Adhyaya 235

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आजस्रिकं नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः रणदीक्षा पुष्कर उवाच यात्राविधानपूर्वन्तु वक्ष्ये साङ्ग्रामिकं विधिं सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘આજસ્રિક’ નામનો ૨૩૪મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૩૫મો અધ્યાય ‘રણદીક્ષા’ આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—રાજયાત્રાના નિયમો પૂર્વે હું યુદ્ધવિધિ કહું છું, જ્યારે મહીપતિની યાત્રા સાત દિવસમાં થવાની હોય।

Verse 2

पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर् विनायकः द्वितीये ऽहनि दिक्पालान् सम्पूज्य शयनञ्चरेत्

હરિ (વિષ્ણુ) અને શંભુ (શિવ) પૂજનીય છે; તેમજ મોદક વગેરે અર્પણ કરીને વિનાયક (ગણેશ)નું પૂજન કરવું. બીજા દિવસે દિક્પાલોની સમ્યક પૂજા કરીને શયનવ્રત આચરવું.

Verse 3

शय्यायां वा तदग्रे ऽथ देवान् प्रार्च्य मनुं स्मरेत् नमः शम्भोः त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च

શય્યા પર (જાગતાં) અથવા શય્યાના આગળ, પ્રથમ દેવતાઓનું પૂજન કરીને આ મંત્રનું સ્મરણ કરવું—“ત્રિનેત્ર શંભુને નમસ્કાર, વરદ રુદ્રને નમસ્કાર.”

Verse 4

वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः संविशेदिति ज भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन

“વામનને નમસ્કાર, વિરূপને નમસ્કાર, સ્વપ્નાધિપતિને નમસ્કાર”—એમ કહીને શયન કરવું. “હે ભગવન, દેવદેવેશ, શૂલધારી, વૃષવાહન!”

Verse 5

इष्टानिष्टे ममाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वत यज्जाग्रतो दूरमिति पुरोधा मन्त्रमुच्चरेत्

હે શાશ્વત! સૂતા મનુષ્યના સ્વપ્નના શુભ અને અશુભ ફળ મને કહો. એમ પુછીને પુરોહિત આ મંત્ર ઉચ્ચારે—“જે જાગૃતને દૂર છે.”

Verse 6

तृतीये ऽहनि दिक्पालान् रुद्रांस्तान् दिक्पतीन्यजेत् ग्रहान् यजेच्चतुर्थे ऽह्नि पञ्चमे चाश्विनौ यजेत्

ત્રીજા દિવસે દિશાના પાલક—દિક્પતિ એવા રુદ્રોનું પૂજન કરવું. ચોથા દિવસે ગ્રહદેવતાઓનું, અને પાંચમા દિવસે અશ્વિનીકુમારોનું પૂજન કરવું.

Verse 7

मार्गे या देवतास्तासान्नद्यादीनाञ्च पूजनं दिव्यान्तरीक्षभौमस्थदेवानाञ्च तथा बलिः

માર્ગમાં મળતા દેવતાઓનું તથા નદીઓ વગેરેનું પૂજન કરવું; તેમજ સ્વર્ગ, અંતરિક્ષ અને ભૂમિમાં નિવાસ કરતા દેવતાઓને બલિ અર્પણ કરવી.

Verse 8

रात्रौ भूतगणानाञ्च वासुदेवादिपूजनं भद्रकाल्याः श्रियः कुर्यात् प्रार्थयेत् सर्वदेवताः

રાત્રે ભૂતગણોનું તથા વાસુદેવ આદિનું પણ પૂજન કરવું. ભદ્રકાળીદેવીની શ્રી-સમૃદ્ધિ માટે વિધિ કરવી અને સર્વ દેવતાઓને પ્રાર્થના કરવી.

Verse 9

वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः नारायणो ऽब्जजो विष्णुर् नारसिंहो वराहकः

તે વાસુદેવ છે, સંકર્ષણ છે, પ્રદ્યુમ્ન છે અને અનિરુદ્ધ છે. તે નારાયણ છે, અબ્જજ (બ્રહ્મા) છે, વિષ્ણુ છે, નરસિંહ છે અને વરાહ છે.

