Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
પહેલાં વ્યૂહ-રચના (યુદ્ધવ્યવસ્થા)નું વર્ણન પૂર્ણ કરીને આ અધ્યાય બાહ્ય રણનીતિથી હટી રાજા વ્યક્તિઓને તેમના દેહલક્ષણોથી કેવી રીતે પરખે તે વિષયે વળે છે. અગ્નિ તેને પરંપરાગત શાસ્ત્ર તરીકે રજૂ કરે છે—સમુદ્ર ઋષિએ ગર્ગને શીખવેલી સામુદ્રિક વિદ્યા, જે સ્ત્રી-પુરુષ બંનેના શુભ-અશુભ સંકેતો જણાવે છે. દેહસૌષ્ઠવ અને સમમિતિ, ‘ચતુર્વિધ સમતા’, તથા ન્યગ્રોધ-પરિમંડલ પ્રમાણ (ભુજાવિસ્તાર = ઊંચાઈ) જેવા આદર્શ અનુપાતો, અંગુલ-કિષ્કુ માપ, વક્ષ વગેરે પ્રદેશોની રેખાઓ, કમળસદૃશ અંગો, અને જોડિયા અંગોની અનુરૂપતા વિગતે આવે છે. દયા, ક્ષમા, શૌચ, દાન, શૌર્ય જેવા નૈતિક ગુણોને દેહપરીક્ષા સાથે જોડીને રાજધર્મમાં રૂપ સાથે સ્વભાવવિવેક જરૂરી હોવાનું સૂચવે છે. રૂક્ષતા, ઊભી શિરાઓ, દુર્ગંધ અશુભ; મધુર વાણી અને ગજગતિ શુભ—શાસન, પસંદગી અને પરામર્શ માટે નીતિશાસ્ત્રનું વ્યવહારુ સાધન દર્શાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
यव्यूहस्य ??? दुर्जयव्यूहस्य ??? भोगव्यूहस्य ??? गोमूत्रिकाव्यूहस्य ??? शकटव्यूहस्य ??? अमरव्यूहस्य ??? सर्वतोभद्रव्यूहस्य ??? अथ द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुरुषलक्षणं अग्निर् उवाच रामोक्तोक्ता मया नीतिः स्त्रीणां राजन् नृणां वदे लक्षणं यद्समुद्रेण गर्गायोक्तं यथा पुरा
યવવ્યૂહ, દુર્જયવ્યૂહ, ભોગવ્યૂહ, ગોમૂત્રિકાવ્યૂહ, શકટવ્યૂહ, અમરવ્યૂહ અને સર્વતોભદ્ર-વ્યૂહ—આ વ્યૂહો જણાવાયા. હવે ‘પુરુષલક્ષણ’ નામે બે સો બેતાલીસમો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હે રાજન, રામોક્ત નીતિ મેં અગાઉ કહી; હવે સ્ત્રીઓ અને પુરુષોના દેહલક્ષણો વર્ણવીશ, જેમ પ્રાચીનકાળે સમુદ્રે ગર્ગને લક્ષણશાસ્ત્ર ઉપદેશ્યું હતું।
Verse 2
समुद्र उवाच पुंसाञ्च लक्षणं वक्ष्ये स्त्रीणाञ्चैव शुभाशुभं एकाधिको द्विशुक्रश् च त्रिगन्भीरस्तथैव च
સમુદ્ર બોલ્યા—હું પુરુષોના લક્ષણો અને સ્ત્રીઓના પણ શુભ-અશુભ લક્ષણો વર્ણવીશ. તેમાં ‘એકાધિક’, ‘દ્વિશુક્ર’ અને ‘ત્રિગંભીર’ જેવા ભેદો પણ છે।
Verse 3
त्रित्रिकस्त्रिप्रलम्बश् च त्रिभिर्व्याप्नोति यस् तथा त्रिबलीमांस्त्रिविनतस्त्रिकालज्ञश् च सुव्रत
તે ‘ત્રિત્રિક’ અને ‘ત્રિપ્રલંબ’ કહેવાય છે; અને જે ત્રિવિધ (લોક/અવસ્થા)માં વ્યાપે છે તે પણ એવો જ. તે ‘ત્રિબલીમાન’, ‘ત્રિવિનત’, ‘ત્રિકાલજ્ઞ’ અને ‘સુવ્રત’ છે।
