Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
આ અધ્યાયમાં રાજધર્મનો વિસ્તાર ‘અંતઃપુર-ચિંતા’ સુધી કરીને અંતઃપુરના શાસનનું વર્ણન છે. ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ પુરુષાર્થો પરસ્પર રક્ષણ અને યોગ્ય સેવા-વ્યવસ્થા દ્વારા સુરક્ષિત રહે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. ત્રિવર્ગને વૃક્ષરૂપ ઉપમા આપવામાં આવી છે—ધર્મ મૂળ, અર્થ શાખાઓ અને કર્મફળ ફળ; આ વૃક્ષનું રક્ષણ કરવાથી યોગ્ય ફળભાગ મળે છે. ત્યારબાદ આહાર, નિદ્રા અને મૈથુનમાં સંયમ, તેમજ અંતઃપુર સંબંધોમાં સ્નેહ/વિરક્તિ, લજ્જા કે ભ્રષ્ટતાના લક્ષણો જણાવી કલહ અને કાવતરાં અટકાવવાની નીતિ આપવામાં આવી છે. ઉત્તરાર્ધમાં અષ્ટવિધ ‘અંતઃપુર-વિજ્ઞાન’—શૌચ, આચમન, વિરેચન, મર્દન/ભાવના, પાક, ઉત્તેજન, ધૂપન અને સુગંધિકરણ—વર્ણવાયું છે. ધૂપદ્રવ્યો, સ્નાન-સુગંધિઓ, સુગંધિત તેલો, મુખવાસ, ગોળી-પ્રયોગો અને સ્વચ્છતા-વિધિઓની યાદી છે. અંતે રાજાએ વિશ્વાસ અને રાત્રિચર્યામાં સાવચેતી રાખી સુરક્ષા જાળવવી—આ ધર્મયુક્ત રાજધર્મનું અંગ છે એમ ઉપદેશ છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच वक्ष्ये ऽन्तःपुरचिन्तां च धर्माद्याः पुरुषार्थकाः अन्योन्यरक्षया तेषां सेवा कार्या स्त्रिया नृपैः
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “રાજધર્મ” નામનો દ્વિશત દ્વાવિંશતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે “રાજધર્માઃ” વિષયક દ્વિશત ત્રયోవિંશતમ અધ્યાય આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—હું અંતઃપુર (રાજગૃહ)ની વ્યવસ્થા પણ કહું છું. ધર્મ વગેરે પુરુષાર્થોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; તેથી પરસ્પર રક્ષાથી રાજાઓએ અંતઃપુરની સ્ત્રીઓની યોગ્ય સેવા અને સંભાળ કરવી જોઈએ।
Verse 2
मासेनैकेनेति छ , ज च धर्ममूलो ऽर्थविटपस् तथा कर्मफलो महान् त्रिवर्गपादपस्तत्र रक्षया फलभागं भवेत्
ધર્મ તેનું મૂળ છે, અર્થ તેની ડાળીઓ છે, અને કર્મફળ તેનું મહાન ફળ છે. આ ત્રિવર્ગનું વૃક્ષ છે; તેની રક્ષા કરવાથી ફળમાં ભાગ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 3
कामाधीनाः स्त्रियो राम तदर्थं रत्नसङ्ग्रहः सेव्यास्ता नातिसेव्याश् च भूभुजा विषयैषिणा
હે રામ! સ્ત્રીઓ કામના વશમાં હોય છે; તેમના માટે રત્નસંગ્રહ થાય છે. વિષયભોગ ઇચ્છનાર રાજાએ તેમની સાથે સંગ કરવો, પરંતુ અતિશય આસક્ત ન થવું।
Verse 4
आहारो मैथुनन्निद्रा सेव्या नाति हि रुग् भवेत् मञ्चाधिकारे कर्तव्याः स्त्रियः सेव्याः स्वरामिकाः
આહાર, મૈથુન અને નિદ્રા—આચરવા યોગ્ય છે, પરંતુ અતિ નહીં; કારણ કે અતિથી રોગ થાય છે. શય્યા અને પ્રસંગની મર્યાદા રાખીને, પોતાના અનુકૂળ અને પ્રિય સ્ત્રીઓ સાથે સંગ કરવો જોઈએ।
Verse 5
दुष्टान्याचरते या तु नाबिनन्दति तत्कथां ऐक्यं द्विषद्भिर्व्रजति गर्वं वहति चोद्धता
જે સ્ત્રી દુષ્ટ આચરણ કરે છે, તે (ધર્મયુક્ત) કથામાં આનંદ માનતી નથી, દ્વેષીઓ સાથે એકતા કરે છે અને ઉદ્ધત બની ગર્વ વહન કરે છે—તે દૂષિત સ્વભાવવાળી જાણવી।
Verse 6
चुम्बिता मार्ष्टि वदनं दत्तन्न बहु मन्यते स्वपित्यादौ प्रसुप्तापि तथा पश्चाद्विबुध्यते
ચુંબન થતાં તે પોતાનું મુખ પુંછે છે; આપેલું અન્ન પણ બહુ માનતી નથી. શરૂઆતમાં સૂતી હોય તેમ લાગે, પરંતુ પછી જાગીને સાવધાન બને છે.
