Adhyaya 230
Chapter 230: शकुनानि (Śakunāni) — Omens
આ અધ્યાયમાં પુષ્કર શકુનશાસ્ત્રને ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરે છે—સ્થિર રહેતાં, યાત્રા માટે નીકળતાં અને પ્રશ્ન પૂછતાં સમયે શકુનોથી ફળનિર્ણય, તેમજ દેશ-નગરોના પરિણામનું અનુમાન. શકુન બે પ્રકારના: દીપ્ત/ઉગ્ર અને શાંત; દીપ્ત શકુન પાપ/અનિષ્ટ ફળ તરફ, શાંત શકુન શુભ ફળ તરફ દોરી જાય છે. સમય, દિશા, સ્થાન, કરણ (જ્યોતિષીય ઘટક), શબ્દ/ક્રંદન અને જાતિ—આ છ ભેદોથી અર્થઘટન કરવું, અને પહેલાના ભેદો વધુ પ્રબળ ગણાવ્યા છે. દિશા-સ્થાન-આચાર-શબ્દ-આહાર વગેરેમાં દીપ્ત લક્ષણો, તેમજ ગામ્ય, વન્ય, રાત્રિચર, દિવસચર અને ઉભયચર પ્રાણીઓની યાદી આપવામાં આવી છે. સૈન્ય ગતિમાં અગ્ર/પૃષ્ઠ ગોઠવણી, જમણી-ડાબી સ્થિતિ, પ્રસ્થાન સમયે મળતા સંકેતો, સીમાની અંદર/બહાર સાંભળાતા અવાજો અને બોલાવાની સંખ્યાનુસાર ફળ—આ નિયમો જણાવાયા છે. વર્ષમાં સારંગનું પ્રથમ દર્શન વાર્ષિક ફળ સૂચક કહેવાયું છે; રાજ્યનીતિમાં અંધવિશ્વાસ નહીં, શાસ્ત્રસંગત વિવેચનનું મહત્ત્વ પ્રતિપાદિત છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे माङ्गल्याध्यायो नाम एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच तिष्ठतो गमने प्रश्ने पुरुषस्य शुभाशुभं निवेदयन्ति शकुना देशस्य नगरस्य च
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘માંગલ્ય’ નામનો અધ્યાય ૨૨૯મો છે. હવે ૨૩૦મો અધ્યાય ‘શકુન’ શરૂ થાય છે. પુષ્કરે કહ્યું—સ્થિર રહેતાં, મુસાફરીએ નીકળતાં અથવા પ્રશ્ન કરતાં સમયે शकુન મનુષ્યને શુભ-અશુભ પરિણામ જણાવે છે; તેમજ દેશ અને નગર માટે પણ (મંગળ-અમંગળ) સૂચવે છે.
Verse 2
सर्वः पापफलो दीप्तो निर्दिष्टो दैवचिन्तिकैः शान्तः शुभफलश् चैव दैवज्ञैः समुदाहृतः
દૈવચિંતકો મુજબ દીપ્ત (પ્રખર) લક્ષણ સર્વથા પાપફળદાયક છે; અને દૈવજ્ઞો મુજબ શાંત લક્ષણ શુભફળદાયક કહેવાયું છે।
Verse 3
षट्प्रकारा विनिर्दिष्टा शकुनानाञ्च दीप्तयः वेलादिग्देशकरणरुतजातिविभेदतः
શકુનોની દીપ્તિઓ (પ્રગટ સંકેતો) છ પ્રકારની નિર્દિષ્ટ છે—કાળ, દિશા, દેશ/સ્થાન, (જ્યોતિષીય) કરણ, રુત/ધ્વનિ, અને જાતિ-ભેદ મુજબ।
Verse 4
पूर्वा पूर्वा च विज्ञेया सा तेषां बलवत्तरा दिवाचरो रात्रिचरस् तथा रात्रौ दिवाचरः
આમાં પહેલો ભાગ પછીના ભાગ કરતાં વધુ બળવાન જાણવો. તેથી જે દિવસચર છે તે (ક્યારેક) રાત્રિચર બને છે; અને રાત્રે (ક્યારેક) દિવસચર (રૂપે) બને છે।
Verse 5
क्रूरेषु दीप्ता विज्ञेया ऋक्षलग्नग्रहादिषु धूमिता सा तु विज्ञेया याङ्गमिष्यति भास्करः
અશુભ (ક્રૂર) યોગોમાં નક્ષત્ર, લગ્ન, ગ્રહ વગેરેના સંદર્ભે (સૂર્યનું) પ્રખર રૂપ ‘દીપ્તા’ જાણવું. પરંતુ ભાસ્કર આગળ ગમન કરવા જાય ત્યારે તેને ‘ધૂમિતા’ જાણવું.
