Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
આ અધ્યાયમાં રામ અગ્નિપુરાણની નીતિશાસ્ત્ર પરંપરામાં રાજધર્મનું સંક્ષિપ્ત માર્ગદર્શન આપે છે. રાજ્યના સપ્તાંગ—સ્વામી (રાજા), અમાત્ય (મંત્રી), રાષ્ટ્ર (ભૂમિ-પ્રજા), દુર્ગ, કોશ, બળ (સેના) અને સુહૃત (મિત્ર)—ને પરસ્પર સહાયક અંગો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે. પછી રાજા અને મંત્રીઓના ગુણ—સત્ય, વૃદ્ધસેવા, કૃતજ્ઞતા, બુદ્ધિ, શુચિતા, નિષ્ઠા, દૂરદર્શિતા—અને લોભ, દંભ, ચંચળતા જેવા દોષોથી મુક્તિ, મંત્રગુપ્તિ તથા સંધિ-વિગ્રહમાં કુશળતા પર ભાર મૂકાયો છે. સમૃદ્ધ દેશના લક્ષણો, નગરસ્થાપનના માપદંડ, દુર્ગોના પ્રકારો અને પુરવઠો, ધર્મ્ય કોશવૃદ્ધિ, સેનાની શિસ્ત અને દંડવ્યવસ્થા વર્ણવાય છે. મિત્રપસંદગી અને મિત્રતા સ્થાપવાના ત્રિવિધ ઉપાય—નજીક જવું, મધુર-સ્પષ્ટ વાણી, સન્માનપૂર્વક દાન—સાથે સેવકોનું આચરણ, અધિકારીઓની નિમણૂક, રાજસ્વ ઉપાયો, પ્રજાના ભયકારણો અને આત્મ-રાજ્યરક્ષણમાં રાજાની સાવચેતી જણાવાય છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रामोक्तनीतिर्नाम सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः राजधर्माः राम उवाच स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘રામોક્તનીતિ’ નામનો ૨૩૭મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૩૮મો અધ્યાય ‘રાજધર્મ’ શરૂ થાય છે. રામ બોલ્યા—સ્વામી (રાજા), અમાત્ય (મંત્રી), રાષ્ટ્ર (જનપદ), દુર્ગ, કોષ (ખજાનો), બલ (સેના) અને સુહૃત્ (મિત્ર રાજ્ય)—પરસ્પર ઉપકારક એવા આ સાત અંગોનું સમૂહ ‘રાજ્ય’ કહેવાય છે।
Verse 2
स्वसमृद्धिष्वित्यादिः, मीनव्रतचरिष्णुतेत्यन्तः ज पुस्तके नास्ति राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता
‘સ્વસમૃદ્ધિષુ…’ થી ‘…મીનવ્રતચરિષ્ણુતે’ સુધીનો અંશ ‘જ’ પાંડુલિપિમાં નથી. રાજ્યના અંગોમાં રાષ્ટ્ર શ્રેષ્ઠ છે; તેના સાધન-સંપત્તિનું સદા રક્ષણ કરવું—કુલ, શીલ, વય, સત્ત્વ, દાક્ષિણ્ય અને ક્ષિપ્ર કાર્યસાધનાને લાયકાત માનીને।
Verse 3
अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता
વચન અને કર્મની અવિસંવાદિતા જ સત્ય છે; વડીલોની સેવા, કૃતજ્ઞતા, દૈવસંપન્નતા, બુદ્ધિ અને ક્ષુદ્રતા-રહિત (ઉત્તમ) પરિજન-પરિવાર—આ ગુણો છે.
Verse 4
शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता
સામંતોને સંભાળી રાખવાની ક્ષમતા, તેમજ દૃઢ ભક્તિ/નિષ્ઠા; દીર્ઘદર્શિતા અને ઉત્સાહ; આચરણની શુચિતા; અને સદ્ગુણોના સ્પષ્ટ, પ્રત્યક્ષ લક્ષણો—આ પણ હોવા જોઈએ.
Verse 5
विनीतत्वं धार्मिकता साधोश् च नृपतेर्गुणाः प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्ग्राहिणं शुचिं
વિનય, ધાર્મિકતા અને સાધુ-આચરણ—આ નૃપતિના ગુણ છે; તે પ્રખ્યાત વંશનો, અક્રૂર, લોકને એકત્ર રાખનાર (લોકસંગ્રાહક), અને શુચિ હોવો જોઈએ.