Verse 7
स्पृष्टा धुनोति गात्राणि गात्रञ्च विरुणद्धि या ईषच्छृणोति वाक्यानि प्रियाण्यपि पराङ्मुखी
સ્પર્શ થતાં તે અંગો ઝાટકે છે અને શરીર દૂર ખેંચી લે છે. પ્રિયનાં મધુર વચનો પણ તે અડધાં જ સાંભળે છે અને મુખ ફેરવે છે.
Verse 8
न पश्यत्यग्रदत्तन्तु जघनञ्च निगूहति दृष्टे विवर्णवदना मित्रेष्वथ पराङ्मुखी
આગળ મૂકેલું તે નથી જુતી; અને પોતાના નિતંબ છુપાવે છે. જોવામાં આવે ત્યારે તેનું મુખ ફિક્કું પડે છે, અને મિત્રોમાં પણ તે મુખ ફેરવી રહે છે.
Verse 9
तत्कामितासु च स्त्रीसु मध्यस्थेव च लक्ष्यते ज्ञातमण्डनकालापि न करोति च मण्डनं
જે સ્ત્રીઓને તે ઇચ્છે છે, તેમની વચ્ચે પણ તે જાણે નિર્લિપ્ત મધ્યસ્થ જેવો દેખાય છે. શૃંગારનો યોગ્ય સમય જાણતો હોવા છતાં તે શૃંગાર કરતો નથી.
Verse 10
या सा विरक्ता तान्त्यक्त्वा सानुरागां स्त्रियम्भजेत् दृष्ट्वैव हृष्टा भवति वीक्षिते च पराङ्मुखी
જે સ્ત્રી વિરક્ત થઈ ગઈ હોય તેને છોડીને સાનુરાગ સ્ત્રીનો આશ્રય લેવો. સ્નેહવતી તો માત્ર દર્શનથી જ હર્ષિત થાય છે; પરંતુ સીધું જોવામાં આવે ત્યારે લજ્જાથી મુખ ફેરવે છે.
Verse 11
कामाधरा इति घ , ञ च लज्जाधिकारे इति ख , छ च सुवासिका इति क द्विष्टान्याचक्षते इति ञ न पश्यत्यग्रदत्तन्त्वित्यादिः, मित्रेष्वथ पराङ्मुखीत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति स्त्रियं व्रजेदिति घ , ञ च दृश्यमना तथान्यत्र दृष्टिं क्षिपति चञ्चलां तथाप्युपावर्तयितुं नैव शक्नोत्यशेषतः
‘કામાધરા’—ઘ અને ઞ હસ્તપ્રતોમાં એવો પાઠ; ‘લજ્જાધિકારે’—ખ અને છમાં; ‘સુવાસિકા’—કમાં; ‘દ્વિષ્ટાન્યાચક્ષતે’—ઞમાં. ‘…ન પશ્યતિ…’ (‘અગ્રદત્તંત્વ…’ વગેરે થી આરંભ) એવો પાઠ નોંધાયેલો છે; ‘મિત્રેષ્વથ પરાઙ્મુખી…’ અંતિમ પાઠ જ હસ્તપ્રતમાં નથી. ‘સ્ત્રિયં વ્રજેત્’—ઘ અને ઞનો પાઠ. અર્થ: જોવાતી હોવા છતાં તે ચંચળ નજર અન્યત્ર ફેંકે છે; છતાં તેને સંપૂર્ણ રીતે પાછી ખેંચી શકતી નથી.