Verse 4
पुरुषः स्यात्सुलक्षण्यो विपुलश् च तथा त्रिषु चतुर्लेखस् तथा यश् च तथैव च चतुःसमः
પુરુષ સુલક્ષણયુક્ત, દેહે વિશાળ અને ત્રિષુ (રેખા/પ્રદેશ)માં ચતુર્લેખવાળો હોવો જોઈએ. તે યશસ્વી હોય અને ‘ચતુઃસમ’—ચાર ભાગોમાં સમતા તથા સંતુલન ધરાવતો હોય।
Verse 5
चतुष्किष्कुश् चतुर्दंष्ट्रः शुक्लकृष्णस्तथैव च चतुर्गन्धश् चतुर्ह्रस्वः सूक्ष्मदीर्घश् च पञ्चसु
તેને ‘ચતુષ્કિષ્કુ’ (ચાર અંગ/ભાગવાળો), ‘ચતુર્દંષ્ટ્ર’ (ચાર દંષ્ટ્રાવાળો) તથા શ્વેત-કૃષ્ણ વર્ણવાળો પણ કહે છે. તેમાં ‘ચતુર્ગંધ’ (ચાર પ્રકારની ગંધ), ‘ચતુર્હ્રસ્વ’ (ચાર પ્રકારની હ્રસ્વતા) અને પંચમાં ‘સૂક્ષ્મદીર્ઘ’ (સૂક્ષ્મ તથા દીર્ઘ) ગુણ હોય છે।
Verse 6
षडुन्नतो ऽष्टवंशश् च सप्तस्नेहो नवामलः दशपद्मो दशव्यूहो न्यग्रोधपरिमण्डलः
છ પ્રકારથી ઉન્નત, આઠ કાંઠાવાળો, સાત સ્નેહગુણથી સમૃદ્ધ, નવ રીતે નિર્મળ; દસ કમળસદૃશ, દસ વ્યૂહયુક્ત—એવો સમવર્તુળ વિસ્તરણવાળો ન્યગ્રોધ (વડ) કહેવાય છે.
Verse 7
चतुर्दशसमद्वन्द्वः षोडशाक्षयश् च शस्यते धर्मार्थकामसंयुक्तो धर्मो ह्य् एकाधिको मतः
જ્યાં બે અર્ધ સમાન હોય અને પ્રત્યેકમાં ચૌદ અક્ષર હોય એવો છંદ પ્રશંસનીય છે; તેમજ એક રૂપમાં સોળ અક્ષરવાળો છંદ પણ સ્તુત્ય છે. ધર્મ-અર્થ-કામયુક્ત રચનામાં ધર્મને એક અંશે વધુ પ્રધાન માનવામાં આવે છે.
Verse 8
तारकाभ्यां विना नेत्रे शुक्रदन्तो द्विशुक्लकः गम्भीरस्त्रिश्रवो नाभिः सत्त्वञ्चैकं त्रिकं स्मृतं
નેત્રોમાં તારકા (પુપિલ) નથી કહેવાય; દાંત શુક્રસમાન શ્વેત; દ્વિવિધ શ્વેતતા દર્શાવાય છે; સ્વર ગંभीर; નાભિમાં ત્રિવિધ વળાંક/ચક્ર; અને સત્ત્વ એક કહેવાય છે, જ્યારે ત્રિક ત્રિવિધ સ્મરાય છે.
Verse 9
अनसूया दया क्षान्तिर्मङ्गलाचारयुक्तता शौचं स्पृहा त्वकार्पण्यमनायासश् च शौर्यता
અનસૂયા (ઈર્ષ્યારહિતતા), દયા, ક્ષાંતિ, મંગલ અને શિષ્ટ આચારમાં યુક્તતા, શૌચ, યોગ્ય સ્પૃહા, અકાર્પણ્ય (કંજુષતા ન હોવી), અનાયાસ (સહજતા) અને શૌર્ય—આ ગુણો કહેવાયા છે.
Verse 10
चित्रिकस्त्रिप्रलम्बः स्याद्वृषणे भुजयोर्नरः दिग्देशजातिवर्गांश् च तेजसा यशसा श्रिया
જે પુરુષમાં ‘ચિત્રિક’ નામનું ચિહ્ન અને ‘ત્રિપ્રલંબ’ નામનું લક્ષણ હોય—વિશેષ કરીને તે વૃષણ પર અથવા ભુજાઓ પર હોય—તે તેજ, યશ અને શ્રી દ્વારા દિશા, દેશ, જાતિ અને વર્ગથી પ્રતિષ્ઠિત લોકોને પણ વટાવી જાય છે.