Verse 6
यस्यां स्थितः सा ज्वलिता मुक्ता चाङ्गारिणी मता एतास्तिस्रः स्मृता दीप्ताः पञ्च शान्तास् तथापराः
જે સ્થિતિમાં તે સ્થિત રહે છે તે ‘જ્વલિતા’ કહેવાય; અને જ્યારે તે મુક્ત થાય ત્યારે તે ‘અંગારિણી’ માનવામાં આવે છે. આ ત્રણ અવસ્થાઓ ‘દીપ્ત’ તરીકે સ્મૃત છે; તેમજ તેવી જ રીતે બીજી પાંચ ‘શાંત’ અવસ્થાઓ પણ છે।
Verse 7
दीप्तायान्दिशि दिग्दीप्तं शकुनं परिकीर्तितं ग्रामो ऽरण्या वने ग्राम्यास् तथा निन्दितपादपः
પ્રજ્વલિત દિશામાં દેખાતા શુકનને 'દિગ્દીપ્ત' કહેવામાં આવે છે. જ્યારે ગામ જંગલ જેવું બની જાય, જંગલમાં ગામના પક્ષીઓ હોય અને નિંદિત વૃક્ષ હોય, તો તે અશુભ છે.
Verse 8
देशे चैवाशुभे ज्ञेयो देशदीप्तो द्विजोत्तमः क्रियादीप्तो विनिर्दिष्टः स्वजात्यनुचितक्रियः
હે દ્વિજોત્તમ! અશુભ સ્થાનમાં 'દેશદીપ્ત' જાણવો જોઈએ. પોતાની જાતિને અનુચિત કાર્ય કરનારને 'ક્રિયાદીપ્ત' કહેવામાં આવ્યો છે.
Verse 9
रुतदीप्तश् च कथितो भिन्नभैरवनिस्वनः जातिदीप्तस् तथा ज्ञेयः केवलं मांसभोजनः
તૂટેલા અને ભયાનક અવાજવાળાને 'રુતદીપ્ત' કહેવામાં આવ્યો છે. માત્ર માંસ ખાનારને 'જાતિદીપ્ત' જાણવો જોઈએ.
Verse 10
दीप्ताच्छान्तो विनिर्दिष्टः सर्वैर् भेदैः प्रयत्नतः मिश्रैर् मिश्रो विनिर्दिष्टस्तस्य वाच्यं फलाफलं
'દીપ્તાચ્છાન્ત' બધા ભેદો સાથે પ્રયત્નપૂર્વક કહેવામાં આવ્યો છે. મિશ્ર ભેદોથી 'મિશ્ર' કહેવાયો છે, તેનું ફળ અને અફળ કહેવું જોઈએ.
Verse 11
गोश्वोष्ट्रगर्दभश्वानः सारिका गृहगोधिका चटका भासकूर्माद्याः कथिता ग्रामवासिनः
ગાય, ઘોડો, ઊંટ, ગધેડો, કૂતરો, મેના, ગરોળી, ચકલી, ભાસ અને કાચબો વગેરે ગામમાં રહેનારા જીવો કહેવાયા છે.
