિકાર અને રાજ્યની મહાસમૃદ્ધિ પ્રજાના અનુરાગ તથા સદ્ભાવથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.