Verse 11
व्याप्नोति यस्त्रिकव्यापी त्रिबलीमान्नरस्त्वसौ उदरे बलयस्तिस्रो नरन्त्रिविनतं शृणु
જે પુરુષ ધડના ત્રણ પ્રદેશોમાં વ્યાપેલો અને ત્રણ સ્પષ્ટ વળાંકો (રેખાઓ) ધરાવતો હોય, તે એવો ગણાય; હવે જેના ઉદરમાં ત્રણ ચોળા (સિલવટો) દેખાય તે ત્રિવિનત પુરુષ વિષે સાંભળ।
Verse 12
देवतानां द्विजानाञ्च गुरूणां प्रणतस्तु यः धर्मार्थकामकालज्ञस्त्रिकालज्ञो ऽभिधीयते
જે દેવતાઓ, દ્વિજ અને ગુરુઓ પ્રત્યે વિનયપૂર્વક પ્રણામ કરે છે અને ધર્મ-અર્થ-કામના યોગ્ય સમયને જાણે છે, તેને ‘ત્રિકાલજ્ઞ’ કહેવાય છે।
Verse 13
उरो ललाटं वक्त्रञ्च त्रिविस्तीर्णो विलेखवान् द्वौ पाणी द्वौ तथा पादौ ध्वजच्छत्रादिभिर्युतौ
વક્ષ, લલાટ અને મુખને ત્રિગુણ વિસ્તૃત અને શુભ રેખાઓથી સ્પષ્ટ બનાવવું જોઈએ. બંને હાથ અને બંને પગ ધ્વજ, છત્ર વગેરે મંગલચિહ્નોથી યુક્ત હોવા જોઈએ।
Verse 14
अङ्गुल्यो हृदयं पृष्ठं कटिः शस्तं चतुःसमं षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधश् चतुष्किष्कुप्रमाणतः
આંગળીઓ, હૃદયપ્રદેશ, પીઠ અને કમર—આ બધાંના માપ ચતુઃસમ (સમપ્રમાણ) કહ્યા છે. કુલ ઊંચાઈ છિયાનું અંગુલ છે, જે ચાર કિષ્કુ પ્રમાણથી માપાય છે।
Verse 15
द्रंष्ट्राश् चतस्रश् चन्द्राभाश् चतुःकृष्णं वदामि ते नेत्रतारौ भ्रुवौ श्मश्रुः कृष्णाः केशास्तथैव च
હું તને કહું છું—ચાર દંષ્ટ્રાઓ ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી હોવી જોઈએ; અને ચાર વસ્તુઓ કાળી—આંખની પુપિલ, ભ્રૂ, શ્મશ્રુ (દાઢી-મૂછ) તથા કેશ।
Verse 16
नासायां वदने स्वेदे कक्षयोर्विडगन्धकः ह्रस्वं लिङ्गं तथा ग्रीवा जङ्घे स्याद्वेदह्रस्वकं
જ્યારે નાક, મોં, પરસેવો અને બગલામાં વિષ્ઠાની ગંધ થાય અને લિંગ તથા ગ્રીવા હ્રસ્વ (ઘટિત) થાય, ત્યારે જાંઘા પણ હ્રસ્વ થાય—આ સ્થિતિને ‘વેદહ્રસ્વક’ કહે છે.
Verse 17
सूक्ष्माण्यङ्गुलिपर्वाणि नखकेशद्विजत्वचः हनू नेत्रे ललाटे च नासा दीर्घा स्तनान्तरं
આંગળીઓના સાંધા સૂક્ષ્મ અને સુસંગત હોવા જોઈએ; નખ, વાળ અને દાંત તેજસ્વી તથા ત્વચા નિર્મળ હોવી જોઈએ. જડબાં, આંખો અને કપાળ સુગઠિત; નાસિકા દીર્ઘ અને સ્તનો વચ્ચેનું અંતર સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ.
Verse 18
वक्षः कक्षौ नखा नासोन्नतं वक्त्रं कृकाटिका स्निग्धास्त्वक्केशदन्ताश् च लोम दृष्टिर्नखाश् च वाक्
વક્ષ, બગલાં, નખ, ઉન્નત નાસિકા, મુખ અને ગળાની પાછળનો ભાગ; તેમજ મૃદુ/સ્નિગ્ધ ત્વચા, વાળ અને દાંત; દેહરોમ, દૃષ્ટિ, નખ અને વાણી—આ લક્ષણો તપાસવા યોગ્ય છે.
Verse 19
जान्वोरुर्वोश् च पृष्ठस्थ वंशौ द्वौ करनासयोः नेत्रे नासापुटौ कर्णौ मेढ्रं पायुमुखे ऽमलं
જાનુ અને ઊરુ પાસે પીઠ તરફ સ્થિત બે ‘વંશ’ (નળીઓ) જણાવાયા છે. ક્રિયા અને વાણી માટે બે (ઇન્દ્રિયો) છે; બે આંખો, બે નાસાપુટ, બે કાન; તેમજ મેઢ્ર અને પાયુ—આ દેહના નિર્મળ દ્વાર છે.