Verse 6
कुर्वीतात्सहिताङ्क्षी परिचारं महीपतिः वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी
મહીપતિ (રાજા)એ પરિચારક તરીકે એવો માણસ રાખવો જોઈએ જે સાવચેત અને સહકારશીલ હોય; વાગ્મી, પ્રગલ્ભ, કર્તવ્યસ્મરણશીલ, ઉદ્યમી, બલવાન અને વશી (ઇન્દ્રિયનિગ્રહી) હોય.
Verse 7
नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया
દંડનો ધારક (ન્યાય-પ્રશાસક) દંડનીતિમાં નિપુણ, પ્રાપ્ત કલા-શિસ્તોથી પ્રશિક્ષિત, શત્રુના આરોપો તથા અભિયોગો સહન કરી શકે એવો અને સર્વ પ્રકારની દુષ્ટતાના પ્રતિકારમાં કુશળ હોવો જોઈએ।
Verse 8
प्रवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्त्ववित् गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित्
તે ચાલુ કાર્યો પર સતત નજર રાખનાર, સંધિ અને વિગ્રહના તત્ત્વો જાણનાર, ગુપ્ત મંત્રણા કેવી રીતે પ્રયોગમાં આવે અને ફેલાય તે જાણનાર, તથા દેશ-કાળના યોગ્ય વિભાગનું વિવેક ધરાવનાર હોવો જોઈએ।
Verse 9
आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्जितः
તે ધર્મપૂર્વક અર્થ ઉપાર્જન કરીને દાન આપનાર, તેને યોગ્ય રીતે વિનિયોગ કરનાર અને પાત્રને ઓળખનાર હોવો જોઈએ; તેમજ ક્રોધ, લોભ, ભય, દ્રોહ, દંભ અને ચપળતા રહિત હોવો જોઈએ।
Verse 10
परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः
તે પરને પીડા પહોંચાડવા અને પૈશુન્ય (નિંદા) થી રહિત, મત્સર-ઈર્ષ્યા અને અસત્યને વટાવી ગયેલો, વડીલોના ઉપદેશથી સમૃદ્ધ, સમર્થ અને મૃદુ-મધુર દર્શન તથા વર્તન ધરાવતો હોવો જોઈએ।
Verse 11
गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्गुणाः स्मृताः कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तो ऽनुरागिणः
જે ગુણો પ્રત્યેના અનુરાગમાં સ્થિર, આંતરિક સંપત્તિ અને સદ્ગુણોથી યુક્ત છે, તેઓ જ સાચા કુલીન તરીકે સ્મૃત છે—આચરણમાં શુચિ, શૂર, શ્રુતવાન (વિદ્વાન) અને અનુરાગી।
Verse 12
एत् सदेत्यन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति तद्वच्च दृढभक्तितेति ग कृतशिल्पः स्ववग्रह इति घ , ञ च सर्वदुष्टप्रतिग्रह इति ख , घ , छ च परच्छिद्रान्ववेक्षी चेति घ , ञ च गुणवन्तो ऽनुगामिन इति ग दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः सुविग्रहो जानपदः कुलशीककलान्वितः
રાજાની દંડનીતિ અને શાસનવ્યવસ્થાના અમલકર્તા મંત્રીઓ (સચિવો) હોય છે. તેઓ સુગઠિત દેહવાળા, રાજ્યકાર્યોમાં અનુભવી, ઉત્તમ કુળ-શીલયુક્ત અને કલાઓ તથા વ્યવહારિક કૌશલ્યમાં નિપુણ હોવા જોઈએ.
Verse 13
वाग्मी प्रगल्भश् चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् स्तम्भचापलहीनश् च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः
તે વાક્પટુ અને પ્રગલ્ભ, દુરદર્શી, ઉત્સાહી અને યોગ્ય નિર્ણયશક્તિવાળો હોવો જોઈએ; અહંકાર અને ચંચળતા વિનાનો; મૈત્રીભાવવાળો, કષ્ટસહનશીલ અને આચરણમાં શુદ્ધ હોવો જોઈએ.
Verse 14
सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्यप्रभावारोग्यसंयुतः कृतशिल्पश् च दक्षश् च प्रज्ञावान् धारणान्वितः
તે સત્યનિષ્ઠા, સત્ત્વ, ધૃતિ, સ્થૈર્ય, પ્રભાવ અને આરોગ્યથી યુક્ત હોવો જોઈએ; શિલ્પકલામાં તાલીમપ્રાપ્ત, કાર્યદક્ષ, પ્રજ્ઞાવાન તથા ધारणાશક્તિ અને સંયમથી સંપન્ન હોવો જોઈએ.