Verse 12
अजाविशुकनागेन्द्राः कोलो महिषवायसौ ग्राम्यारण्या विनिर्दिष्टाः सर्वे ऽन्ये वनगोचराः
બકરી, ઘેટાં, શુક (પોપટ) અને નાગેન્દ્ર; તેમજ વરાહ, મહિષ અને કાગડો—આને ગ્રામ્ય તથા અરણ્ય એમ બંને વર્ગોમાં વિશેષ રીતે નિર્દિષ્ટ કરાયા છે; બાકીના સર્વે વનગોચર (વન્ય) ગણાય છે।
Verse 13
मार्जारकुक्कुटौ ग्राम्यौ तौ चैव वनगोचरौ तयोर्भवति विज्ञानं नित्यं वै रूपभेदतः
બિલાડી અને કુકડ સામાન્ય રીતે ગ્રામ્ય (પાલિત) છે; એ જ જાતિઓ વનમાં પણ ફરતી મળે છે. છતાં તેમના રૂપભેદ (લક્ષણભેદ)થી હંમેશાં ભેદજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 14
गोकर्णशिखिचक्राह्वखरहारीतवायसाः कुलाहकुक्कुभश्येनफेरुखञ्जनवानराः
ગોકર્ણ, મોર, ચક્રાહ્વ (લાલ હંસ), ગધેડો, હરિત પોપટ અને કાગડો; તેમજ કુલાહ-પક્ષી, કુકડ, બાજ, ઘુવડ, ખંજન (વેગટેલ) અને વાનર—આ બધાં शकુન-વિચારમાં ગણનીય છે।
Verse 15
शतघ्नचटकश्यामचासश्येनकलिञ्जलाः तित्तिरः शतपत्रञ्च कपोतश् च तथा त्रयः
શતઘ્ના, ચટક, શ્યામ, ચાસ, શ્યેન અને કલિન્જલ; તેમજ તિત્તિર, શતપત્ર અને કપોત (કબૂતર)ના ત્રણ પ્રકાર પણ ઉલ્લેખિત છે।
Verse 16
खञ्जरीटकदात्यूहशुकराजीवकुक्कुटाः भारद्वाजश् च सारङ्ग इति ज्ञेया दिवाचराः
ખંજરિટ (ખંજન), દાત્યૂહ (જળપક્ષી), શુક (પોપટ), જીવક, કુક્કુટ (કુકડ), ભારદ્વાજ-પક્ષી અને સારંગ—આને દિવાચર (દિવસે ફરનાર) પક્ષીઓ તરીકે જાણવું।
Verse 17
वागुर्युलूकशरभक्रौञ्चाः शशककच्छपाः लोमासिकाः पिङ्गलिकाः कथिता रात्रिगोचराः
વાગુરી, ઘુવડ, શરભ, ક્રૌંચ-પક્ષી, સસલા અને કાચબા—તથા લોમાસિકા અને પિંગલિકા નામના જીવો—આ બધાં રાત્રિચર (રાત્રિગોચર) કહેવાય છે।
Verse 18
सर्वे ऽन्ये च वनेचरा इति झ हंषाश् च मृगमार्जारनकुलर्क्षभुजङ्गमाः वृकारिसिंहव्याघ्रोष्ट्रग्रामशूकरमानुषाः
બીજા બધા પણ ‘વનચર’ તરીકે વર્ણવાયા છે; તેમજ હંસ, હરણ, બિલાડી, નકુલ (નેવલો), રીંછ, સાપ, વરુ, હિંસક શત્રુપ્રાણી, સિંહ, વાઘ, ઊંટ, ગ્રામ્ય પશુ, ડુક્કર અને મનુષ્યો પણ જણાવાયા છે।
Verse 19
श्वाविद्वृषभगोमायुवृककोकिलसारसाः तुरङ्गकौपीननरा गोधा ह्य् उभयचारिणः
સાહિ, બળદ, શિયાળ, વરુ, કોયલ અને સારસ; ઘોડા, કૌપીન ધારણ કરનાર મનુષ્યો, અને ગોધા—આ ખરેખર ‘ઉભયચારી’ (બે રીતે/બે ક્ષેત્રોમાં ગતિ કરનાર) કહેવાયા છે।
Verse 20
बलप्रस्थानयोः सर्वे पुरस्तात्सङ्घचारिणः जयावहा विनिर्दिष्टाः पश्चान्निधनकारिणः
સેનાના પ્રસ્થાન અને આગળ વધવાના સમયે જે બધા આગળ ગોઠવાઈને સંગઠિત રીતે ચાલે છે, તેઓ ‘જયાવહ’ (વિજય લાવનાર) કહેવાયા છે; અને જે પાછળ રહી જાય છે, તેઓ ‘નિધનકારિણ’ (વિનાશ/ઘાત કરનાર) કહેવાયા છે।
Verse 21
गृहाद्गम्य यदा चासो व्याहरेत् पुरुतः स्थितः नृपावमानं वदति वामः कलहभोजने