Verse 10

शिव ईशस्तत्पुरुषो ह्य् अघोरो राम सत्यजः सूर्यः सोमः कुजश्चान्द्रिजीवशुक्रशनैश् चराः

શિવ, ઈશ, તત્પુરુષ અને અઘોર; તેમજ રામ અને સત્યજ—આ સૂર્ય અને ચંદ્રના નામો છે; અને કૂજ (મંગળ) તથા ગ્રહદેવતાઓ—બુધ (ચંદ્રજ), બૃહસ્પતિ (જીવ), શુક્ર અને શનૈશ્ચર।

Verse 11

राहुः केतुर्गणपतिः सेनानी चण्डिका ह्य् उमा लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा ब्रह्माणीप्रमुखा गणाः

રાહુ, કેતુ, ગણપતિ, દેવસેનાપતિ (સેનાની); ચંડિકા, ઉમા, લક્ષ્મી, સરસ્વતી, દુર્ગા અને બ્રહ્માણી-પ્રમુખ ગણો—આ દેવતાઓનું સ્મરણ/આહ્વાન કરવું જોઈએ।

Verse 12

रुद्रा इन्द्रादयो वह्निर् नागास्तार्क्ष्यो ऽपरे सुराः दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठा विजयाय भवन्तु मे

રુદ્રો, ઇન્દ્રાદિ દેવો, અગ્નિ, નાગો, તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) અને અન્ય સૂરગણ—જે દિવ્યલોક, અંતરિક્ષ અને ભૂમિ પર સ્થિત છે—મારી વિજય માટે સહાયક થાઓ।

Verse 13

मर्दयन्तु रणे शत्रून् सम्प्रगृह्योपहारकं सपुत्रमातृभृत्यो ऽहं देवा वः शरणङ्गतः

તેઓ યુદ્ધમાં શત્રુઓને દબાવી નાંખે, ઉપહાર/કર લાવનારને પકડીને. હે દેવો, હું પુત્રો, માતા અને સેવકો સહિત તમારી શરણમાં આવ્યો છું।

Verse 14

तत्पुरत इति ख रात्रावित्यादिः, सत्यज इत्य् अन्तः पाठः ग पुस्तके नास्ति मर्दयन्तु च मे शत्रूनिति घ , ञ च अवन्तु मां स्वभृत्यो ऽहमिति ज , ट च चामूनां पृष्ठतो गत्वा रिपुनाशा नमो ऽस्तु वः विनिवृत्तः प्रदास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिं

“‘તત્પુરત’—આ ખ-પાઠ છે; ‘રાત્રાવિ’ વગેરે—બીજો પાઠ. ‘સત્યજ’ એવો અંત ગ-પુસ્તકમાં નથી. ‘અને તેઓ મારા શત્રુઓને દબાવે’—ઘ અને ઞ પાઠ. ‘તેઓ મને રક્ષે; હું તેમનો પોતાનો સેવક છું’—જ અને ટ પાઠ. ‘સેનાના પીઠ પાછળ જઈને, હે શત્રુનાશકો, તમને નમસ્કાર. સલામત પરત ફરીને, અગાઉ આપેલ કરતાં વધુ બલિ અર્પણ કરીશ’—એવો પાઠ।”

Verse 15

षष्ठे ऽह्नि विजयस्नानं कर्तव्यं चाभिषेकवत् यात्रादिने सप्तमे च पूजयेच्च त्रिविक्रमं

છઠ્ઠા દિવસે ‘વિજય-સ્નાન’ કરવું જોઈએ અને પ્રતિષ્ઠા-વિધિ સમાન અભિષેક પણ કરવો જોઈએ. સાતમા દિવસે, યાત્રા/ઉત્સવના દિવસે, ત્રિવિક્રમ (વિષ્ણુ)ની પૂજા કરવી.

Verse 16

नीराजनोक्तमन्त्रैश् च आयुधं वाहनं यजेत् पुण्याहजयशब्देन मन्त्रमेतन्निशामयेत्

નીરાજનમાં કહેલા મંત્રોથી આયુધ (શસ્ત્ર) અને વાહનનું પૂજન/સંસ્કાર કરવો. તેમજ ‘પુણ્યાહ’ અને ‘જય’ શબ્દોચ્ચાર સાથે આ મંત્રનું યથાવિધિ પાઠ કરવો.

