Adhyaya 247
Chapter 247 — पुष्पादिपूजाफलं (Fruits of Worship with Flowers and Other Offerings)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ વિષ્ણુની કૃપાથી સર્વ કાર્યોમાં સિદ્ધિ માટે પુષ્પાદિ અર્ચનાનો સંક્ષિપ્ત વિધાન કહે છે. માલતી, મલ્લિકા, યુથી, પાટલા, કરવીર, અશોક, કુન્દ, તમાલપત્ર, બિલ્વ અને શમીપત્ર, ભૃંગરાજ, ઋતુમાં તુલસી, વાસક, કેતકી, કમળ અને રક્તોત્પલ વગેરે પ્રશસ્ત છે; જ્યારે અર્ક, ઉન્મત્તક/ધતૂરા અને કંકાંચી વગેરે ત્યાજ્ય જણાવ્યા છે. આગળ દાનશાસ્ત્ર સાથે જોડીને નિશ્ચિત પ્રમાણમાં ઘીનું દાન મહાપુણ્ય, રાજ્યલાભ અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ આપતું કહેવામાં આવ્યું છે—એ રીતે ગૃહસ્થના સરળ અર્પણો પણ રાજકીય તથા વૈશ્વિક ફળ આપે છે અને વૈષ્ણવ ઉપાસનામાં દ્રવ્યની યોગ્ય પસંદગી તથા નિયમિત દાનથી સમૃદ્ધિ અને ધર્મપ્રતિષ્ઠા મજબૂત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे वास्त्वादिर्नाम षट्तचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः पुष्पादिपूजाफलं अग्निर् उवाच पुष्पैस्तु पूजनाद्विष्णुः सर्वकार्येषु सिद्धिदः मालती मल्लिका यूथी पाटला करवीरकं
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘વાસ્ત્વાદિ’ નામનો ૨૪૬મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૪૭મો અધ્યાય આરંભે છે—‘પુષ્પાદિ પૂજાનું ફળ’. અગ્નિએ કહ્યું—ફૂલોથી પૂજન કરવાથી વિષ્ણુ સર્વ કાર્યોમાં સિદ્ધિ આપનાર બને છે; માલતી, મલ્લિકા, યુથી, પાટલા અને કરવીરક અર્પણ કરવું।
Verse 2
पावान्तिरतिमुक्तश् च कर्णिकारः कुराण्टकः सेकः उच्यते इति ख पावन्तिकातिमुक्तश्चेति ग कुब्जकस्तगरो नीपो वाणो वर्वरमल्लिका
‘પાવાંતિ’ અને ‘અતિમુક્ત’ તેમજ ‘કર્ણિકાર’ અને ‘કુરાણ્ટક’—(ખ પાઠ મુજબ) તેને ‘સેક’ પણ કહે છે. (ગ પાઠમાં) ‘પાવંતિકા’ એવો પાઠ છે. અન્ય પર્યાય—કુબ્જક, તગર, નીપ, વાણ અને વર્વર-મલ્લિકા।
Verse 3
अशोकस्तिलकः कुन्दः पूजायै स्यात्तमालजं बिल्वपत्रं शमीपत्रं पत्रं भृङ्गरजस्य तु
પૂજા માટે અશોક, તિલક અને કુન્દ (ફૂલ) પ્રશસ્ત છે. તેમ જ તમાલનું પાન, બિલ્વપત્ર, શમીપત્ર અને ભૃંગરાજનાં પાન પણ વિધિપૂર્વક અર્પણ કરાય છે।
Verse 4
तुलसीकालतुलसीपत्रं वासकमर्चने केतकीपत्रपुष्पं च पद्मं रक्तोत्पलादिकं
અર્ચનમાં તુલસીપત્ર—વિશેષ કરીને યોગ્ય ઋતુમાં પ્રાપ્ત (કાલ) તુલસી—વાસક સાથે અર્પણ કરવું. તેમજ કેતકીનાં પાન અને ફૂલ, પદ્મ, રક્તોત્પલ વગેરે પણ ચઢાવવું।
Verse 5
नार्कन्नोन्मत्तकङ्काञ्ची पूजने गिरिमल्लिका कौटजं शाल्मलीपुष्पं कण्टकारीभवन्नहि
પૂજામાં અર્ક, ઉન્મત્તક (ધતૂરા) અને કંકાઞ્ચીનો પ્રયોગ ન કરવો. તેના બદલે ગિરિમલ્લિકા પ્રશસ્ત છે; તેમજ કૂટજ અને શાલ્મલીનાં પુષ્પો, અને અહીં કણ્ટકારી પણ ગ્રાહ્ય છે.
Verse 6
घृतप्रस्थेन विष्णोश् च स्नानङ्गोकोटिसत्फलं आढकेन तु राजा स्यात् घृतक्षीरैर् दिवं व्रजेत्
એક પ્રસ્થ ઘીનું દાન કરવાથી વિષ્ણુ માટે કરોડો સ્નાનવિધિ જેટલું ઉત્તમ પુણ્ય મળે છે. એક આઢક દાન કરવાથી રાજા બને; અને ઘી સાથે દૂધનું દાન કરવાથી સ્વર્ગગતિ થાય છે.
Frequently Asked Questions
A prescriptive arcana list (what to offer and what to avoid) plus measurable dāna metrics: one prastha of ghee equated to immense Viṣṇu-bath merit, one āḍhaka linked with kingship, and ghee-with-milk linked with heavenly attainment.
It operationalizes bhakti: disciplined offerings and charitable measures become repeatable practices that convert everyday materials into merit, success, and devotional alignment with Viṣṇu.