Adhyaya 218
Rājābhiṣeka-kathana (Account of the Royal Consecration)
પુષ્કરે રામને પૂછેલા પ્રશ્નથી પ્રેરિત થઈ અગ્નિ રાજધર્મનો ઉપદેશ ફરી શરૂ કરીને વસિષ્ઠને રાજાભિષેકની ક્રમબદ્ધ વિધિ જણાવે છે. પ્રથમ રાજત્વનું લક્ષણ—શત્રુદમન, પ્રજારક્ષણ અને દંડનો મિત ઉપયોગ—રૂપે નિર્ધારિત થાય છે; પછી એક વર્ષ સુધી પુરોહિતની નિમણૂક, યોગ્ય મંત્રીઓની પસંદગી, ઉત્તરાધિકારના સમયનિયમો અને રાજાના અવસાન પર ત્વરિત અભિષેકની વ્યવસ્થા વર્ણવાય છે. અભિષેક પૂર્વે ઐન્દ્રી-શાંતિ, ઉપવાસ અને વૈષ્ણવ, ઐન્દ્ર, સાવિત્રી, વૈશ્વદેવ, સૌમ્ય, સ્વસ્ત્યયન મંત્રવર્ગોથી કલ્યાણ, દીર્ઘાયુ અને નિર્ભયતા માટે હોમ નિર્દિષ્ટ છે. અપરાજિતા કલશ, સુવર્ણ પાત્રો, શતછિદ્ર છાંટણીપાત્ર, અગ્નિના શુભ લક્ષણ-અપશકુન તથા વલ્મીક, દેવાલય, નદીકાંઠો, રાજઆંગણું વગેરે પ્રતીકાત્મક સ્થળોની માટીથી મૃદ્-શોધનનું વિશેષ વિધાન આપવામાં આવ્યું છે. અંતે ચાર વર્ણના મંત્રીઓ દ્વારા જુદા પાત્રોથી અભિષેક, બ્રાહ્મણ પાઠ, સભારક્ષણ, બ્રાહ્મણદાન, દર્પણદર્શન, શિરોબંધ/મુકુટબંધન, પશુચર્મ પર આસન, પ્રદક્ષિણા, અશ્વ-ગજ યાત્રા, નગરપ્રવેશ, દાન અને વિસર્જન—આ રીતે અભિષેકને રાજકીય નિવેશન તથા ધાર્મિક યજ્ઞ બંને રૂપે સ્થાપિત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
वलिङ्गाय नामलिङ्गायेति ख , छ च नमो ऽनागतलिङ्गायेत्यादिः देवानुगतलिङ्गिने इत्य् अन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति परमात्मा परंविभो इति ज अथाष्टादशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजाभिषेककथनं अग्निर् उवाच पुष्करेण च रामाय राजधर्मं हि पृच्छते यथादौ कथितं तद्वद्वशिष्ट कथयामि ते
[પાઠાંતર] ‘વલિંગાય, નામલિંગાય’—ખ અને છ પાંડુલિપિઓમાં; ‘નમોऽનાગતલિંગાય…’ વગેરે. અંતે ‘દેવાનુગતલિંગિને’ પાઠ જ પાંડુલિપિમાં નથી; જ માં ‘પરમાત્મા પરંવિભો’ છે. હવે ૨૧૮મો અધ્યાય—રાજાભિષેકનું વર્ણન. અગ્નિ બોલ્યા: પુષ્કરે રામને રાજધર્મ પૂછ્યો છે; આરંભે જેમ કહ્યું તેમ, હે વસિષ્ઠ, હું તને કહું છું।
Verse 2
पुष्कर उवाच राजधर्मं प्रवक्ष्यामि सर्वस्मात् राजधर्मतः राजा भवेत् शत्रुहन्ता प्रजापालः सुदण्डवान्
પુષ્કર બોલ્યા: હું રાજધર્મનું પ્રવચન કરું છું, જે સર્વ રાજધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ છે. રાજા શત્રુહંતા, પ્રજાપાલક અને દંડનો યોગ્ય પ્રયોગ કરનાર હોવો જોઈએ।
Verse 3
पालयिष्यति वः सर्वान् धर्मस्थान् व्रतमाचरेत् संवत्सरं स वृणुयात् पुरोहितमथ द्विजं
તે તમારાં સર્વ ધર્મસ્થાનો (ન્યાયાસન અને ધાર્મિક સંસ્થાઓ)નું રક્ષણ કરશે અને વ્રતનું આચરણ કરશે. એક વર્ષ સુધી તે દ્વિજ બ્રાહ્મણને પુરોહિત તરીકે પસંદ કરે।