Verse 15
दृढभक्तिरकर्ता च वैराणां सचिवो भवेत् स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश् चयः
તેમાં દૃઢ ભક્તિ/નિષ્ઠા હોવી જોઈએ અને તે સ્વેચ્છાચારથી કાર્ય ન કરે; શત્રુઓ સાથેના વ્યવહારમાં પણ તે સલાહકાર બની રહે. લક્ષ્યસંબંધિત વિષયોમાં તેની સ્મૃતિ વિશ્વસનીય, તે મનોજ્ઞ અને જ્ઞાનમાં દૃઢનિશ્ચયી હોવો જોઈએ.
Verse 16
दृढता मन्त्रगुप्तिश् च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्तिता त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः
દૃઢતા અને મંત્રની ગુપ્તતા જાળવવી—આ મંત્રીની સંપત્તિ તરીકે પ્રખ્યાત છે. તેમજ પુરોહિત ત્રયી (વેદ) અને દંડનીતિ—બન્નેમાં કુશળ હોવો જોઈએ.
Verse 17
अथर्वदेवविहितं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान्
બુદ્ધિમાન રાજાએ અથર્વવેદમાં વિહિત શાંતિક અને પૌષ્ટિક (સમૃદ્ધિદાયક) કર્મો, તે વિદ્યામાં નિષ્ણાતો સાથે, પોતાના અમાત્યોના કલ્યાણ અને સદાચાર માટે કરાવા જોઈએ।
Verse 18
चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षेत गुणद्वयं स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं
બે ગુણ—સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ (તીક્ષ્ણ વિવેક) અને શિલ્પ/કૌશલ્ય—ની તપાસ કરવી જોઈએ; અને સ્વજનો પાસેથી તેનું કુળ, સ્થાન-પ્રતિષ્ઠા તથા વિશ્વસનીયતા/પૂર્વવૃત્ત જાણવું જોઈએ।
Verse 19
परिकर्मसु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां गुणत्रयं परीक्षेत प्रागलभ्यं प्रीतितां तथा
નિયુક્તિ પહેલાં ગુણત્રય—કાર્યોમાં દક્ષતા, યથાર્થ જ્ઞાન, અને અડગ ધૈર્ય/અટલતા—ની તપાસ કરવી જોઈએ; તેમજ તેની પૂર્વ વર્તણૂક અને પ્રસન્ન નಿಷ್ಠા (સદભાવ) પણ પરખવી જોઈએ।
Verse 20
कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्मित्वं सत्यवादितां उतसाहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां
કથા-રચના અને કથનના શાસ્ત્રબદ્ધ યોગમાં બુદ્ધિએ આ ગુણો સાધવા જોઈએ—વાગ્મિતા, સત્યવચન, ઉત્સાહ, પ્રભાવશક્તિ અને કષ્ટસહિષ્ણુતા।
Verse 21
धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्यञ्चापदि लक्षयेत् भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः
ધૃતિ (ધૈર્ય) અને અનુરાગ, તેમજ આપત્તિમાં સ્થૈર્ય—આ ઓળખવું જોઈએ; અને વ્યવહારથી તેની ભક્તિ, મૈત્રીભાવ અને શૌચ (આચરણશુદ્ધિ) જાણવી જોઈએ।
Verse 22
कृतशीलश्चेति ज चिन्तको ज्ञाननिश् चय इति ग परीक्षेत गुणत्रयमिति ज प्रतिभां तथेति ज स्वजनेभ्य इत्य् आदिः, क्लेशसहिष्णुतामित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च अस्तब्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकीर्तनं
જેનાં સાથે આપણે વસીએ છીએ તેમનાથી બળ, સત્ત્વ, આરોગ્ય અને સદાચાર ગ્રહણ કરવો જોઈએ; તેમજ અહંકારરહિત વિનય, અચપળ સ્થિરતા, અને શત્રુઓમાં પણ કુખ्यातિ ન થવી।
Verse 23
प्रत्यक्षतो विजानीयाद् भद्रतां क्षुद्रतामपि फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः
જે પ્રગટ છે તે પરથી ઉત્તમતા અને નીચતા—બન્નેને પ્રત્યક્ષ રીતે જાણવી જોઈએ; કારણ કે સર્વત્ર ગુણોની પરોક્ષ પ્રવૃત્તિઓ તેમના ફળોથી અનુમાન્ય થાય છે.
