Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
આ અધ્યાયમાં પૂર્વ ભાગના ભિન્ન કોલોફોનનો સંકેત કરીને રાજધર્મમાં ભક્તિનો ઉપયોગ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. પુષ્કર કહે છે કે રાજ્યલક્ષ્મીની સ્થિરતા અને વિજય માટે રાજાએ ઇન્દ્રે એક વખત શ્રી (લક્ષ્મી)ની સ્તુતિમાં જે શ્રીસ્તોત્ર કર્યું હતું તે જપવું જોઈએ. ઇન્દ્રસ્તોત્રમાં લક્ષ્મીને જગન્માતા, વિષ્ણુની અવિનાભાવિની શક્તિ, મંગળ-સમૃદ્ધિ અને સંસ્કૃતિને ધારણ કરનાર મૂળ કારણ તરીકે વખાણવામાં આવી છે; તે માત્ર ધનરૂપા નથી, પરંતુ શાસનના સ્તંભરૂપ વિદ્યાઓ—આન્વીક્ષિકી, ત્રયી, વાર્તા અને દંડનીતિ—ની મૂર્તિ પણ છે, જેથી રાજકીય વ્યવસ્થા દૈવી શક્તિ સાથે જોડાય છે. ઉપદેશ એવો છે કે શ્રી દૂર થાય તો લોકપતન અને ગુણ-ધર્મનો ક્ષય થાય; અને તેની કૃપાદૃષ્ટિ પડે તો અયોગ્યને પણ ગુણ, વંશપ્રતિષ્ઠા અને સફળતા મળે. અંતે કહે છે કે આ સ્તોત્રના પાઠ-શ્રવણથી ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને પ્રાપ્ત થાય છે, અને શ્રીપતિ ઇન્દ્રને સ્થિર રાજ્ય તથા યુદ્ધવિજયનો વર આપે છે.
Shlokas
Verse 1
क्षा नाम पञ्चत्रिंअशधिकद्विशततमो ऽध्यायः धर्मनिष्ठो जयो नित्य इति ख , छ च देवान् विप्रान् गुरून् यजेदिति घ , ज , ञ च अथ षट्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीस्तोत्रं पुष्कर उवाच राज्यलक्ष्मीस्थिरत्वाय यथेन्द्रेण पुरा श्रियः स्तुतिः कृता तथा राजा जयार्थं स्तुतिमाचरेत्
આ રીતે ‘ક્ષા’ નામનો બે સો પાંત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત—(જેમા કહેવામાં આવ્યું છે કે) ધર્મનિષ્ઠનો વિજય સદૈવ નિશ્ચિત છે અને દેવો, બ્રાહ્મણો તથા ગુરુઓની પૂજા કરવી જોઈએ (કેટલાક પાઠોમાં આવું છે)। હવે બે સો છત્રીસમો અધ્યાય—‘શ્રીસ્તોત્ર’ શરૂ થાય છે। પુષ્કરે કહ્યું: રાજ્યલક્ષ્મીની સ્થિરતા માટે, જેમ પૂર્વે ઇન્દ્રે શ્રીની સ્તુતિ કરી હતી, તેમ રાજાએ પણ વિજયાર્થે આ સ્તુતિનું આચરણ કરવું।
Verse 2
इन्द्र उवाच नमस्ये सर्वलोकानां जननीमब्धिसम्भवां श्रियमुन्निन्द्रपद्माक्षीं विष्णुवक्षःस्थलस्थितां
ઇન્દ્ર બોલ્યા—હું શ્રી (લક્ષ્મી) દેવીને નમસ્કાર કરું છું; તે સર્વ લોકોની જનની, સમુદ્રથી ઉત્પન્ન, કમળને પણ વટાવી જાય તેવી કમળાક્ષી, અને વિષ્ણુના વક્ષસ્થળ પર સ્થિત છે।
Verse 3
त्वं सिद्धिस्त्वं स्वधा स्वाहा सुधा त्वं लोकपावनि सन्धया रात्रिः प्रभा भूतिर्मेधा श्रद्धा सरस्वती
તમે સિદ્ધિ છો, તમે સ્વધા છો, તમે સ્વાહા છો, તમે અમૃતસુધા છો; તમે લોકપાવની છો। તમે સંધ્યા, રાત્રિ, પ્રભા; તમે ભૂતિ, મેધા, શ્રદ્ધા અને સરસ્વતી છો।
Verse 4
यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभने आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी
હે શોભને દેવી! તું જ યજ્ઞવિદ્યા, મહાવિદ્યા, ગુહ્યવિદ્યા તથા આત્મવિદ્યા છે; તું જ મુક્તિફળ આપનારિ છે।
Verse 5
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्त्वमेव च सौम्या सौम्यैर् जगद्रूपैस्त्वयैतद्देवि पूरितं
હે સૌમ્યા દેવી! તું જ આન્વીક્ષિકી, ત્રયી (ત્રણ વેદ), વાર્તા અને દંડનીતિ છે; તારા મંગલમય જગદ્રૂપોથી આ સમગ્ર વિશ્વ વ્યાપ્ત અને પરિપૂર્ણ છે।
Verse 6
का त्वन्या त्वामृते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः अध्यास्ते देव देवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः
હે દેવી! તારા વિના બીજી કોણ છે, જે સર્વયજ્ઞમય દેહવાળી, દેવોના દેવ પરમેશ્વરમાં અધિષ્ઠિત, યોગીઓ દ્વારા ધ્યાનનીય અને ગદા ધારણ કરનારિ હોય?
Verse 7
त्वया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयं विनष्टप्रायमभवत् त्वयेदानीं समेधितं
હે દેવી! તું પરિત્યાગ કરતી વખતે સમગ્ર ત્રિભુવન લગભગ નષ્ટ થયું; અને હવે તારા દ્વારા જ તે ફરી સમૃદ્ધ થયું છે।
Verse 8
दाराः पुत्रास् तथागारं सुहृद्धान्यधनादिकं भवत्येतन्महाभागे नित्यं त्वद्वीक्षणान् नृणां
હે મહાભાગે! પત્ની, પુત્રો, ઘર, સુહૃદો, ધાન્ય, ધન વગેરે—આ બધું મનુષ્યોને સદા તારી કૃપાદૃષ્ટિથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 9
सर्वभूतानामिति घ , ज , ञ च जवनीमम्बुसम्भवामिति ज शरीरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयः सुखं देवि त्वद्दृष्टिदृष्टानां पुरुषाणां न दुर्लभं
‘સર્વભૂતાનામ્’—એવો પાઠ (ઘ, જ, ઞ) હસ્તપ્રતોમાં; અને ‘જવનીમ્, અંબુસમ્ભવામ્’—એવો પાઠ (જ) માં. હે દેવી, જેમના પર તમારી દૃષ્ટિ પડે છે, તેમને શરીરારોગ્ય, ઐશ્વર્ય, શત્રુપક્ષક્ષય અને સુખ દુર્લભ નથી.
Verse 10
त्वमम्बा सर्वभूतानां देवदेवो हरिः पिता त्वयैतद्वोइष्णुना चाम्ब जगद्व्याप्तं चराचरं
હે અંબા, તમે સર્વભૂતોની માતા છો; દેવોના દેવ હરિ પિતા છે. હે અંબે, તમારા દ્વારા અને તે સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ દ્વારા આ સમગ્ર જગત—ચર અને અચર—વ્યાપ્ત છે.
Verse 11
मानं कोषं तथा कोष्ठं मा गृहं मा परिच्छदं मा शरीरं कलत्रञ्च त्यजेथाः सर्वपावनि
હે સર્વપાવની, માન, ધનકોષ, કોષ્ઠ/ધાન્યભંડાર, ઘર, પરિચ્છદ/સામાન, શરીર અને પત્ની—એમાંથી કશાનો પણ ત્યાગ ન કર।
Verse 12
मा पुत्रान्मासुहृद्वर्गान्मा पशून्मा विभूषणं त्यजेथा मम देवस्य विष्णोर्वक्षःस्थलालये
પુત્રોને ન ત્યજ; મિત્રવર્ગને ન ત્યજ; પશુધનને ન ત્યજ; આભૂષણોને ન ત્યજ—કારણ કે હું મારા દેવ વિષ્ણુના વક્ષસ્થળમાં નિવાસ કરું છું.