Verse 17

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः सन्त्वायुर्दाः सुराश् च ते देवसिद्धिं प्राप्नुहि त्वं देवयात्रास्तु सा तव

આકાશ અને પૃથ્વી પર નિવાસ કરનારા, આયુષ્યના દાતા એવા દિવ્ય દેવતાઓ તારા પર પ્રસન્ન રહે. તું દેવસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કર; આ જ તારી ‘દેવયાત્રા’ થાઓ.

Verse 18

रक्षन्तु देवताः सर्वा इति श्रुत्वा नृपो व्रजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं धनुर्नागेति मन्त्रत

‘બધી દેવતાઓ રક્ષા કરે’ એમ સાંભળીને રાજા આગળ વધે. તે બાણો સહિત ધનુષ ધારણ કરીને, મંત્રવિધિ મુજબ ‘ધનુર્નાગ’ મંત્ર જપતો જાય.

Verse 19

तद्विष्णोरिति जप्त्वाथ दद्याद्रिपुमुखे पदं दक्षिणं पदं द्वात्रिंशद्दिक्षु प्राच्यादिषु क्रमात्

‘તદ્વિષ્ણોઃ…’ આદિ મંત્ર જપ્યા પછી, શત્રુ તરફ મુખ કરીને (મંત્ર-)પદ સ્થાપિત કરવું. પૂર્વથી આરંભ કરીને ક્રમશઃ બત્રીસ દિશાઓમાં ‘દક્ષિણ’ પદનું ન્યાસ કરવું.

Verse 20

नागं रथं हयञ्चैव धुर्यांश् चैवारुहेत् क्रमात् आरुह्य वाद्यैर् गच्छेत् पृष्थतो नावलोकयेत्

તે ક્રમશઃ હાથી, રથ, ઘોડો અને ધુર્ય પશુઓ પર ચઢે. ચઢ્યા પછી વાદ્યો સાથે પ્રસ્થાન કરે અને પાછળ વળી ને ન જુએ.

Verse 21

क्रोशमात्रं गतस्तिष्ठेत् पूजयेद्देवता द्विजान् परदेशं व्रजेत् पश्चादात्मसैन्यं हि पालयन्

એક ક્રોશ જેટલું જઈને તે થંભે અને દેવતાઓ તથા દ્વિજોને પૂજી સન્માન આપે. ત્યારબાદ પોતાના સૈન્યનું રક્ષણ કરતાં પરદેશ તરફ જાય.

Verse 22

राजा प्राप्य देवेशन्तु देशपालन्तु पालयेत् देवानां पूजनं कुर्यान्न छिन्द्यादायमत्र तु

રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યા પછી રાજાએ દેવેશ તથા દેશપાલકોનું રક્ષણ કરવું. દેવતાઓનું પૂજન કરવું અને અહીં તેમની ધર્મસિદ્ધ આવક/હક્કમાં કાપ ન મૂકવો.

Verse 23

नावमानयेत्तद्देश्यानागत्य स्वपुरं पुनः पृष्ठश् चैव रिपुनाशो भवेद्यथेति ट जित्वा शत्रुं प्रदास्यामीति ट जैत्रा यात्रास्त्विति ट प्राप्तविदेशस्तु इति ग , घ , ञ च देशाचारन्तु पालयेदिति ख देशाचारणेण पालयेदिति ग , घ , छ , ज , ञ च जयं प्राप्यार्चयेद्देवान् दद्याद्दानानि पार्थिवः

વિદેશ પહોંચ્યા પછી તે દેશના લોકોને અપમાન ન કરે. પછી પોતાના નગરમાં પાછા આવી યોગ્ય રીતે પાછળથી શત્રુનાશની વ્યવસ્થા કરે. “શત્રુને જીતીને હું દાન આપીશ”—એવું કહેવાયું છે; આ જ જૈત્ર યાત્રાઓ છે. વિદેશમાં પહોંચીને દેશાચારનું પાલન કરવું. વિજય પ્રાપ્ત કરીને રાજાએ દેવતાઓની અર્ચના કરી દાન આપવું.

Verse 24

द्वितीये अहनि सङ्ग्रामो भविष्यति यदा तदा स्नपयेद्गजमश्वादि यजेद्देवं नृपसिंहकं

જો બીજા દિવસે યુદ્ધ થવાનું હોય, તો તે સમયે હાથી, ઘોડા વગેરેનું સ્નાપન (વિધિસ્નાન) કરાવવું અને નૃપસિંહક દેવનું પૂજન કરવું.