Verse 24
शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर् जनपदैर् युता
પુણ્ય ભૂમિ તે છે જે શસ્યસમૃદ્ધ હોય, ખનિજ દ્રવ્યો સાથે યુક્ત હોય, ગાયો માટે હિતકારી હોય, બહુ જળવાળી હોય અને પુણ્યશીલ જનપદોથી સંયુક્ત હોય.
Verse 25
रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये
જે સ્થળ રમણીય હોય, ગજબળ સમાન શક્તિશાળી હોય, જળ, દૃઢ ભૂમિ અને માર્ગોથી યુક્ત હોય, તથા હાનિકારક માતૃકા-ઉપદ્રવથી રહિત હોય—તે બહુ સમૃદ્ધિ માટે પ્રશંસનીય છે.
Verse 26
शूद्रकारुवणिक्प्रायो महारम्भः कृषी बलः सानुरागो रिपुद्वेषी पीडासहकरः पृथुः
તે મુખ્યત્વે શૂદ્રો, કારુ (કારીગરો) અને વણિકો સાથે જોડાયેલો હોય છે; મોટા ઉપક્રમો આરંભે છે, કૃષિ અને બળમાં પ્રવૃત્ત રહે છે; સ્નેહી, શત્રુદ્વેષી, કષ્ટસહનશીલ અને સ્થૂલકાય હોય છે.
Verse 27
नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् बली ईदृक्जनपदः शस्तो ऽमूर्खव्यसनिनायकः
જે જનપદ અનેક દેશોના લોકોથી ભરેલું, ધાર્મિક, પશુધનથી સમૃદ્ધ અને બળવાન હોય—અને જેના નેતા ન મૂર્ખ હોય ન વ્યસનોનો દાસ—એ દેશ પ્રશંસનીય છે।
Verse 28
पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं
વિસ્તૃત સીમા, મહા ખાઈ-પરિખા, ઊંચા પ્રાકાર અને તોરણો ધરાવતું નગર વસાવવું જોઈએ; તે પર્વત, નદીઓ, રણ અને વનોના આશ્રય સાથે સ્થિત હોય।
Verse 29
जलवद्धान्यधनवद्दुर्गं कालसहं महत् औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट्
દુર્ગમાં પાણી, ધાન્ય અને ધન હોવું જોઈએ; તે મહાન અને કાળસહ (સમય સહન કરનાર) હોવું જોઈએ. દુર્ગના છ પ્રકાર—ઔદક, પાર્વત, વાર્ક્ષ, ઐરિણ, ધન્વિન અને શુષ્ક વાળુકામય દુર્ગ।
Verse 30
ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैतामहोचितः धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये
કોષ (રાજકોષ) ઇચ્છિત અને જરૂરી દ્રવ્યોથી પરિપૂર્ણ, પિતા-પિતામહની પરંપરાને અનુરૂપ, ધર્મમાર્ગે પ્રાપ્ત અને વ્યય સહન કરી શકે એવો હોવો જોઈએ—ધર્માદિ પુરુષાર્થોની વૃદ્ધિ માટે।
Verse 31
पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः विख्यातपौरुषो जन्यः कुशुलः शकुनैर् वृतः
તે પિતૃ-પિતામહ વંશજ, વશમાં રહેવા યોગ્ય, સંઘટિત અને શિસ્તબદ્ધ, વેતનભોગી સેવક; પરાક્રમે વિખ્યાત, જન્ય (સામાન્ય યોદ્ધા વર્ગ)માં જન્મેલો, કુશળ અને शकુનવિદ્ (શકુન-લક્ષણજ્ઞ) લોકોથી ઘેરાયેલો હોય।
Verse 32
नानाप्रहणोपेतो नानायुद्धविशारदः सत्त्वमारोग्यं कुलमेव चेति ज मख्यव्यसननायक इति ग उच्चप्रकारगोपुरमिति घ , ञ च नानायोधसमाकीर्णौ नीराजितहयद्विपः
વિવિધ પ્રકારના શસ્ત્રોથી સજ્જ અને અનેક યુદ્ધવિધાઓમાં નિપુણ—આ લક્ષણો છે. સાહસ, આરોગ્ય અને ઉત્તમ કુલ—આ ‘જ’ છે. આપત્તિ તથા વ્યસનો પર વિજય અપાવનાર નાયક—આ ‘ગ’ છે. ઊંચા પ્રાકાર અને ગોપુરવાળું દુર્ગ—આ ‘ઘ’ છે. વિવિધ યોધ્ધાઓથી ભરેલું, શોભિત અશ્વ-ગજોથી દીપ્ત સેનાવ્યૂહ—આ ‘ઞ’ છે.