Verse 4
मन्त्रिणश्चाखिलात्मज्ञान्महिषीं धर्मलक्षणां संवत्सरं नृपः काले ससम्भारो ऽभिषेचनं
સર્વ કર્તવ્યો અને આંતરિક નીતિતત્ત્વ જાણતા મંત્રીઓ તથા ધર્મલક્ષણોથી યુક્ત મુખ્ય મહિષી સાથે, રાજાએ યોગ્ય સમયે—એક વર્ષની તૈયારી પછી—બધી સામગ્રી સાથે અભિષેક કરવો જોઈએ।
Verse 5
कुर्यान्मृते नृपे नात्र कालस्य नियमः स्मृतः तिलैः सिद्धार्थकैः स्नानं सांवत्सरपुरोहितौ
રાજા મૃત્યુ પામે ત્યારે આ કર્મ કરવું; અહીં સમયનો કોઈ નિયમ સ્મૃતમાં જણાવેલ નથી. તિલ અને સિદ્ધાર્થક (સફેદ રાઈ) વડે સ્નાન કરવું; આ વિધિ સાંવત્સર યાજક અને પુરોહિતને સંબંધિત છે।
Verse 6
घोषयित्वा जयं राज्ञो राजा भद्रासने स्थितः अभयं घोषयेद् दुर्गान्मोचयेद्राज्यपालके
રાજાની વિજયઘોષણા કરીને રાજા ભદ્રાસન પર બેસીને અભયની ઘોષણા કરે; અને દુર્ગોમાંથી બંધિતોને છોડાવે તથા રાજ્યરક્ષાના અધિકારી/પહેરેદારોને મુક્ત કરે।
Verse 7
पुरोधसाभिषेकात् प्राक् कार्यैन्द्री शान्तिरेव च उपवास्यभिषेकाहे वेद्यग्नौ जुहुयान्मनून्
પુરોહિત દ્વારા થનારા અભિષેક પહેલાં અવશ્ય ઐન્દ્રી-શાંતિ કરવી. ઉપવાસ કરીને, અભિષેકના દિવસે વેદ્યાગ્નિમાં મંત્રોનું આવાહન કરી આહુતિ આપવી।
Verse 8
राजा हरिति छ , ख , घ , ज , ञ , ट च पुरोहितमथर्त्विजमिति ख , घ , छ , ज , ट च जुहुयादमूनिति ङ वैष्णवानैन्द्रमन्त्रांस्तु सावित्रीन् वैश्वदैवतान् सौम्यान् स्वस्त्ययनं शर्मायुष्याभयदान्मनून्
રાજા પુરોહિત તથા ઋત્વિજ યાજકને નિયુક્ત કરે; પછી તે જ મંત્રોથી આહુતિ આપે—વૈષ્ણવ અને ઐન્દ્ર મંત્રો, સાવિત્રી મંત્રો, વૈશ્વદેવ મંત્રો, સૌમ્ય મંત્રો તથા સ્વસ્ત્યયન સૂત્રો—જે કલ્યાણ (શર્મ), આયુષ્ય અને અભય આપનાર છે।
Verse 9
अपराजिताञ्च कलसं वह्नेर्दक्षिणपार्श्वगं सम्पातवन्तं हैमञ्च पूजयेद्गन्धपुष्पकैः
અગ્નિના દક્ષિણ પાર्श્વમાં સ્થિત અપરાજિતા કલશ તથા સંપાતયોગ્ય સુવર્ણ પાત્રને ગંધ અને પુષ્પોથી પૂજવું।
Verse 10
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तजाम्बूनदप्रभः रथौघमेघनिर्घोषो विधूमश् च हुताशनः
હુતાશન અગ્નિની શિખા પ્રદક્ષિણાવર્ત છે; તે તપ્ત જાંબૂનદ સોનાની જેમ તેજસ્વી છે; તેનો ગર્જન રથસમૂહના નાદ અને મેઘગર્જના સમાન છે; અને તે ધૂમરહિત છે।
Verse 11
अनुलोमः सुगन्धश् च स्वस्तिकाकारसन्निभः प्रसन्नार्चिर्महाज्वालः स्फुलिङ्गरहितो हितः
જે યજ્ઞાગ્નિની જ્વાળા જમણી તરફ ગતિ કરે, સુગંધિત હોય, સ્વસ્તિકાકાર સમાન દેખાય, પ્રસન્ન અને નિર્મળ તેજવાળી હોય, મહાજ્વાલાથી પ્રજ્વલિત હોય, ચિંગારીઓ રહિત હોય અને વિધિ માટે હિતકારી હોય—તે અગ્નિ શુભ ગણાય છે.