Verse 25

छत्रादिराजलिङ्गानि शस्त्राणि निशि वै गणान् प्रातर्नृसिंहकं पूज्य वाहनाद्यमशेषतः

રાત્રે છત્ર વગેરે રાજચિહ્નો, શસ્ત્રો તથા ગણોની પૂજા કરવી. પ્રાતઃ નૃસિંહનું પૂજન કરીને, વાહનાદિ સર્વનું કશુ પણ ન છોડતાં પૂજન કરવું.

Verse 26

पुरोधसा हुतं पश्येद्वह्निं हुत्वा द्विजान्यजेत् गृहीत्वा सशरञ्चापं गजाद्यारुह्य वै व्रजेत्

પુરોહિત દ્વારા હવન કરાવી અગ્નિનું દર્શન કરવું. હવન પછી દ્વિજોને સન્માનપૂર્વક યજન કરવું. ત્યારબાદ બાણসহ ધનુષ્ય લઈને ગજાદિ વાહન પર ચઢી પ્રસ્થાન કરવું.

Verse 27

देशे त्वदृश्यः शत्रूणां कुर्यात् प्रकृतिकल्पनां संहतान् योधयेदल्पान् कामं विस्तारयेद्बहून्

શત્રુઓને અદૃશ્ય રહે તેવા પ્રદેશમાં તે બળપ્રદર્શનની યુક્તિ રચવી. થોડા સૈનિકોને જાણે સંઘટિત બહુ હોય તેમ યુદ્ધ કરાવવું, અને જરૂર મુજબ ઘણાને વિખેરાયેલા દેખાડવા.

Verse 28

सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह व्यूहाः प्राण्यङ्गरूपाश् च द्रव्यरूपाश् च कीर्तिताः

અल्प સેનાને બહુ સેનાની સાથે જોડીને ચલાવતાં ‘સૂચીમુખ’ નામનું અગ્રમંડળ યોગ્ય કહેવાયું છે. વ્યૂહ બે પ્રકારના જણાવાયા છે—પ્રાણીના અંગરૂપ અને દ્રવ્ય/જડરૂપ.

Verse 29

गरुडो मकरव्यूहश् चक्रः श्येनस्तथैव च अर्धचन्द्रश् च वज्रश् च शकटव्यूह एव च

વ્યૂહો આ છે—ગરુડ, મકરવ્યૂહ, ચક્ર, શ્યેન, અર્ધચન્દ્ર, વજ્ર અને શકટવ્યૂહ.

Verse 30

मण्डलः सर्वतोभद्रः सूचीव्यूहश् च ते नराः व्यूहानामथ सर्वेषां पञ्चधा सैन्यकल्पना

મંડલ વ્યૂહ, સર્વતોભદ્ર વ્યૂહ અને સૂચી (કીલ/વેધ) વ્યૂહ—હે નરોઃ આ છે; અને સર્વ વ્યૂહોમાં સેનાની ગોઠવણી પાંચ પ્રકારની કહેવાય છે.

Verse 31

द्वौ पक्षावनुपक्षौ द्वावश्यं पञ्चमं भवेत् एकेन यदि वा द्वाभ्यां भागाभ्यां युद्धमाचरेत्

બે પક્ષ અને બે અનુપક્ષ (સહાયક પક્ષ) હોવા જોઈએ; પાંચમો વિભાગ અનિવાર્ય છે. યોગ્યતા મુજબ એક વિભાગથી અથવા બે વિભાગોથી યુદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 32

भागत्रयं स्थापयेत्तु तेषां रक्षार्थमेव च न व्यूहकल्पना कार्या राज्ञो भवति कर्हिचित्

તેમની રક્ષા માટે જ ત્રણ ભાગોની ગોઠવણી કરવી. રાજાએ ક્યારેય (અનાવશ્યક રીતે) વ્યૂહ-કલ્પના કરવી નહીં.

Verse 33

मूलच्छेदे विनाशः स्यान्न युध्येच्च स्वयन्नृपः सैन्यस्य पश्चात्तिष्ठेत्तु क्रोशमात्रे महीपतिः

મૂળ (મુખ્ય આધાર/રસદ) કપાઈ જાય તો વિનાશ થાય. રાજાએ પોતે યુદ્ધ ન કરવું; ભૂપતિએ સેનાની પાછળ આશરે એક ક્રોશ અંતરે રહેવું.

