Adhyaya 239

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोनचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं राम उवाच मण्डलं चिन्तयेत् मुख्यं राजा द्वादशराजकं अरिर्मित्रमरेर्मित्रं मित्रमित्रमतः परं

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘રાજધર્મ’ નામનો 238મો અધ્યાય. હવે 239મો અધ્યાય ‘ષાડ્ગુણ્ય’ આરંભે છે. રામ બોલ્યા—રાજાએ મુખ્યત્વે બાર રાજાઓવાળું રાજમંડળ વિચારવું: શત્રુ, શત્રુનો મિત્ર, શત્રુ-મિત્રનો મિત્ર, મિત્ર, મિત્રનો મિત્ર, અને ત્યારપછી ક્રમે અન્ય।

Verse 2

राज्यं राष्ट्रञ्चेति ख , छ , ञ च लक्षयेदिति ञ तथारिमित्रमित्रञ्च विजिगीषोः पुरः स्मृताः पार्ष्णिग्राहः स्मृतः पश्चादाक्रन्दस्तदनन्तरं

‘રાજ્ય’ અને ‘રાષ્ટ્ર’—આને (પરંપરાગત સૂચકો મુજબ) સમજવા. તેમજ શત્રુ, શત્રુ-મિત્ર અને પોતાનો મિત્ર—વಿಜિગીષુના આગળ ગણાય છે. તેની પાછળ ‘પાર્ષ્ણિગ્રાહ’ અને ત્યારબાદ ‘આક્રંદ’ કહેવાય છે।

Verse 3

आसारावनयोश् चैवं विजगीषाश् च मण्डलं अरेश् च विजिगीषोश् च मध्यमो भूम्यनन्तरः

આ રીતે વિજય ઇચ્છનાર રાજાનું મંડળ નજીકના રાજાઓથી બને છે—મિત્રો અને શત્રુઓ બંનેથી. શત્રુ અને વિજિગીષુની વચ્ચે જેના પ્રદેશની સીમા તરત જોડાય, તે ‘મધ્યમ’ રાજા કહેવાય।

Verse 4

अनुग्रहे संहतयोर् निग्रहे व्यस्तयोः प्रभुः मण्डलाद्वहिरेतेषामुदासीनो बलाधिकः

અનુગ્રહ કરતી વેળાએ અધિપતિએ સંહત (એકત્રિત) લોકો સાથે વર્તવું જોઈએ; નિગ્રહ/દંડમાં વ્યસ્ત (વિખૂટા) લોકો સાથે. રાજ્યમંડળની બહાર રહેલો ઉદાસીન રાજા બળમાં તેમને વટાવે છે.

Verse 5

अनुग्रहे संहतानां व्यस्तानां च बुधे प्रभुः सन्धिञ्च विग्रहं यानमासानदि वदामि ते

હે બુદ્ધિમાન! સંહત અને વ્યસ્ત—બન્નેના રક્ષણ તથા વૃદ્ધિ માટે અધિપતિ સંધિ, વિગ્રહ, યાન, આસન વગેરે નીતિ-ઉપાયો શીખવે છે; હું તે તને સમજાવું છું.

Verse 6

बलवद्विग्रहीतेन सन्धिं कुर्याच्छिवाय च कपाल उपहारश् च सन्तानः सङ्गतस् तथा

કલ્યાણ (શિવાર્થે) માટે બળવાન આક્રમક સાથે પણ સંધિ કરવી જોઈએ. કપાલ-ઉપહાર (બલિદાન) અર્પણ કરવો; તેમજ વંશપરંપરાની સતતતા અને મૈત્રી-સંઘની એકતા પણ સાધવી.

Verse 7

उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः अदृष्टनर आदिष्ट आत्मापि स उपग्रहः

ઉપન્યાસ, પ્રતીકાર, સંયોગ, પુરુષાંતર, અદૃષ્ટ-નર, આદિષ્ટ અને ઉપગ્રહ—આ નીતિશાસ્ત્રના પારિભાષિક વિભાગો છે; અને ‘આત્માપિ’થી ‘પોતે પણ (કર્તા/પક્ષ)’ એવો અર્થ લેવાય છે.

