Adhyaya 220

Verse 1

आणे अभिषेकमन्त्रा नामोनविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अभिषिञ्चन्तु पान्त चेति ख , ग , घ , ङ , छ , ज , ञ , ट च अथ विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सहायसम्पत्तिः पुष्कर उवाच सो ऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽथ वा

આ ‘અભિષેક-મંત્રો’ છે. આમ બે સો ઓગણીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. “અભિષિંચંતુ, પાંતુ ચ” વગેરે—ખ, ગ, ઘ, ઙ, છ, જ, ઞ અને ટ અક્ષરોથી આરંભ થતા મંત્રો. હવે બે સો વીસમો અધ્યાય ‘સહાય-સંપત્તિ’ (મિત્ર-આધાર પ્રાપ્તિ) શરૂ થાય છે. પુષ્કરે કહ્યું—અભિષિક્ત ઉત્તમ રાજા, મંત્રીઓসহ, શત્રુઓને જીતે. રાજાએ સેનાપતિ નિમવો જોઈએ—તે બ્રાહ્મણ હોય કે ક્ષત્રિય.

Verse 2

कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश् च नीतिवित् दूतश् च प्रियवादी स्यादक्षीणो ऽतिबलान्वितः

પ્રતીહાર (દ્વારાધિકારી) કુલીન, નીતિશાસ્ત્રજ્ઞ અને નીતિવિત હોવો જોઈએ; તથા દૂત મીઠું બોલનાર, અખૂટ પરિશ્રમી અને મહાબળવાન હોવો જોઈએ.

Verse 3

ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः सान्धिविग्रहिकः कार्यः षाड्गुण्यादिविशारदः

સંધિ-વિગ્રહિક (સંધિ અને યુદ્ધનો અધિકારી) પુરુષ જ હોવો—સ્ત્રી નહીં; તે તાંબૂલધારી, ભક્ત (નિષ્ઠાવાન) અને કષ્ટસહનપ્રિય હોવો જોઈએ; તેમજ ષાડ્ગુણ્ય વગેરે નીતિમાં વિશારદ હોવો જોઈએ.

Verse 4

खड्गधारी रक्षकः स्यात्दारथिः स्याद्बलादिवित् सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगतो हि सः

ખડ્ગધારી રક્ષક હોવો જોઈએ; સારથી બળ વગેરેનું જ્ઞાન ધરાવતો હોવો જોઈએ. રસોઈ અને પુરવઠાના અધ્યક્ષ હિતેચ્છુ તથા કુશળ હોવો જોઈએ; તે રાજમહાનસ સાથે સંકળાયેલો છે.

Verse 5

सभासदस्तु धर्मज्ञा लेखको ऽक्षरविद्धितः आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः

સભાસદો ધર્મજ્ઞ હોવા જોઈએ; લેખક અક્ષરલેખનમાં નિપુણ હોવો જોઈએ. બોલાવવાના યોગ્ય સમયને જાણતા સેવકો હોવા જોઈએ; અને દ્વારપાલો વિશ્વસનીય તથા હિતેચ્છુ હોવા જોઈએ.

Verse 6

रत्नादिज्ञो धनाध्यक्षः अनुद्वारे हितो नरः स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजध्यक्षो ऽथ हयादिवित्

રત્નાદિનું જ્ઞાન ધરાવનાર ધનાધ્યક્ષ બને; આંતરિક દ્વારે હિતેચ્છુ અને વિશ્વસનીય પુરુષ નિયુક્ત રહે. વૈદ્ય આયુર્વેદવિદ્ હોવો જોઈએ; તેમજ ગજાધ્યક્ષ અને અશ્વાદિ વિષયજ્ઞ અધિકારી પણ હોવો જોઈએ.

Verse 7

जितश्रमो गजारोहो हयाध्यक्षो हयादिवत् दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान् स्थपतिर्वास्तुवेदवित्

શ્રમને જીતેલો ગજારોહણમાં કુશળ હોવો જોઈએ; હયાધ્યક્ષ ઘોડા વગેરેનો નિષ્ણાત હોવો જોઈએ. દુર્ગાધ્યક્ષ હિતેચ્છુ અને બુદ્ધિમાન હોવો જોઈએ; સ્થપતિ વાસ્તુવેદનો જાણકાર હોવો જોઈએ.