ઘરેથી બહાર જઈ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આગળ ઊભો રહી બોલે અને તે વાણીમાં રાજાનો અપમાન કરે, ત્યારે તે વામ (અશુભ) શકુન ગણાય છે—જે ભોજન સંબંધિત કલહ અને ઝઘડાનો સંકેત આપે છે।
Verse 22
याने तद्दर्शनं शस्तं सव्यमङ्गस्य वाप्यथ चौरैर् मोषमथाख्याति मयूरो भिन्ननिस्वनः
યાનમાં અથવા યાત્રાએ નીકળતાં, જેના ડાબા અંગ શુભ હોય તેના માટે તે શકુનનું દર્શન પ્રશંસનીય અને મંગલકારક છે; પરંતુ મોરનો તૂટેલો/વિકૃત સ્વર ચોરો દ્વારા ચોરી થવાની આગાહી કરે છે।
Verse 23
प्रयातस्याग्रतो राम मृगः प्राणहरो भवेत् ऋक्षाखुजम्बुकव्याघ्रसिंहमार्जारगर्दभाः
હે રામ! પ્રસ્થાન કરનારના આગળ માર્ગમાં કોઈ પ્રાણી સામે આવી અટકાવે તો તે પ્રાણહર અશુભ શકુન બને છે; જેમ કે રીંછ, ઉંદર, શિયાળ, વાઘ, સિંહ, બિલાડી અને ગધેડો।
Verse 24
प्रतिलोमास् तथा राम खरश् च विकृत्रस्वनः वामः कपिञ्जलः श्रेष्ठस् तथा दक्षिणसंस्थितः
એ જ રીતે, હે રામ, ‘પ્રતિલોમ’ તથા કર્કશ અને વિકૃત સ્વરવાળો ‘ખર’—આ બાજુ (ડાબી) તરફના શકુન ગણાય છે; પરંતુ કપીંજલ જમણી બાજુ સ્થિત હોય તો શ્રેષ્ઠ મંગલસૂચક છે।
Verse 25
पृष्ठतो निन्दितफलस्तित्तिरिस्तु न शस्यते एणा वराहाः पृषता वामा भूत्वा तु दक्षिणाः
જો તિત્તિરિ (તીતર)નો અવાજ/સંકેત પાછળથી આવે તો તેનું ફળ નિંદિત (અમંગલ) ગણાય છે, તેથી તે પ્રશસ્ત નથી. પરંતુ એણ (હરણ), વરાહ (જંગલી ડુક્કર) અને પૃષત (ચિતરાં મૃગ) ડાબી બાજુ દેખાય તો પણ તે જમણી બાજુની જેમ શુભ ફળ આપે છે।
Verse 26
भवन्त्यर्थकरा नित्यं विपरीता विगर्हिताः वृषाश्वजम्बुकव्याघ्राः सिंहमार्जारगर्दभाः
આ લક્ષણો હંમેશાં અર્થ/લાભ કરાવનારા છે; પરંતુ વિપરીત રીતે દેખાય તો તે નિંદિત (અમંગલ) ગણાય—વૃષભ, અશ્વ, શિયાળ, વાઘ, સિંહ, બિલાડી અને ગધેડો।
Verse 27
वाञ्छितार्थकरा ज्ञेया दक्षिणाद्वामतो गताः शिवा श्यामाननाच्छूच्छूः पिङ्गला गृहगोधिका
જમણી તરફથી ડાબી તરફ જાય ત્યારે આ ઇચ્છિત અર્થ સિદ્ધ કરનાર તરીકે જાણવાં—શિવા, શ્યામાનના, ‘છૂછૂ’ શબ્દ કરનારી, પિંગલા અને ગૃહગોધિકા।
Verse 28
शूकरी परपुष्टा च पुन्नामानश् च वामतः प्रतिलोमास्तथेत्यादिः, सिंहमार्जारगर्दभा इत्य् अन्तः पाठः ज भ पुस्तकद्वये नास्ति स्त्रीसञ्ज्ञा भासकारूषकपिश्रीकर्णश्छित्कराः
‘શૂકરી, પરપુષ્ટા અને પુન્નામાન’; તેમજ ડાબી બાજુનાં ‘પ્રતિલોમ’ (વિપરીત) વગેરે ગણાય છે. ‘સિંહ–માર્જાર–ગર્દભ’ એવો આંતરિક પાઠ ‘જ’ અને ‘ભ’ ચિહ્નિત બે હસ્તપ્રતોમાં નથી. આ સ્ત્રીસંજ્ઞાઓ છે—ભાસકા, આરૂષકા, પિશ્રીકર્ણા અને છિત્કરા।
Verse 29
कपिश्रीकर्णपिप्यीका रुरुश्येनाश् च दक्षिणाः जातीक्षाहिशशक्रोडगोधानां कीर्तनं शुभं
જમણી બાજુએ કપિ, પિશ્રીકર્ણ, ચીંટી, રુરુ-મૃગ અને શ્યેન (બાજ) દેખાય/ઉલ્લેખ થાય તો શુભ; તેમજ જાતી (મોગરો), નકુલ (નેવલો), સર્પ, શશ (સસલું), શક્રોડ (વરાહ) અને ગોધા (ઇગુઆના)નું કીર્તન/ઉચ્ચાર પણ શુભ છે।