Verse 33
प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः अद्वैधक्षत्रियप्रायो दण्डो दण्डवतां मतः
પ્રવાસ, પરિશ્રમ અને દુઃખથી ઉપજતા કષ્ટોમાં તથા યુદ્ધોમાં પણ—દંડ એવો માનવામાં આવ્યો છે કે જે શ્રમસાધ્ય રીતે (કઠોરતાથી) ભોગવવામાં આવે. દંડવિદોના મત મુજબ તે દંડ મુખ્યત્વે ક્ષત્રિય પર, અને અદ્વૈધ—અર્થાત્ સીધો તથા નિષ્પક્ષ—રીતે લાગુ કરવો.
Verse 34
योगविज्ञानसत्त्वारूढ्यं महापक्षं प्रियम्वदं आयातिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुलं
સત્કુલના એવા પુરુષને મિત્ર કરવો જોઈએ, જે યોગ અને વિજ્ઞાનમાં સ્થિર, બળવાન પક્ષસમર્થનથી દૃઢ, મધુરભાષી, દુર્દશા સહનક્ષમ, મદ-અહંકાર રહિત અને અદ્વૈધ—અર્થાત્ દ્વિચિત્ત ન હોય।
Verse 35
दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा वाक् सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः
દૂરથી જ જઈને મળવું, અર્થમાં સ્પષ્ટ અને હૃદયને અનુરૂપ વાણી બોલવી, તથા સન્માનપૂર્વક દાન આપવું—મિત્રસંગ્રહનો આ ત્રિવિધ ઉપાય છે.
Verse 36
धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं औरसं तत्र सन्नद्धं तथा वंशक्रमागतं
મિત્રથી ત્રિવિધ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે—ધર્મ, કામ અને અર્થનો સંયોગ. તે મિત્રતામાં બંધન ઔરસ—અર્થાત્ સ્વાભાવિક/સંતાનસમાન—રૂપે દૃઢ રહે છે, તેમજ વંશપરંપરાથી પ્રાપ્ત સંબંધની જેમ પણ સ્થિર ગણાય છે.
Verse 37
रक्षितं व्यसनेभ्यश् च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुखता
મિત્રને ચાર પ્રકારનું જાણવું જોઈએ; જે આપત્તિમાંથી રક્ષા કરે તે સાચો મિત્ર છે. મિત્રના ગુણો સત્યતા વગેરે છે અને સુખ-દુઃખમાં સમાન ભાગીદારી—આનંદ અને શોકમાં સમભાવથી સાથે રહેવું.
Verse 38
वक्ष्ये ऽनुजीविनां वृत्ते सेवी सेवेत भूपतिं दक्षता भद्रता दार्ढ्यं क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता
હું સેવાથી જીવનારાઓનું યોગ્ય વર્તન કહું છું: સેવકે રાજાની સેવા કરવી જોઈએ; તેમાં દક્ષતા, સદાચાર, દૃઢતા, ક્ષમા અને કષ્ટસહનશીલતા હોવી જોઈએ.
Verse 39
सन्तोषः शीलमुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात्
સંતોષ, શીલ અને ઉત્સાહ—આ ગુણો સેવાજીવીને શોભાવે છે. સેવકે યોગ્ય સમયે રાજાની પાસે હાજર રહેવું જોઈએ અને નીતિ પ્રમાણે વર્તવું જોઈએ.
Verse 40
परस्थानगमं क्रौर्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्याज् ज्यायसा सह
બીજાના સ્થાને (અકારણે) જવું, ક્રૂરતા, અહંકારભર્યું ઉદ્ધતપણું અને ઈર્ષ્યા—આ બધું ત્યજવું. સેવકે ઝઘડો કરીને પોતાના કરતાં જ્યેષ્ઠ/ઉચ્ચ સાથે વિવાદાસ્પદ વચન ન બોલવું.