Verse 34

भग्नसन्धारणं तत्र योधानां परिकीर्तितं प्रधानभङ्गे सैन्यस्य नाशस्थानं विधीयते

તે સંદર્ભમાં ‘ભગ્ન-સંધારણ’ (ભાંગી પડેલ દળને સંભાળીને જોડીને રાખવું) યોદ્ધાઓનું કર્તવ્ય કહેવાયું છે. મુખ્ય ભાગ તૂટી જાય તો સેનાના વિનાશનું સ્થાન નક્કી થાય છે.

Verse 35

न संहतान्न विरलान्योधान् व्यूहे प्रकल्पयेत् आयुधानान्तु सम्मर्दो यथा न स्यात् परस्परं

વ્યૂહ ગોઠવતાં યોદ્ધાઓને ન બહુ ગાઢ અને ન બહુ વિરળ રાખવા જોઈએ, જેથી તેમના શસ્ત્રો પરસ્પર અથડાઈ ગૂંચવાય નહીં।

Verse 36

भेत्तुकामः परानीकं संहतैर् एव भेदयेत् भेदरक्ष्याः परेणापि कर्तव्याः संहतास् तथा

શત્રુની સેનારેખા તોડવા ઇચ્છનારએ ગાઢ ગોઠવણીવાળા દળોથી જ ભેદ કરવો જોઈએ. તેમ જ ભેદથી રક્ષણ માટે વિરોધી પક્ષે પણ દળોને ગાઢ રાખવા જોઈએ।

Verse 37

व्यूहं भेदावहं कुर्यात् परव्यूहेषु चेच्छया गजस्य पादरक्षार्थाश् चत्वारस्तु तथा द्विज

ઇચ્છા હોય તો શત્રુના વ્યૂહોમાં ભેદ લાવનાર વ્યૂહ અપનાવવો. તેમજ, હે દ્વિજ, હાથીના પગોની રક્ષા માટે ચાર યોદ્ધાઓ નિયુક્ત કરવા જોઈએ।

Verse 38

रथस्य चाश्वाश् चत्वारः समास्तस्य च चर्मिणः धन्विनश् चर्मिभिस्तुल्याः पुरस्ताच्चर्मिणो रणे

રથને ચાર ઘોડા હોવા જોઈએ; અને તેની સાથે ઢાલધારી પણ હોવા જોઈએ. ધનુર્ધરો ઢાલધારીઓ જેટલા જ હોવા જોઈએ; અને યુદ્ધમાં ઢાલધારીઓને આગળ રાખવા જોઈએ।

Verse 39

पृष्ठतो धन्विनः प्रश्चाद्धन्विनान्तुरगा रथाः रथानां कुञ्जराः पश्चाद्दातव्याः पृथिवीक्षिता

પાછળ ધનુર્ધરોને રાખવા; ધનુર્ધરોની પાછળ અશ્વદળ અને રથો રાખવા. રથોની પાછળ હાથીઓ ગોઠવવા—હે પૃથ્વીના રક્ષક રાજા।

Verse 40

पदातिकुञ्जराश्वानां धर्मकार्यं प्रयत्नतः शूराः प्रमुखतो देयाः स्कन्धमात्रप्रदर्शनं

પદાતિ, ગજ અને અશ્વદળનું ધર્મકાર્ય પ્રયત્નપૂર્વક કરાવવું. શૂરવીરોને પ્રથમ પુરસ્કાર આપવો, માત્ર આગળ ઊભા રહી ખભો દર્શાવ્યા પરથી પણ.

Verse 41

कर्तव्यं भीरुसङ्घेन शत्रुविद्रावकारकं दारयन्ति पुरस्तात्तु न देया भीरवः पुरः

ભીરુઓના સમૂહને શત્રુને વિખેરાવી દે તેવું કાર્ય સોંપવું. પરંતુ ભીરુઓને આગળની પંક્તિમાં ન મૂકવા, કારણ કે તેઓ આગળ જ તૂટી પડી માર્ગ આપી દે છે.