Verse 12
न व्रजेयुश् च मध्येन मार्जारमृगपक्षिणः पर्वताग्रमृदा तावन्मूर्धानं शोधयेन्नृपः
રાજપ્રાસાદ/સભાના મધ્યમાંથી બિલાડી, જંગલી પ્રાણી અને પક્ષીઓ પસાર ન થાય. તેટલા સમય સુધી રાજાએ પર્વતશિખરની માટીથી પોતાનું મસ્તક શુદ્ધ કરવું.
Verse 13
वल्मीकाग्रमृदा कर्णौ वदनं केशवालयात् इन्द्रालयमृदा ग्रीवां हृदयन्तु नृपाजिरात्
વલ્મીક (ચાંટિયાળ)ના શિખરની માટીથી કાન પર લેપ કરવો; કેશવ (વિષ્ણુ)ના આલયની માટીથી ચહેરો; ઇન્દ્રાલયની માટીથી ગળો; અને રાજાના આંગણાની માટીથી હૃદયપ્રદેશ શુદ્ધ કરવો.
Verse 14
करिदन्तोद्धृतमृदा दक्षिणन्तु तथा भुजं वृषशृङ्गोद्धृतमृदा वामञ्चैव तथा भुजं
હાથીના દાંતથી ઉઠાવેલી માટીથી જમણી ભુજાનું (લેપન/શોધન) કરવું; અને બળદના શિંગથી ઉઠાવેલી માટીથી ડાબી ભુજાનું કરવું.
Verse 15
सरोमृदा तथा पृष्ठमुदरं सङ्गमान् मृदा नदीतटद्वयमृदा पार्श्वे संशोधयेत्तथा
સરોવરાની માટીથી (દેહ) શુદ્ધ કરવો; નદી-સંગમની માટીથી પીઠ અને પેટ; અને નદીના બંને કાંઠાની માટીથી બંને બાજુઓ—આ રીતે શોધન કરવું.
Verse 16
वेश्याद्वारमृदा राज्ञः कटिशौचं विधीयते यज्ञस्थानात्तथैवोरू गोस्थानाज्जानुनी तथा
રાજા માટે કમર-પ્રદેશનું શૌચ વેશ્યાના ઘરના દ્વારની માટીથી વિહિત છે. તેમજ ઊરુ (જાંઘો) યજ્ઞસ્થાનની માટીથી અને જાનુ (ઘૂંટણ) ગોશાળાની માટીથી શુદ્ધ કરવાં.
Verse 17
अश्वस्थानात्तथा जङ्घे रथचक्रमृदाङ्घ्रिके मूर्धानं पञ्चगव्येन भद्रासनगतं नृपं
પછી જઙ્ઘા માટે અશ્વશાળાની માટી, અને પગ માટે રથચક્ર-સ્પર્શિત તથા પાદ-સ્પર્શિત માટી લઈને, ભદ્રાસનમાં બેઠેલા નૃપના મસ્તક પર પંચગવ્યથી અભિષેક કરવો.
Verse 18
अभिषिञ्चेदमात्यानां चतुष्टयमथो घटैः चन्द्रालयमृदेति ज सरोमृदेत्यादिः संशोधयेत्तथेत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति पूर्वतो हेमकुम्भेन घृतपूर्णेन ब्राहणः
ત્યારબાદ ઘટો દ્વારા ચાર અમાત્યોના સમૂહને અભિષેક કરવો. (પાઠપરંપરામાં ‘ચન્દ્રાલયમૃદ્’, ‘સરોમૃદ્’ વગેરે પાઠોનું શोधन કરવું યોગ્ય; ‘તથા…’થી અંત થતો પાઠ ‘જ’ પાંડુલિપિમાં નથી.) આરંભે બ્રાહ્મણ ઘૃતથી ભરેલો સુવર્ણકુંભ લઈને પ્રવર્તે.