Verse 13
सत्त्वेन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलादिभिर्गुणैः त्यजन्ते ते नरा सद्यः सन्त्यक्ता ये त्वयामले
હે અમલે, જેમને તમે ત્યજી દીધા છે, તે મનુષ્યોને તેમના ગુણો પણ તરત જ ત્યજી દે છે—સત્ત્વ, સત્ય અને શૌચ, તેમજ શીલ વગેરે ગુણો.
Verse 14
त्वयावलोकिताः सद्यः शीलाद्यैर् अखिलैर् गुणैः कुलैश्वर्यैश् च युज्यन्ते पुरुषा निर्गुणा अपि
હે દેવી, તમે નજર કરો તત્ક્ષણે ગુણવિહિન પુરુષ પણ શીલાદિ સર્વ ગુણો તથા કુલિનતા અને ઐશ્વર્ય-સમૃદ્ધિથી યુક્ત થઈ જાય છે।
Verse 15
स श्लाघ्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् स शूरः स च विक्रान्तो यस्त्वया देवि वीक्षितः
હે દેવી, જેને તમે કૃપાદૃષ્ટિથી જોયો છે તે જ પ્રશંસનીય છે; તે જ ગુણવાન અને ધન્ય છે; તે જ કુલિન અને બુદ્ધિમાન છે; તે જ શૂર અને પરાક્રમી છે।
Verse 16
सद्यो वैगुण्यमायान्ति शीलाद्याः सकला गुणाः पराङ्मुखी जगद्धात्री यस्य त्वं विष्णुवल्लभे
હે વિષ્ણુવલ્લભે જગદ્ધાત્રી, જેના પ્રત્યે તમે પરાઙ્મુખ થાઓ, તેના શીલાદિ સર્વ ગુણો તત્ક્ષણે દોષયુક્ત બની ક્ષીણ થાય છે।
Verse 17
न ते वर्णयितुं शक्ता गुणान् जिह्वापि वेधसः प्रसीद देवि पद्माक्षि नास्मांस्त्याक्षीः कदाचन
વિધાતા બ્રહ્માની જિહ્વા પણ તમારા ગુણો વર્ણવી શકતી નથી. હે પદ્માક્ષિ દેવી, પ્રસન્ન થાઓ; અમને ક્યારેય ત્યજી ન દો।
Verse 18
पुष्कर उवाच एवं स्तुता ददौ श्रीश् च वरमिन्द्राय चेप्सितं सुस्थिरत्वं च राज्यस्य सङ्ग्रामविजयादिकं
પુષ્કરે કહ્યું—આ રીતે સ્તુતિ થતાં શ્રી (લક્ષ્મી) એ ઇન્દ્રને ઇચ્છિત વર આપ્યો: રાજ્યની સુસ્થિરતા તથા યુદ્ધવિજય વગેરે।
Verse 19
क्षयः स्वयमिति ख , ग , घ , झ च क्षयः शुभमिति छ देवदेवस्येति ट वक्षःस्थलाश्रये इति ख , ग , घ , ञ च स्वस्तोत्रपाठश्रवणकर्तॄणां भुक्तिमुक्तिदं श्रीस्तोत्रं सततं तस्मात् पठेच्च शृणुयान्नरः
અતએવ મનુષ્યે આ શ્રી-સ્તોત્રનું સદૈવ પાઠ કરવો અને તેને શ્રવણ પણ કરવું જોઈએ. આ સ્તોત્ર તેના પાઠ અને શ્રવણ કરનારને ભુક્તિ (ભોગ) તથા મુક્તિ (મોક્ષ) બંને આપે છે. (હસ્તપ્રતોમાં પાઠભેદ—“ક્ષયઃ સ્વયમ્…”, “ક્ષયઃ શુભમ્…”, “દેવદેવસ્ય…”, “વક્ષઃસ્થલાશ્રયે…”)
Frequently Asked Questions
It is prescribed for stabilizing rājya-lakṣmī (royal prosperity/legitimacy) and securing victory (jaya), presenting devotion to Śrī as a dharmic support for governance.
Ānvīkṣikī, Trayī, Vārtā, and Daṇḍanīti; this frames rational inquiry, revelation, economy, and statecraft as emanations of divine śakti, sacralizing political order and administrative competence.