Verse 42

प्रोत्साहन्त्येव रणे भीरून् शूराः पुरस्थिताः प्रांशवः शकुनाशाश् च ये चाजिह्मेक्षणा नराः

યુદ્ધમાં પાછળ સ્થિત શૂરવીરો ભીરુઓને ઉત્સાહિત કરે છે—ઉંચા કાયાવાળા, શકુન-જ્ઞાનમાં નિપુણ અને જેમની નજર વાંકાવાળી નથી એવા પુરુષો.

Verse 43

संहतभ्रूयुगाश् चैव क्रोधना कलहप्रियाः नित्यहृष्टाः प्रहृष्टाश् च शूरा ज्ञेयाश् चकामिनः

જેઓની ભ્રૂયુગલ સંકુચિત હોય, જેઓ ક્રોધી અને કલહપ્રિય હોય—તથાપિ જેઓ સદા હર્ષિત અને અત્યંત પ્રફુલ્લિત રહે—તેઓ શૂર તરીકે ઓળખવા; અને તેઓ કામી (આસક્ત) પણ ગણાય.

Verse 44

संहतानां हतानां च रणापनयनक्रिया प्रतियुद्धं गजानाञ्च तोयदानादिकञ्च यत्

આમાં એકત્રિત સૈન્ય તથા હત થયેલાઓને રણભૂમિમાંથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયા, ગજોના પ્રતિયુદ્ધ, તેમજ તેમને પાણી આપવું વગેરે અનુસંગિક ઉપચારોનું પણ વર્ણન છે.

Verse 45

शत्रुद्रावकारणमिति ख , ग , घ , ञ च ये च जिह्मेक्षणा इति ख , ग , घ , ञ च वलापनयनक्रियेति ज आयुधानयनं चैव पत्तिकर्म विधीयते रिपूणां भेत्तुकामानां स्वसैन्यस्य तु रक्षणं

કેટલાક પાઠોમાં ‘શત્રુને હાંકી કાઢવાનું કારણ’ અને ‘વાંકડી નજરવાળા’ એમ વાંચન છે; અન્ય પાઠમાં ‘વલ (શત્રુબળ) દૂર કરવાની ક્રિયા’ એમ છે. કોઈ પણ રીતે, શત્રુઓને ભેદવા ઇચ્છનારાઓ તથા પોતાની સેના રક્ષવા માટે આયુધ લાવવું પત્તિ-કર્મ (પદાતિ કાર્ય) તરીકે નિર્ધારિત છે।

Verse 46

भेदनं संहतानाञ्च चर्मिणां कर्म कीर्तितं विमुखीकरणं युद्धे धन्विनां च तथोच्यते

ઘન રીતે એકત્રિત થયેલાઓ અને ઢાલધારીઓ માટે ‘ભેદન’ (શત્રુવ્યূহ તોડવું) કર્મ કહેવાયું છે. તેમજ યુદ્ધમાં ધનુર્ધારીઓનું કર્મ ‘વિમુખીકરણ’ (શત્રુને પાછો ફેરવવો) એમ પણ ઉક્ત છે।

Verse 47

दूरापसरणं यानं सुहतस्य तथोच्यते त्रासनं रिपुसैन्यानां रथकर्म तथोच्यते

ઘોર રીતે ઘાયલ થયેલાનો ‘દૂર હટવું’ એ તેનું ‘યાન’ (ગતિ) કહેવાય છે. અને શત્રુસેનામાં ત્રાસ/ભય ઉત્પન્ન કરવું ‘રથકર્મ’ તરીકે પણ ઉક્ત છે।

Verse 48

भेदनं संहतानाञ्च भेदानामपि संहतिः प्राकारतोरणाट्टालद्रुमभङ्गश् च सङ्गते

નજીકના સંઘર્ષમાં ઘન શત્રુવ્યূহનું ભેદન કરવું, તેમજ પોતાના તૂટેલા દળોની ફરી સંહતિ (એકત્રતા) કરવી. સાથે પ્રાકાર, તોરણ, અટ્ટાલિકા (બુરુજ) અને અવરોધરૂપ વૃક્ષોનો પણ ભંગ/ધ્વંસ કરવો વિધેય છે।

Verse 49

पत्तिभूर्विषमा ज्ञेया रथाश्वस्य तथा समा सकर्दमा च नागानां युद्धभूमिरुदाहृता

પદાતિ માટે ભૂમિ વિષમ (ઉબડખાબડ) જાણવી; રથ અને અશ્વ માટે તેમ જ સમ (સમથર) ભૂમિ યોગ્ય છે. અને હાથીઓ માટે કાદવવાળી યુદ્ધભૂમિ યોગ્ય હોવાનું ઉદાહૃત છે।