Verse 19
रूप्यकुम्भेन याम्ये च क्षीरपूर्णेन क्षत्रियः दध्ना च ताम्रकुम्भेन वैश्यः पश्चिमगेन च
દક્ષિણ દિશામાં ક્ષત્રિયે દૂધથી ભરેલા રૂપ્યકુંભ વડે (વિધિ) કરવી. તેમજ પશ્ચિમ દિશામાં વૈશ્યે દહીંથી ભરેલા તામ્રકુંભ વડે (વિધિ) કરવી.
Verse 20
मृण्मयेन जलेनोदक् शूद्रामात्यो ऽभिषिचयेत् ततो ऽभिषेकं नृपतेर्बह्वृचप्रवरो द्विजः
મૃણ્મય પાત્રમાં રાખેલા જળથી શૂદ્ર અમાત્યે રાજા પર સિંજન કરવું. ત્યારબાદ બહ્વૃચોમાં શ્રેષ્ઠ એવો બ્રાહ્મણ રાજાનો અભિષેક કરવો.
Verse 21
कुर्वीत मधुना विप्रश्छन्दोगश् च कुशोदकैः सम्पातवन्तं कलशं तथा गत्वा पुरोहितः
બ્રાહ્મણે મધથી આ કર્મ કરવું જોઈએ અને છાન્દોગ પુરોહિતે કુશા-મિશ્રિત જળથી. તેમજ પુરોહિત વિધિસ્થળે જઈ સંપાત-સંસ્કારયુક્ત કલશ તૈયાર કરે.
Verse 22
विधाय वह्निरक्षान्तु सदस्येषु यथाविधि राजश्रियाभिषेके च ये मन्त्राः परिकीर्तिताः
વિધિ પૂર્ણ કરીને, નિયમ મુજબ સભ્ય/ઋત્વિજ માટે અગ્નિ-રક્ષા કરાવવી; અને રાજશ્રી-અભિષેક માટે જે મંત્રો પ્રકીર્તિત છે તેમનો જપ/પ્રયોગ કરવો.
Verse 23
तैस्तु दद्यान्महाभाग ब्राह्मणानां स्वनैस् तथा ततः पुरोहितो गच्छेद्वेदिमूलन्तदेव तु
હે મહાભાગ! તે (દક્ષિણા/ઉપહાર) દ્વારા બ્રાહ્મણોને યોગ્ય રીતે દાન આપવું; ત્યારબાદ પુરોહિત માપેલા પગલાંથી વેદીના મૂળસ્થાને જાય—એ જ વિધિ છે.
Verse 24
शतच्छिद्रेण पात्रेण सौवर्णेनाभिषेचयेत् या ओषधीत्योषधीभीरथेत्युक्त्वेति गन्धकैः
સો છિદ્રવાળા સુવર્ણ પાત્રથી અભિષેક કરવો; ‘યા ઓષધીઃ’, ‘ઓષધીભિઃ’, ‘રથે…’ વગેરે મંત્રો ઉચ્ચારી સુગંધ દ્રવ્યો સાથે જળનો પ્રયોગ કરવો.
Verse 25
पुष्पैः पुष्पवतीत्येव ब्राह्मणेति च वीजकैः रत्नैर् आशुः शिशानश् च ये देवाश् च कुशोदकैः
પુષ્પોથી ‘પુષ્પવતી’ તરીકે, બીજ/ધાન્યથી ‘બ્રાહ્મણે’ તરીકે; રત્નોથી ‘આશુઃ’ અને ‘શિશાનશ્’ તરીકે; તથા કુશા-જળથી દેવતાઓનું આવાહન કરવું.
Verse 26
यजुर्वेद्यथर्ववेदी गन्धद्वारेति संस्पृशेत् शिरः कण्ठं रोचनया सर्वतीर्थोदकैर् द्विजाः
યજુર્વેદી અને અથર્વવેદી ‘ગંધદ્વાર’ મંત્ર જપતાં શરીરને સ્પર્શ કરે. રોચનાથી મસ્તક અને કંઠને સ્પર્શ કરી, સર્વતીર્થોદક સમાન પવિત્ર જળથી શુદ્ધિ કરે, હે દ્વિજોય.
Verse 27
गीतवाद्यादिनिर्घोषैश्चामरव्यजनादिभिः सर्वौषधिमयं कुम्भं धारयेयुर्नृपाग्रतः
ગીત-વાદ્યોના નાદ વચ્ચે, ચામર-વ્યજન વગેરે વિધિસત્કારો સાથે, સર્વ ઔષધિઓથી યુક્ત અભિષેક-કુંભ રાજા આગળ ધારણ કરવો.