Verse 20
जिह्वोष्ठे तालुनेत्रे तु हस्तपादौ नखास् तथा शिश्नाग्रवक्त्रं शस्यन्ते पद्माभा दश देहिनां
દેહધારીઓ માટે દસ અંગો પદ્મસદૃશ તરીકે પ્રશંસિત છે—જિહ્વા, ઓષ્ઠ, તાલુ, નેત્ર, હસ્ત, પાદ, નખ, શિશ્નાગ્ર અને મુખ.
Verse 21
पाणिपादं मुखं ग्रीवा श्रवणे हृदयं शिरः ललाटमुदरं पृष्ठं वृहन्तः पूजिता दश
પૂજ્ય દસ અંગો—હાથ અને પગ, મુખ, ગ્રીવા, કાન, હૃદય, શિર, લલાટ, ઉદર, પૃષ્ઠ તથા વૃહંત (વક્ષ/સ્કંધ પ્રદેશ)।
Verse 22
प्रसारितभुजस्येह मध्यमाग्रद्वयान्तरं उच्छ्रायेण समं यस्य न्यग्रोधपरिमण्डलः
અહીં ‘ન્યગ્રોધ-પરિમંડલ’ તે માપ છે કે જેમાં બંને ભુજાઓ સંપૂર્ણ ફેલાવતાં મધ્યમા આંગળીઓના અગ્રો વચ્ચેનું અંતર વ્યક્તિની ઊંચાઈ જેટલું હોય।
Verse 23
पादौ गुल्फौ स्फिचौ पार्श्वौ वङ्क्षणौ वृषणौ कुचौ कर्णौष्ठे सक्थिनी जङ्घे हस्तौ बाहू तथाक्षिणी
પગ, ગુલ્ફ (ટખના), સ્ફિચ (નિતંબ), પાર्श્વ (બાજુ), વઙ્ક્ષણ (કૂંચકી), વૃષણ, કુચ (સ્તન), કર્ણ અને ઓષ્ઠ, સક્થિની (જાંઘ), જઙ્ઘા (પિંડળી), હસ્ત, બાહુ તથા અક્ષિણી (આંખો)।
Verse 24
चतुर्दशसमद्वन्द्व एतत्सामान्यतो नरः विद्याश् चतुर्दश द्व्यक्षैः पश्येद्यः षोडशाक्षकः
સામાન્ય રીતે મનુષ્યે આને ચૌદ સમ-દ્વન્દ્વ (યુગ્મ) રૂપે જાણવું. જે દ્વ્યક્ષર-ખંડોથી ગોઠવાયેલી ચૌદ ‘વિદ્યા’ને જુએ/સમજે, તે ષોડશાક્ષર (મંત્ર/વિદ્યા) નો જ્ઞાતા છે।
Verse 25
रूक्षं शिराततं गात्रमशुभं मांसवर्जितं दुर्गन्धिविपरीतं यच्छस्तन्दृष्ट्या प्रसन्नया
જ્યારે શરીર રૂક્ષ હોય, શિરાઓ ઊભરી દેખાય, તે અશુભ જણાય અને માંસવર્જિત હોય; તેમજ દુર્ગંધયુક્ત અને વિકૃત સ્થિતિમાં હોય—તથાપિ તેને પ્રસન્ન, શાંત દૃષ્ટિથી રજૂ કરવામાં આવે—આ અપશકુનના પૂર્વલક્ષણોમાં ગણાય છે।
Verse 26
धन्यस्य मधुरा वाणी गतिर्मत्तेभसन्निभा एककूपभवं रोम भये रक्षा सकृत् सकृत्
ધન્ય પુરુષની વાણી મધુર હોય છે અને તેની ચાલ મત્ત હાથી જેવી હોય છે. એક જ રોમકૂપમાંથી ઉદ્ભવેલો એક વાળ પણ ભયકાળે વારંવાર રક્ષા કરે છે.
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons and measurement (e.g., height as ninety-six angulas = four kishkus; nyagrodha-parimandala where arm-span equals height), plus enumerated bodily markers such as lotus-like features and paired correspondences.
By aligning bodily assessment with dharmic discernment: virtues like compassion, purity, forbearance, and generosity are treated as auspicious markers, guiding a ruler or practitioner to prioritize sattvic character and right conduct while exercising worldly responsibility.