Verse 8

परिक्रमस् तथा छिन्नस् तथा च परदूषणं स्कन्धोपयेयः सन्धिश् च सन्धयः षोडशेरिताः

પરિક્રમ, છિન્ન, પરદૂષણ, સ્કંધોપયેય અને સંધિ—આ સંધિ (જંકશન)ના સોળ પ્રકાર તરીકે ઘોષિત છે.

Verse 9

परस्परोपकारश् च मैत्रः सम्बन्धकस् तथा उपहाराश् च चत्वारस्तेषु मुख्याश् च सन्धयः

પરસ્પર ઉપકાર, મૈત્રી, સંબંધ-નિર્માણ અને ઉપહાર-દાન—આ ચાર તેમના વચ્ચે સંધિ (ગઠબંધન)ના મુખ્ય પ્રકારો છે.

Verse 10

बालो वृद्धो दीर्घरोगस् तथा बन्धुवहिष्कृतः मौरुको भीरुकजनो लुब्धो लुब्धजनस् तथा

બાળક, વૃદ્ધ, દીર્ઘરોગથી પીડિત, અને સગાંઓ દ્વારા બહિષ્કૃત; તેમજ મૂર્ખ, ભીરુ, લોભી, અને લોભીઓની સંગત કરનાર.

Verse 11

विरक्तप्रकृतिश् चैव विषयेष्वतिशक्तिमान् अनेकचित्तमन्त्रश् च देवब्राह्मणनिन्दकः

તે સ્વભાવથી (સદાચારથી) વિરક્ત છે, છતાં વિષયોમાં અતિશય આસક્ત; તેની સલાહ ચંચળ અને અનેકમનવાળી છે, અને તે દેવો તથા બ્રાહ્મણોની નિંદા કરનાર છે.

Verse 12

दैवोपहतकश् चैव दैवनिन्दक एव च दुर्भिक्षव्यसनोपेतो बलव्यसनसङ्कुलः

તે દૈવથી આઘાત પામેલો છે અને દૈવ-વ્યવસ્થાનો નિંદક પણ; દુર્ભિક્ષની આપત્તિથી પીડિત, તથા સૈન્ય/બળને આવતી વિપત્તિઓમાં ગૂંચવાયેલો છે.

Verse 13

पुरःस्थिता इति ख , छ च मैत्रः सुखकरस्तथेति ग स्वदेशस्थो बहुरिपुर्मुक्तः कालेन यश् च ह सत्यधर्मव्यपेतश् च विंशतिः पुरुषा अमी

‘પુરઃસ્થિતા’—એવું ખ અને છ પાઠોમાં છે. ‘મૈત્રઃ સુખકરસ્તથા’—એવું ગ પાઠ કહે છે. જે સ્વદેશમાં રહીને પણ બહુ શત્રુઓ ધરાવે, જે સમય આવતાં છોડાયો/મુક્ત થયો હોય, અને જે સત્ય તથા ધર્મથી વિમુખ થયો હોય—આ પણ અહીં ગણાયેલા વીસ પ્રકારના પુરુષોમાં આવે છે.

Verse 14

एर्तैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात्तु केबलं परस्परापकारेण पुंसां भवति विग्रहः

આવા લોકો સાથે સંધિ ન કરવી; માત્ર વૈરભાવ જ ધારણ કરવો. કારણ કે મનુષ્યોમાં પરસ્પર અપકારથી જ વિગ્રહ ઊભો થાય છે.

Verse 15

आत्मनो ऽभ्युदयाकाङ्क्षी पीड्यमानः परेण वा देशकालबलोपेतः प्रारभेतेह विग्रहं

પોતાના અભ્યুদયની ઇચ્છા રાખતો હોય અથવા શત્રુથી પીડાતો હોય, તો દેશ-કાળ અને બળથી યુક્ત થઈ અહીં વિગ્રહ (યુદ્ધ) આરંભ કરવો જોઈએ.

Verse 16

राज्यस्त्रीस्थानदेशानां ज्ञानस्य च बलस्य च अपहारी मदो मानः पीडा वैषयिकी तथा

મદ અને માન રાજ્ય, સ્ત્રી-સંબંધ, સ્થાન-દેશ, તેમજ જ્ઞાન અને બળ—આ બધાના અપહારી છે; તેમજ વિષયજન્ય પીડા પણ તેવી જ છે.