Verse 12
विवृणीति तथाङ्गानि स्वस्या गुह्यानि भार्गव गर्हितञ्च तथैवाङ्गं प्रयत्नेन निगूहति
હે ભાર્ગવ! કોઈ પોતાના ગુહ્ય અંગો પણ ખુલ્લા કરી દે છે; અને તેવી જ રીતે નિંદનીય અંગ (અથવા દોષ)ને પ્રયત્નપૂર્વક છુપાવે છે।
Verse 13
तद्दर्शने च कुरुते बालालिङ्गनचुम्बनं आभाष्यमाणा भवति सत्यवाक्या तथैव च
તેને જોઈને તે બાળકીની જેમ આલિંગન અને ચુંબન કરે છે; અને વાત કરવામાં આવે ત્યારે તે સત્યવચની બની જાય છે—એવું જ કહેવાયું છે।
Verse 14
स्पृष्टा पुलकितैर् अङ्गैः स्वेदेनैव च भुज्यते करोति च तथा राम सुलभद्रव्ययाचनं
સ્પર્શ થતાં તેના અંગોમાં રોમાંચ થાય છે અને તે જાણે પરસેવાથી જ ઓગળી જાય છે; અને હે રામ, તે સહેલાઈથી મળતી વસ્તુઓની પણ યાચના કરે છે।
Verse 15
ततः स्वल्पमपि प्राप्य करोति परमां मुदं नामसङ्कीर्तनादेव मुदिता बहु मन्यते
પછી થોડુંક પણ મળ્યું હોય તો તે પરમ આનંદ કરે છે; માત્ર નામસંકીર્તનથી જ પ્રસન્ન થઈ તે (અલ્પ)ને પણ બહુ મોટું માને છે।
Verse 16
करजाङ्काङ्कितान्यस्य फलानि प्रेषयत्यपि तत्प्रेषितञ्च हृदये विन्यसत्यपि चादरात्
પોતાના હાથના ચિહ્નથી અંકિત ફળો મોકલે તોય, અને તે ભક્તે મોકલેલું આદરપૂર્વક હૃદયમાં સ્થાપે તોય, તે ભક્તિપૂર્વક અર્પણરૂપે સ્વીકારાય છે।
Verse 17
आलिङ्गनैश् च गात्राणि लिम्पतीवामृतेन या सुप्ते स्वपित्यथादौ च तथा तस्य विबुध्यते
જે સ્ત્રી આલિંગનથી જાણે અંગો પર અમૃતનો લેપ કરે છે—તે જ્યારે તે નિદ્રામાં હોય, ત્યારે આરંભે જ સ્વપ્નમાં એ જ અનુભવ થાય છે અને એ જ રીતે તે જાગે છે।
Verse 18
उरू स्पृशति चात्यर्थं सुप्तञ्चैनं विबुध्यते कपित्थचूर्णयोगेन तथा दघ्नः स्रजा तथा
તેની જાંઘોને અતિશય સ્પર્શ કરવાથી તે સૂઈ જાય છે; કપિત્થ (વુડ-એપલ)ના ચૂર્ણના પ્રયોગથી તેને જગાડી શકાય છે; તેમજ દહીંની સ્રજા (માળા)થી પણ તે જ રીતે જાગે છે।
Verse 19
घृतं सुगन्धि भवति दुग्धैः क्षिप्तैस् तथा यवैः भोज्यस्य कल्पनैवं स्याद्गन्धमुक्तिः प्रदर्श्यते
ઘીમાં દૂધ ભેળવવાથી તે સુગંધિત બને છે, અને એ જ રીતે જવ ભેળવવાથી પણ. આ રીતે ભોજનની તૈયારીમાં સુગંધ પ્રગટ/મુક્ત કરવાની રીત દર્શાવવામાં આવી છે।
Verse 20
शौचमाचमनं राम तथैव च विरेचनं भावना चैव पाकश् च बोधनं धूपनन्तथा
હે રામ! શૌચ, આચમન, તેમજ વિરેચન; અને ભાવના, પાક, બોધન તથા ધૂપન—આ બધાં કર્તવ્ય કર્મો છે।
Verse 21
वासनञ्चैव निर्दिष्टं कर्माष्टकमिदं स्मृतं कपित्थबिल्वजम्वाम्रकरवीरकपल्लवैः
વાસન (સુગંધ-લેપન) પણ નિર્દિષ્ટ છે; આ કર્માષ્ટક તરીકે સ્મૃત છે. કપિત્થ, બિલ્વ, જાંબુ, આમ્ર અને કરવીરનાં કોમળ પલ્લવોથી તે તૈયાર કરવું.