Verse 50

एवं विरचितव्यूहः कृतपृष्ठदिवाकरः तथानुलोमशुक्रार्किदिक्पालमृदुमारुताः

આ રીતે યુદ્ધવ્યૂહ રચવો—પાછળ દિવાકરને રક્ષકરૂપે સ્થાપવો; અને યોગ્ય અનુલોમ ક્રમે શુક્ર, સૂર્યપુત્ર શનિ, દિક્પાલો તથા મૃદુ પવનોને ગોઠવવા।

Verse 51

योधानुत्तेजयेत्सर्वान्नामगोत्रावदानतः भोगप्राप्त्या च विजये स्वर्गप्राप्त्या मृतस्य च

તે સર્વ યોધાઓને તેમના નામ, ગોત્ર અને શૌર્યકર્મોનું ઉચ્ચારણ કરીને ઉત્સાહિત કરે—વિજયે ભોગલાભ, અને યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામે તો સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું આશ્વાસન આપે।

Verse 52

जित्वारीन् भोगसम्प्राप्तिः मृतस्य च परा गतिः निष्कृतिः स्वामिपिण्डस्य नास्ति युद्धसमा गतिः

શત્રુઓને જીતવાથી ભોગસંપત્તિ મળે છે; અને યુદ્ધમાં મરનારને પરમ ગતિ મળે છે। સ્વામી પાસેથી લીધેલા અન્નના ઋણનું આ પ્રાયશ્ચિત્ત છે; યુદ્ધ સમાન કોઈ માર્ગ નથી।

Verse 53

शूराणां रक्तमायाति तेन पापन्त्यजन्ति ते धातादिदुःखसहनं रणे तत् परमन्तपः

શૂરવીરોનું રક્ત વહે ત્યારે તેનાથી તેઓ પાપ ત્યજી દે છે; અને રણમાં ઘા વગેરે દુઃખ સહન કરવું—હે પરંતપ—આ જ પરમ તપ છે।

Verse 54

वराप्सरःसहस्राणि यान्ति शूरं रणे मृतं स्वामी सुकृतमादत्ते भग्नानां विनिवर्तिनां

રણમાં મરેલા શૂર પાસે હજારો ઉત્તમ અપ્સરાઓ જાય છે; પરંતુ જે પંક્તિ તોડી પાછા વળે છે, તેમનું પુણ્ય સ્વામી (રાજા/નાયક) લઈ લે છે।

Verse 55

ब्रह्महत्याफलं तेषां तथा प्रोक्तं पदे पदे त्यक्त्वा सहायान् यो गच्छेद्देवास्तस्य विनष्टये

તેમના માટે બ્રહ્મહત્યાનું ફળ પગલે પગલે આ રીતે જ કહેલું છે. જે સાથીઓને ત્યજી એકલો જાય છે, તેના વિનાશ માટે દેવતાઓ પ્રવૃત્ત થાય છે.

Verse 56

अश्वमेधफलं प्रोक्तं शूराणामनिर्वर्तिनां धर्मनिष्ठे जयो राज्ञि योद्धव्याश् च समाः समैः

યુદ્ધમાંથી પાછા ન ફરતા શૂરવીરો માટે અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ કહેલું છે. ધર્મનિષ્ઠ રાજાને વિજય નિશ્ચિત; અને સમાનોએ સમાનો સાથે જ યુદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 57

गजाद्यैश् च गजाद्याश् च न हन्तव्याः पलायिनः न प्रेक्षकाः प्रविष्टाश् च अशस्त्राः प्रतितादयः

પલાયન કરનારને મારવા ન જોઈએ—તે ગજદળ વગેરેમાં હોય કે અન્ય દળમાં. તેમજ દર્શકો, યુદ્ધભાવ વિના પ્રવેશ કરનાર, નિઃશસ્ત્ર અને શરણાગત વગેરેને પ્રહાર ન કરવો.