Verse 41
गुह्यं मर्म च मन्त्रञ्च न च भर्तुः प्रकाशयेत् रक्ताद् वृत्तिं समीहेत विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं
ગોપ્ય, મર્મ (નબળો બિંદુ) અને મંત્ર—આ બધું સ્વામી/પતિને પણ પ્રગટ ન કરવું. અનુરક્ત (અનુકૂળ) વ્યક્તિ પાસેથી જીવનવૃત્તિ મેળવવાની ઇચ્છા રાખવી, અને જે રાજા વિરક્ત થયો હોય તેને ત્યજી દેવો.
Verse 42
अकार्ये प्रतिषेधश् च कार्ये चापि प्रवर्तनं सङ्क्षेपादिति सद्वृत्तं बन्धुमित्रानुजीविनां
જે કરવું ન જોઈએ તેમાંથી (પોતાને અને અન્યને) રોકવું અને જે કરવું જોઈએ તેમાં પ્રવૃત્ત કરવું—સંક્ષેપમાં, બંધુ‑મિત્રો પર આધારિત જીવિકાવાળાઓનું સદ્વૃત્ત આ જ છે।
Verse 43
मित्रं कुर्वीत सत्क्रियमिति ज तत्र सम्बद्धमिति ग आजीव्यः सर्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च
“સત્ક્રિયાથી મિત્ર કરવો જોઈએ”—એવો એક પાઠ; “તે તે પ્રસંગ સાથે સંકળાયેલું છે”—એવો બીજો. રાજા સર્વ પ્રાણીઓની આજિવિકા બને, પોષણમાં પર્જન્ય સમાન થાય; અને આવકના દ્વારો પર યોગ્ય પ્રાપ્તિ માટે ધન પણ ગ્રહણ કરે।
Verse 44
कुर्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षान् सर्वकर्मसु कृषिर्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं
તે દરેક રાજકાર્યમાં ઉદ્યમી અને કાર્યક્ષમ અધ્યક્ષો નિમે—કૃષિ, વાણિજ્યમાર્ગ, દુર્ગ, સેતુ, તથા હાથીઓના બંધન‑વ્યવસ્થાપનમાં।
Verse 45
खन्याकरबलादानं शून्यानां च निवेशनं अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तो ऽनुपालयेत्
ખાણોમાંથી વસૂલાત, કર, સૈન્યસેવા ગ્રહણ, તેમજ ખાલી/ઉજાડ જમીનોમાં નિવેશન—આ અષ્ટવર્ગને સદ્વૃત્ત રાજાએ યથાવિધી પાલન કરવું જોઈએ।
Verse 46
आमुक्तिकेभ्यश् चौरेभ्यः पौरेभ्यो राजवल्लभात् पृथिवीपतिलोभाच्च प्रजानां पञ्चधा भयं
પ્રજાનો ભય પાંચ પ્રકારનો છે—છોડાયેલા અપરાધીઓથી, ચોરોથી, નગરવાસીઓથી, રાજાના વલ્લભોથી, અને શાસકના લોભથી।
Verse 47
अवेक्ष्यैतद्भयं काले आददीत करं नृपः अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत्
આ ભયને યોગ્ય કાળે વિચારીને રાજાએ કર (કરરાશિ) લેવો; અને અંદરથી પોતાના શરીરનું રક્ષણ કરવું તથા બહારથી રાજ્ય/રાષ્ટ્રનું પણ સંરક્ષણ કરવું।
Verse 48
दण्डांस्त दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्च विषादितः स्त्रियः पुत्रांश् च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन
રાજાએ યોગ્ય દંડોથી દંડ આપવો; સદા સાવચેત રહી પોતાનું રક્ષણ કરવું; અને સ્ત્રીઓ તથા પુત્રોને શત્રુઓથી બચાવવું, ક્યારેય (શત્રુ પર) વિશ્વાસ ન કરવો।
Frequently Asked Questions
Svāmin (king), amātya (ministers), rāṣṭra (territory/people), durga (fort), kośa (treasury), bala (army), and suhṛt (ally)—presented as mutually supportive components of state power.
Truthfulness and consistency, intelligence and clear-sightedness, practical skill, endurance of hardship, steadfast loyalty, secrecy of counsel (mantra-gupti), freedom from vices (anger, greed, fear, hypocrisy), and competence in alliance/hostility policy (sandhi-vigraha).
It recommends establishing a well-bounded city with moat, ramparts, and gateways, supported by natural features (mountains, rivers, deserts, forests), and describes multiple fort-types while insisting on provisioning with water, grain, and wealth for long endurance.
The king should sustain beings like rain (Parjanya) while also collecting wealth through revenue channels at the proper time, balancing taxation with protection against public fears and internal/external security.