Verse 22
कृत्वोदकन्तु यद्द्रव्यं शौचितं शौचनन्तु तत् तेषामभावे शौचन्तु मृगदर्पाम्भसा भवेत्
જે દ્રવ્ય જળના પ્રયોગથી શુદ્ધ થાય છે, તે જ શૌચન (શુદ્ધિનું સાધન) સ્મૃત છે. તેવા સાધનોના અભાવે મૃગદર્પ (હરણ-કસ્તૂરી) મિશ્રિત જળથી શુદ્ધિ થાય.
Verse 23
नखं कुष्ठं घनं मांसी स्पृक्कशैलेयजं जलं तथैव कुङ्कुमं लाक्षा चन्दनागुरुनीरदं
નખ, કુષ્ઠ, ઘન, માંસી, સ્પૃક્ક, શૈલેય-સંસ્કૃત જળ; તેમજ કુંકુમ, લાખ્ષા, ચંદન, અગુરુ અને નીરદ (કસ્તૂરી)— આ સુગંધ દ્રવ્યો છે.
Verse 24
सरलं देवकाष्ठञ्च कर्पूरं कान्तया सह बालः कुन्दुरुकश् चैव गुग्गुलुः श्रीनिवासकः
સરલ, દેવકાષ્ઠ, કપૂર— કાંતા સાથે; તેમજ બાલા, કુંદુરુક (લોબાન), ગુગ્ગુલુ અને શ્રીનિવાસક— આ પણ ધૂપ/સુગંધ દ્રવ્યો છે.
Verse 25
सह सर्जरसेनैवं धूपद्रव्यैकविंशतिः धूपद्रव्यगणादस्मादेकविंशाद्यथेच्छया
આ રીતે સર્જ-રસ સહિત ધૂપદ્રવ્યો એકવીસ થાય છે. આ ધૂપદ્રવ્ય-ગણમાંથી ઇચ્છાનુસાર એકવીસ દ્રવ્યો પસંદ કરી શકાય.
Verse 26
द्वे द्वे द्रव्ये समादाय सर्जभागैर् नियोजयेत् नखपिण्याकमलयैः संयोज्य मधुना तथा
બે-બે દ્રવ્યો લઈ સરજ (રેઝિન)ના નિર્ધારિત ભાગો સાથે પ્રયોગ કરવો. તેમજ નખ, પિણ્યાક અને કમળતંતુ સાથે મિશ્રિત કરી, મધુ સાથે પણ સંયોજિત કરવું.
Verse 27
धूपयोगा भवन्तीह यथावत् स्वेच्छया कृताः त्वचन्नाडीं फलन्तैलं कुङ्कुमं ग्रन्थि प्रवर्तकं
અહીં ધૂપ-યોગો વિધિપૂર્વક, ઇચ્છાનુસાર તૈયાર કરવાથી યોગ્ય રીતે સિદ્ધ થાય છે. તેમાં છાલ અને નળી જેવા ડાંઠ, ફળ અને તેલ, કુંકુમ તથા ગ્રન્થી-પ્રવર્તક દ્રવ્યો હોય છે.
Verse 28
शैलेयन्तगरं क्रान्तां चोलङ्कर्पूरमेव च मांसीं सुराञ्च कुष्ठञ्च स्नानद्रव्याणि निर्दिशेत्
સ્નાનદ્રવ્યો તરીકે શૈલેય, તગર, ક્રાંતા, ચોલ, કર્પૂર, માંસી, સુરા અને કુષ્ઠ—આનું નિર્દેશન કરવું જોઈએ.
Verse 29
एतेभ्यस्तु समादाय द्रव्यत्रयमथेच्छया मृगदर्पयुतं स्नानं कार्यं कन्दर्पवर्धनं
આમાંથી ઇચ્છાનુસાર ત્રણ દ્રવ્યો લઈ, મૃગદર્પ (કસ્તૂરી)યુક્ત સ્નાન તૈયાર કરવું; તે કંદર્પ (કામ)વર્ધક છે.