Verse 28
तं पश्येद्दर्पणं राजा घृतं वै मङ्गलादिकं अभ्यर्च्य विष्णुं ब्रह्माणमिन्द्रादींश् च ग्रहेश्वरान्
વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર વગેરે તથા ગ્રહેશ્વરોનું વિધિવત્ પૂજન કરીને, પછી રાજાએ તે દર્પણ તથા ઘી અને અન્ય મંગલદ્રવ્યોનું દર્શન કરવું.
Verse 29
वेदिमूलन्तथैव तु इरि ख दीपकैर् इति ङ यजुर्वेद्यथ ऋग्वेदी इति ङ ग्रहादिकानिति ख , ग , घ च व्याघ्रचर्मोत्तरां शय्यामुपविष्टः पुरोहितः मधुपर्कादिकं दत्त्वा पट्टबन्धं प्रकारयेत्
તેમજ વેદીના મૂળમાં વિધિપૂર્વક દીપકો ગોઠવવા. પછી વ્યાઘ્રચર્મ પાથરેલી શય્યા પર બેઠેલા પુરોહિતે મધુપર્ક વગેરે અર્પણ કરીને પટ્ટબંધ (મસ્તકબંધન) કરાવવું.
Verse 30
राज्ञोमुकुटबन्धञ्च पञ्चचर्मोत्तरं ददेत् ध्रुवाद्यैर् इति च विशेद् वृषजं वृषदंशजं
રાજાને મુકુટબંધ તથા પંચચર્મથી બનેલું ઉત્તરીય આપવું. પછી ધ્રુવા વગેરે મંત્રો જપતાં, વૃષજ અને વૃષદંશજનું આવાહન કરીને વિધિમાં પ્રવેશ કરવો.
Verse 31
द्वीपिजं सिंहजं व्याघ्रजातञ्चर्म तदासने अमात्यसचिवादींश् च प्रतीहारः प्रदर्शयेत्
તે આસન પર ચિત્તા, સિંહ અથવા વ્યાઘ્રનું ચર્મ પાથરવું; અને પ્રતીહાર (દ્વારપાલ) અમાત્ય, સચિવ વગેરેને રજૂ કરાવે।
Verse 32
गोजाविगृहदानाद्यैः सांवत्सरपुरोहितौ पूजयित्वा द्विजान् प्रार्च्य ह्य् अन्यभूगोन्नमुख्यकैः
ગાય, બકરી, ઘર વગેરે દાનોથી વાર્ષિક પુરોહિતોને પૂજી, દ્વિજોને વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું; તેમજ ભૂમિ અને અન્ન વગેરે અન્ય અર્પણોથી પણ તેમનો સન્માન કરવો.
Verse 33
वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं नत्वाथ पृष्ठतः वृषमालभ्य गां वत्सां पूजयित्वाथ मन्त्रितं
પવિત્ર અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરીને ગુરુને નમસ્કાર કરવો; પછી પાછળથી વૃષભને પકડી, ગાય અને વાછરડાની પૂજા કરીને, મંત્રોક્ત વિધિથી કર્મ કરવું.
Verse 34
अश्वमारुह्य नागञ्च पूजयेत्तं समारुहेत् परिभ्रमेद्राजमार्गे बलयुक्तः प्रदक्षिणं
ઘોડા પર ચઢીને હાથીની પૂજા કરવી; પછી તેના પર આરોહણ કરીને, બળસંપન્ન બની, રાજમાર્ગે પ્રદક્ષિણરૂપે પરિભ્રમણ કરવું.
Verse 35
पुरं विशेच्च दानाद्यैः प्रार्च्य सर्वान् विसर्जयेत्
નગરમાં પ્રવેશ કરીને, દાન વગેરે દ્વારા સર્વનું વિધિપૂર્વક સન્માન કરવું; અને પછી સર્વને આદરપૂર્વક વિદાય આપવી.
Frequently Asked Questions
A complete rājābhiṣeka protocol: eligibility and preparation, Aindrī-śānti and homa, mantra-sets for welfare, ritual vessels and kalaśa procedures, purification (mṛd-śodhana, pañcagavya), graded ministerial sprinklings, protective rites, gifts (dakṣiṇā), enthronement markers, and public procession.
By embedding sovereignty within yajña-logic: the king’s authority is ritually generated, ethically constrained by daṇḍa as dharma, and publicly oriented to abhaya (fearlessness) and prajā-pālana (protection), aligning statecraft with cosmic and ritual order.