Verse 30
ततः सन्दर्शनं नेष्टं प्रतीपं वानरर्क्षयोः कार्यकृद्बली शकुनः प्रस्थितस्य हि यो ऽन्वहं
ત્યારબાદ પ્રતિકૂળ દર્શન ઇચ્છનીય નથી—જેમ કે સામે વિરોધી રીતે આવતાં વાનર અને રીંછનો સામનો. પરંતુ કાર્ય માટે પ્રસ્થિત વ્યક્તિને જે બળવાન અને કાર્યસાધક શકુન-પક્ષી રોજેરોજ અનુસરે, તે કાર્યસિદ્ધિ કરાવનાર માનવામાં આવે છે।
Verse 31
भवेत्तस्य फलं वाच्यं तदेव दिवसं बुधैः मता भक्ष्यार्थिनो बाला वैरसक्तास्तथैव च
વિદ્વાનોનું મત છે કે તેનું ફળ તે જ દિવસે લાગુ પડે તેમ કહેવું જોઈએ. આવા લોકો ભોજન ઇચ્છતા બાળકો તરીકે, તેમજ વૈરભાવમાં આસક્ત લોકો તરીકે પણ માનવામાં આવે છે।
Verse 32
सीमान्तमभ्यन्तरिता विज्ञेया निष्फला द्विज एकद्वित्रिचतुर्भिस्तु शिवा धन्या रुतैर् भवेत्
હે દ્વિજ! ઘર/પરિસરની સીમાની અંદરથી સંભળાતો પક્ષીનો રવ નિષ્ફળ જાણવો. પરંતુ તે એક, બે, ત્રણ અથવા ચાર વાર સંભળાય તો તે રવ શુભ અને ધન્યફળદાયક બને છે.
Verse 33
पञ्चभिश् च तथा षड्भिरधन्या परिकीर्तिता सप्तभिश् च तथा धन्या निष्फला परतो भवेत्
પાંચ અક્ષરનો તથા તેવી જ રીતે છ અક્ષરનો પાદ ‘અધન્ય’ (અશુભ) કહેવાયો છે. સાત અક્ષરનો પાદ ‘ધન્ય’ (શુભ) કહેવાય છે; તેનાથી વધુ હોય તો તે નિષ્ફળ બને છે.
Verse 34
नृणां रोमाञ्चजननी वाहनानां भयप्रदा ज्वालानला सूर्यमुखी विज्ञेया भयवर्धनी
તે મનુષ્યોમાં રોમાંચ ઉત્પન્ન કરનારી અને વાહનો/સવારીને ભય આપનારી છે. ‘જ્વાલાનલા’ (જ્વાળા અને અગ્નિ) તથા ‘સૂર્યમુખી’ નામે જાણીતી તે ભયવર્ધિની તરીકે જાણવી.
Verse 35
प्रथमं सारङ्गे दृष्टे शुभे देशे शुभं वदेत् संवत्सरं मनुष्यस्य अशुभे च शुभं तथा
પ્રથમ દર્શનમાં સારંગ શુભ સ્થાને દેખાય તો મનુષ્ય માટે પૂરું એક વર્ષ શુભ ફળ કહેવું. અને તે અશુભ સ્થાને પણ દેખાય તો પણ આ નિમિત્તમાં તેને શુભ જ જાહેર કરવું.
Verse 36
तथाविधन्नरः पश्येत्सारङ्गं प्रथमे ऽहनि आत्मनश् च तथात्वेन ज्ञातव्यं वत्सरं फलं
એ રીતે વિધાન મુજબ વર્તતો પુરુષ જો પ્રથમ દિવસે સારંગને જુએ, તો એ જ નિશાનીથી પોતાના માટે આખા વર્ષનું ફળ જાણવું જોઈએ.
Frequently Asked Questions
A structured omen-taxonomy: (1) dīpta vs śānta outcome logic, (2) a sixfold classification by time, direction, place, karaṇa, sound, and species with a stated hierarchy of interpretive strength, and (3) operational rules for journeys and military movement based on right/left positioning and encounter patterns.
By disciplining decision-making under dharma: interpreting signs is framed as restraint, attentiveness, and right action (not panic), supporting social order (Rājadharma) while cultivating personal vigilance and ethical conduct aligned with puruṣārthas.