Verse 30
त्वङ्मुरानलदैस्तुल्यैर् वालकार्धसमायुतैः स्नानमुत्पलगन्धि स्यात् सतैलं कुङ्कुमायते
ત્વક્ (દાલચીની), મુરા અને નલદ—સમાન ભાગ, તથા વાલકા અર્ધભાગ સાથે કરેલું સ્નાન ઉત્પલ-ગંધિ બને છે; અને તેલ સાથે મિશ્રિત કરવાથી તે કુંકુમ-સદૃશ થાય છે.
Verse 31
जातीपुषसुगन्धि स्यात् तगरार्धेन योजितं सद्ध्यामकं स्याद्वकुलैस्तुल्यगन्धि मनोहरं
તગરનો અડધો ભાગ જોડવાથી તે જાતી-પુષ્પ જેવી મધુર સુગંધવાળું બને છે. તે ઉત્તમ ધ્યામક-યોગ થાય છે, જેની મનોહર ગંધ વકુલ-પુષ્પ સમાન હોય છે.
Verse 32
चन्दनागुरुशैलजमिति ख , छ च देवदारुश्चेति घ , ञ च ग्रन्थिपर्णकमिति ग , घ , ञ च सह सर्जरसेनेत्यादिः चोलं कर्पूरमेव चेत्यन्तः पाठः ट पुस्तके नास्ति मञ्जिष्ठातगरं चोलं त्वचं व्यघ्रनखं नक्खं गन्धपत्रञ्च विन्यस्य गन्धतैलं भवेच्छुभं
મંજિષ્ઠા, તગર, ચોળ (ગાળવા/ભીંજવવા માટેનું કપડું), દાલચીનીની છાલ, વ્યાઘ્રનખ, નકખ અને ગંધપત્ર—આ બધું સાથે મૂકી મિશ્રિત કરવાથી શુભ સુગંધિત તેલ બને છે.
Verse 33
तैलं निपीडितं राम तिलैः पुष्पाधिवासितैः वासनात् पुष्पसदृशं गन्धेन तु भवेद् ध्रुवं
હે રામ! પુષ્પોથી સુવાસિત કરેલા તલમાંથી પીડીને કાઢેલું તેલ, તે વાસનાના પ્રભાવથી ગંધમાં પુષ્પસમાન બને છે; નિશ્ચયે સુગંધ ધારણ કરે છે.
Verse 34
एलालवङ्गकक्कोलजातीफलनिशाकराः जातीपत्रिकया सार्धं स्वतन्त्रा मुखवासकाः
એલા, લવિંગ, કક્કોલ, જાયફળ, કપૂર તથા જાવિત્રી—આ બધાં, અને દરેક અલગથી પણ, મુખવાસ (મુખ-સુગંધ) માટે યોગ્ય છે.
Verse 35
कर्पूरं कुङ्कुमं कान्ता मृगदर्पं हरेणुकं कक्कोलैलालवङ्गञ्च जातौ कोशकमेव च
કપૂર, કુંકુમ, કાન્તા, મૃગદર્પ (કસ્તૂરી), હરેṇુકા, કક્કોલ, એલા, લવિંગ, જાયફળ તથા કોશક—આ બધાં સુગંધદ્રવ્યો તરીકે ગણાય છે.
Verse 36
त्वक्पत्रं त्रुटिमुस्तौ च लतां कस्तूरिकं तथा कण्टकानि लवङ्गस्य फलपत्रे च जातितः
દાલચીનીની છાલ અને તેજપત્તા, ત્રુટિ અને મુસ્તા, સુગંધિત લતા (જટામાંસી-પ્રકાર) તથા કસ્તૂરી; અને લવિંગની કળીઓ (કંટક) તથા જાયફળનું ફળ અને પાન—આ અહીં ગણાવ્યાં છે.
Verse 37
कटुकञ्च फलं राम कार्षिकाण्युपकल्पयेत् तच्चूर्णे खदिरं सारं दद्यात्तुर्यं तु वासितं
અને હે રામ, કટુક ફળ (હરિતકી વગેરે) કર્ષ-પ્રમાણે તૈયાર કરવું. તે ચૂર્ણમાં ખદિર-સાર ચોથો ભાગ ઉમેરવો અને તેને સુગંધિત કરીને (યોગ્ય રીતે પરિપક્વ) રાખવું.