Verse 58

शान्ते निद्राभिभूते च अर्धोत्तीर्णे नदीवने दुर्दिने कूटयुद्धानि शत्रुनाशार्थमाचरेत्

જ્યારે શત્રુ નિશ્ચિંત હોય, નિદ્રાથી અભિભૂત હોય, નદી પાર કરતાં અર્ધોતીર્ણ હોય, નદીકાંઠાના વનમાં હોય અને દુર્દિન હોય—ત્યારે શત્રુનાશ માટે કૂટ/ગુપ્ત યુદ્ધવિધિઓ આચરવી જોઈએ.

Verse 59

बाहू प्रगृह्य विक्रोशेद्भग्ना भग्नाः परे इति प्राप्तं मित्रं बलं भूरि नायको ऽत्र निपातितः

બાહુ ઊંચા કરીને તે ઊંચા સ્વરે પોકારે—“શત્રુ તૂટી ગયો, તૂટી ગયો!” એમ કહી તે જાહેર કરે છે કે બહુ મૈત્રીસેના આવી પહોંચી છે અને અહીં શત્રુનાયક પાતિત થયો છે.

Verse 60

सेनानीर्निहताश्चायं भूपतिश्चापि विप्लुतः विद्रुतानान्तु योधानां मुखं घातो विधीयते

જ્યારે સેનાપતિ નિહત થાય અને રાજા પણ વિક્ષિપ્ત થાય, ત્યારે પલાયન કરતા યોધાઓ પર આગળથી પ્રહાર કરવો એવો વિધાન છે।

Verse 61

धूपाश् च देया धर्मज्ञ तथा च परमोहनाः पताकाश् चैव सम्भारो वादित्राणाम् भयावहः

હે ધર્મજ્ઞ, ધૂપ અર્પણ પણ આપવું જોઈએ, તેમજ અતિ મનોહર પદાર્થો પણ; અને ધ્વજ-પતાકાઓ તથા વાદ્યોની સંપૂર્ણ સામગ્રી ભયભક્તિ ઉપજાવે તેવી ભવ્ય રીતે ગોઠવવી જોઈએ।

Verse 62

सम्प्राप्य विजयं युद्धे देवान्विप्रांश् च संयजेत् रत्नानि राजगामीनि अमात्येन कृते रणे

યુદ્ધમાં વિજય પ્રાપ્ત કરીને દેવતાઓનું વિધિવત્ પૂજન અને બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું; અને મંત્રીએ યુદ્ધ કર્યું હોય તોય રાજાને જવા યોગ્ય રત્ન-ધન રાજા સુધી પહોંચાડવું।

Verse 63

तस्य स्त्रियो न कस्यापि रक्ष्यास्ताश् च परस्य च शत्रुं प्राप्य रणे मुक्तं पुत्रवत् परिपालयेत्

તેની સ્ત્રીઓનું કોઈ દ્વારા અપમાન કે હિંસા ન થવી જોઈએ; અને પરસ્ત્રીઓનું પણ રક્ષણ કરવું. યુદ્ધમાં મુક્ત/શરણ આવેલ શત્રુ મળ્યા પછી તેને પુત્ર સમાન પોષી અને રક્ષવો।

Verse 64

पुनस्तेन न योद्धव्यं देशाचारादि पालयेत् ततश् च स्वपुरं प्राप्य ध्रुवे भे प्रविशेद् गृहं

પછી તેની સાથે ફરી યુદ્ધ ન કરવું; દેશના આચાર-વ્યવહાર વગેરેનું પાલન કરવું. ત્યારબાદ પોતાના નગરમાં પહોંચી નિશ્ચિત શુભ સમયે ગૃહમાં પ્રવેશ કરવો।

Verse 65

देवादिपूजनं कुर्याद्रक्षेद्योधकुटुम्बकं संविभागं प्रावाप्तैः कुर्याद् भृत्यजनस्य च

તે દેવો વગેરે પૂજનીયોની પૂજા કરે, યોદ્ધાઓના કુટુંબનું રક્ષણ કરે, અને નિયમપૂર્વક પ્રાપ્ત થયેલમાંથી સેવકો તથા આશ્રિતોને યોગ્ય હિસ્સો પણ આપે।

Verse 66

रणादीक्षा मयोक्ता ते जयाय नृपतेर्ध्रुवा

આ યુદ્ધ-દીક્ષા મેં તને કહી છે; રાજા માટે તે વિજયનું નિશ્ચિત સાધન છે।