Verse 8

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः

યંત્રથી છોડાતા, હાથથી છોડાતા, ન છોડીને તૈયાર રાખાતા, અને છોડાયેલા અસ્ત્રને ધારણ‑નિયંત્રિત રાખવામાં—તથા નજીકના યુદ્ધમાં—જે અસ્ત્રાચાર્ય કુશળ હોય, તે રાજાને હિતકારક છે.

Verse 9

वृद्धश्चान्तःपुराध्यक्षः पञ्चाशद्वार्षिकाःस्त्रियः सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश् चरेयुः सर्वकर्मसु

અંતઃપુરનો અધ્યક્ષ વૃદ્ધ હોવો જોઈએ. પચાસ વર્ષથી ઉપરની સ્ત્રીઓ અને સત્તર વર્ષથી ઉપરના પુરુષો ત્યાં સર્વ કાર્યો માટે નિયુક્ત થઈ ફરતા રહી ફરજો બજાવે.

Verse 10

जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः

આયુધાગારમાં તે સદૈવ સાવચેત રહે. દરેકની વર્તણૂક અને જીવનોપાર્જન જાણીને, ઉત્તમ-અધમ-મધ્યમને સમજી રાજા કાર્યો નિર્ધારિત કરે.

Verse 11

उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत् ज्येच्छुः पृथिवीं राजा सहायाननयोद्धितान्

રાજાએ ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ ક્ષમતાવાળા પુરુષોને યોગ્ય પદોમાં નિયુક્ત કરવા જોઈએ. જે રાજા પૃથ્વીનું રક્ષણ અને સુશાસન ઇચ્છે, તે યુદ્ધપ્રવૃત્તિ ન ધરાવનારને પણ સહાયક તરીકે રાખે.

Verse 12

धर्मिष्ठान् धर्मकायेषु शूरान् सङ्ग्रामकर्मसु निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्र च तथा शुचीन्

ધર્મ અને ન્યાયના કાર્યોમાં અત્યંત ધર્મનિષ્ઠોને, યુદ્ધકાર્યોમાં શૂરને, અર્થ તથા વહીવટના કાર્યોમાં નિપુણને, અને સર્વત્ર શુચિ તથા નિષ્કલંક લોકોને નિયુક્ત કરવો.

Verse 13

स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान् दारुणकर्मसु यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं

સ્ત્રીઓ સંબંધિત કાર્યોમાં રાજાએ ષંડો (નપુંસકો)ને નિયુક્ત કરવા, અને કઠોર તથા દારુણ કાર્યોમાં તીક્ષ્ણ સ્વભાવવાળા પુરુષોને નિયુક્ત કરવા. રાજાને જ્યાં જે પુરુષ પોતાની શુચિતાથી જાણીતો હોય, તેને તે મુજબ ત્યાં જ નિયોજિત કરવો.

Verse 14

धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमे ऽधमान् राजा यथार्हं कुर्याच्च उपाधाभिः परीक्षितान्

ધર્મ, અર્થ અને કામના વિષયોમાં રાજાએ નીચ અને અતિનીચ લોકોને પણ તેમની ક્ષમતા મુજબ યોગ્ય કાર્યોમાં નિયુક્ત કરવા જોઈએ; તેમજ ઉપાયો (ગુપ્ત પરીક્ષાઓ) દ્વારા પરખાયેલાઓને પણ તેમની યોગ્ય પદવીમાં સ્થાપિત કરવા જોઈએ।

Verse 15

समन्त्रो च यथान्यायात् कुर्याद्धस्तिवनेचरान् तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत्

અને યોગ્ય મંત્રો સાથે, ન્યાયસંગત રીતે, રાજાએ હાથી-વનચરો (પગલાં શોધનાર)ને નિયુક્ત કરવા જોઈએ; અને તે પગચિહ્નોની શોધ માટે ત્યાં અધ્યક્ષો (નિરીક્ષકો) પણ રાખવા જોઈએ।

Verse 16

यस्मिन् कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन् नियोजयेत् पितृपैतामहान् भृत्यान् सर्वकर्मसु योजयेत्

જે કાર્યમાં જેની કુશળતા હોય, તેને એ જ કાર્યમાં નિયુક્ત કરવો જોઈએ; તેમજ પિતા અને પિતામહના સમયથી રહેલા વંશપરંપરાગત સેવકોને પણ સર્વ કાર્યોમાં જોડવા જોઈએ।