Verse 38
सहकाररसेनास्मात् कर्तव्या गुटिकाः शुभाः मुख न्यस्ताः सुगन्धास्ता मुखरोगविनाशनाः
આમાંથી કેરીના રસથી શુભ ગૂટિકા બનાવવી. મોઢામાં મૂકતાં તે સુગંધિત બને છે અને મુખરોગોનો નાશ કરે છે.
Verse 39
पूगं प्रक्षालितं सम्यक् पञ्चपल्लववारिणा शक्त्या तु गुटिकाद्रव्यैर् वासितं मुखवासकं
સુપારીને પાંચ કોમળ પલ્લવોથી સંસ્કૃત જળથી સારી રીતે ધોવી. પછી શક્તિ મુજબ ગૂટિકા-દ્રવ્યો વડે તેને સુગંધિત કરવી—તે મુખવાસક (મુખ-સુગંધક) બને છે.
Verse 40
कटुकं दन्तकाष्ठञ्च गोमूत्रे वासितं त्र्यहं कृतञ्च पूगवद्राम मुखसौगन्धिकारकं
કટુક દ્રવ્યો અને દંતકાષ્ઠને ગોમૂત્રમાં ત્રણ દિવસ સુધી ભીંજવી, પછી સુપારી જેવી આકારમાં બનાવી—હે રામ—તે મુખમાં સુગંધ કરનાર બને છે.
Verse 41
त्वक्पथ्ययोः समावंशौ शशिभागार्धसंयुतौ नागवल्लीसमो भाति मुखवासो मनोहरः
દાલચીનીની છાલ અને હરિતકી સમાન ભાગે લઈને, તેમાં અડધો ભાગ કપૂર ભેળવવાથી મનોહર મુખવાસ બને છે; તે પાનની જેમ સુગંધ આપે છે।
Verse 42
कन्दुकञ्चेति ख , छ च दद्यात्तुर्थं तुलोन्मितमिति ट , छ च कक्कोलैलेत्यादिः गुटिकाः शुभा इत्य् अन्तः पाठः घ , ज पुस्तकद्वये नास्ति एवं कुर्यात् सदा स्त्रीणां रक्षणं पृथिवीपतिः न चासां विश्वसेज्जातु पुत्रमातुर्विशेषतः
‘કન્દુકંચ’—ખ અને છ હસ્તપ્રતોનો પાઠ; ‘તોલ પ્રમાણે ચોથો ભાગ આપવો’—ટ અને છનો પાઠ; અને ‘કક્કોલ વગેરે—આ ગોળીઓ શુભ છે’—ઘ અને જ પરંપરાનો આંતરિક પાઠ, પરંતુ બે પુસ્તકોમાં નથી. આ રીતે ભૂપતિએ સદા સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; અને તેમ પર કદી વિશ્વાસ ન કરવો—વિશેષ કરીને પુત્રની માતાના વિષયમાં।
Verse 43
न स्वपेत् स्त्रीगृहे रात्रौ विश्वासः कृत्रिमो भवेत्
રાત્રે સ્ત્રીના ઘરમાં સૂવું ન જોઈએ; ત્યાંનો વિશ્વાસ કૃત્રિમ અને અવિશ્વસનીય બની શકે છે।
Frequently Asked Questions
Palace order is framed as protection of the trivarga: dharma grounds the system, artha sustains it, and karmaphala is the outcome; therefore inner-household regulation is a dharmic duty, not merely private conduct.
A structured regimen of hygiene and perfumery: cleansing, ācamana, purgation, bhāvanā (impregnation/levigation), pāka (cooking/decoction), bodhana (stimulation), dhūpana (fumigation), and vāsana (perfuming), plus ingredient catalogues for incense, baths, oils, and mouth-perfumes.
By insisting that disciplined restraint, cleanliness, and prudent governance preserve dharma and social stability; such order supports ethical action and mental clarity, creating conditions for higher spiritual practice.
The ruler is advised to maintain protective vigilance and avoid naïve trust in sensitive domestic contexts, including the explicit warning against sleeping at night in a woman’s house due to unreliable ‘artificial’ trust.