Verse 17

विना दायादकृत्येषु तत्र ते हि समागताः परराजगृहात् प्राप्तान् जनान् संश्रयकाम्यया

દાયાદોના કર્તવ્યો કર્યા વિના પણ તેઓ ત્યાં એકત્ર થયા; કારણ કે પરરાજાના ગૃહ/દરબારમાંથી આવેલા લોકોને આશ્રય અને સંરક્ષણ આપવાની ઇચ્છા તેમને હતી।

Verse 18

दुष्टानप्यथ वादुष्टान् संश्रयेत प्रयत्नतः दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्वृत्तिं वर्तयेद्वशे

પ્રયોજન માટે દોષ્ટ કે અદોષ્ટ—કોઈનો પણ—પ્રયત્નપૂર્વક આશ્રય લઈ શકાય; પરંતુ જેને દોષ્ટ તરીકે જાણી લીધા પછી તેના પર વિશ્વાસ ન કરવો, અને તેની વૃત્તિના વશમાં પણ ન રહેવું।

Verse 19

देशान्तरागतान् पार्श्वे चारैज्ञात्वा हि पूजयेत् शत्रवो ऽग्निवर्षं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः

અન્ય દેશોથી આવેલા અને નજીક રહેતા લોકોને ચરોથી સારી રીતે જાણી રાજાએ તેમનું સન્માનપૂર્વક સ્વાગત કરવું; કારણ કે શત્રુ એક જ દિશાથી અનેક રૂપે આક્રમણ કરી શકે—અગ્નિવર્ષા જેવી, સર્પ જેવી અને તલવાર જેવી પણ।

Verse 20

रिपननर्थकृत्येष्विति ख जनानाश्रयकाम्ययेति ख भृत्या वशिष्टं विज्ञेयाः कुभृट्याश् च तथैकतः चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान्

(કેટલાક પાઠોમાં) ‘શત્રુને હાનિ કરવાના અને અનર્થ નિવારવાના કાર્યોમાં’ એમ વાંચાય છે; (કેટલાકમાં) ‘પ્રજાનો આશ્રય બનવાની ઇચ્છાથી’ એમ પણ. આ રીતે ઉત્તમ સેવકો અને કુસેવકો બંને ઓળખવા. રાજાને ચરો જ આંખો છે; તે સદાચારીઓની જ નિમણૂક કરે।

Verse 21

जनस्याविहितान् सौम्यांस् तथाज्ञातान् परस्परं वणिजो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान्

હે સૌમ્ય, જે લોકો પ્રજાથી યોગ્ય રીતે પ્રમાણિત નથી, જે પરસ્પર અજાણ છે, વેપારીઓ, મંત્રમાં કુશળ લોકો, તેમજ ઋતુચક્ર મુજબ સારવાર કરનારા ભ્રમણશીલ વૈદ્યો—એમના પર રાજાએ નજર રાખવી જોઈએ।

Verse 22

तथा प्रव्रजिताकारान् बलाबलविवेकिनः नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद् बहुवाक्यतः

તેમજ સંન્યાસી જેવા વેશધારી અને બળ-અબળનો વિવેક કરનારા લોકો વિષે પણ (સાવચેતી રાખે). રાજાએ એક જ વ્યક્તિ પર વિશ્વાસ ન કરવો; અનેક લોકોના વચનથી જ નિશ્ચય કરવો।

Verse 23

रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान् शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्याद्वशाय च

વશમાં લાવવા માટે રાજાએ પોતાના સેવકો અને પ્રજાના રાગ-વિરાગ, ગુણ-દોષ તથા શુભ-અશુભનો ભેદ જાણી યોગ્ય જ્ઞાન કરવું જોઈએ।

Verse 24

अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्माद्विरागजं जनानुरागया लक्ष्म्या राजा स्याज्जनरञ्जनात्

રાજાએ પ્રજામાં અનુરાગ જગાવે એવા કર્મ કરવા જોઈએ; ચંચળતા અને વૈરાગ્યજન્ય કર્મો ત્યજવા જોઈએ. પ્રજાના સદ્ભાવથી ઉત્પન્ન લક્ષ્મી દ્વારા, જનરંજનથી જ તે સાચો રાજા બને છે.