Verse 17

ज्ञानात्मशक्तिधर्माणां विघातो दैवमेव च मित्रार्थञ्चापमानश् च तथा बन्धुविनाशनं

જ્ઞાન, આત્મશક્તિ અને ધર્મનો વિઘાત; માત્ર દૈવનું પ્રાબલ્ય; મિત્રના અર્થ/હિતની હાનિ; અપમાન; તેમજ બંધુઓનો વિનાશ—આ આપત્તિઓ ગણાય છે.

Verse 18

भूतानुग्रहविच्छेदस् तथा मण्डलदूषणं एकार्थाभिनिवेशत्वमिति विग्रहयोनयः

ભૂતાનુગ્રહ (શબ્દ-અર્થ સંબંધ) નો વિચ્છેદ, મંડલ (છંદ/રચના-ચક્ર) નું દૂષણ, અને એક જ અર્થમાં અતિ આસક્તિ—આને રચનામાં વિગ્રહ (દોષ/વિસંવાદ) ના સ્ત્રોત કહેવાયા છે.

Verse 19

सापत्न्यं वास्तुजं स्त्रीजं वाग्जातमपराधजं वैरं पञ्चविधं प्रोक्तं साधनैः प्रशमन्नयेत्

વૈર પાંચ પ્રકારનું કહેવાયું છે—સપત્ની‑સ્પર્ધાથી, જમીન/વસ્તુ‑સંપત્તિથી, સ્ત્રીના કારણે, વાણીથી, અને અપરાધથી ઉત્પન્ન. યોગ્ય ઉપાયોથી તેને શમાવવું જોઈએ.

Verse 20

किञ्चित्फलं निष्फलं वा सन्दिग्धफलमेव च तदात्वे दोषजननमायत्याञ्चैव निष्फलं

કર્મનું ફળ ક્યારેક થોડું, ક્યારેક નિષ્ફળ, અને ક્યારેક સંદિગ્ધ હોય છે; તે તત્કાળ દોષ ઉત્પન્ન કરે છે અને ભવિષ્યમાં પણ નિષ્ફળ સાબિત થાય છે.

Verse 21

आयत्याञ्च तदात्वे च दोषसञ्जननं तथा अपरिज्ञातवीर्येण परेण स्तोभितो ऽपि वा

આ ભવિષ્યમાં પણ અને તત્કાળ પણ દોષ ઉત્પન્ન કરે છે; જેના સાચા બળનું જ્ઞાન ન હોય એવા બીજા માણસના ઉશ્કેરણાથી પણ અવિવેકી સાહસ ન કરવું જોઈએ.

Verse 22

परार्थं स्त्रीनिमित्तञ्च दीर्घकालं द्विजैः सह अकालदैवयुक्तेन बलोद्धतसखेन च

પરના હિત માટે અને સ્ત્રી‑નિમિત્તે, લાંબા સમય સુધી દ્વિજોની સાથે સંગ; તેમજ અકાળ‑દૈવથી પ્રેરિત અને બળના મદથી ઉન્મત્ત મિત્રની સાથે સંગ—(આ બંધનનું કારણ બને છે).

Verse 23

आत्मन इत्य् अदिः, विग्रहमित्यन्तः पाठः गपुस्तके नास्ति अवहार इति घ ज्ञानार्थशक्तिधर्माणामिति ञ तदात्वे फलसंयुक्तमायत्यां फलवर्जितं आयत्यां फलसंयुक्तं तदात्वे निष्फलं तथा

‘આત્મન’થી આરંભ પాఠ છે; ‘વિગ્રહમ્’થી અંત પాఠ ગ‑પ્રતિમાં નથી. ઘ‑પ્રતિમાં ‘અવહાર’ અને ઞ‑પ્રતિમાં ‘જ્ઞાનાર્થશક્તિધર્માણામ્’ એવો પાઠભેદ છે. જે તત્કાળ ફળયુક્ત છે તે ભવિષ્ય‑ફળવર્જિત; અને જે ભવિષ્ય‑ફળયુક્ત છે તે તત્કાળ નિષ્ફળ.

Verse 24

इतीमं षोडशविधन्नकुर्यादेव विग्रहं तदात्वायतिसंशुद्धं कर्म राजा सदाचरेत्

આ રીતે સોળ પ્રકારના વિચાર કરીને રાજાએ વિગ્રહ (યુદ્ધ) ન કરવો જોઈએ; પરંતુ વર્તમાન સ્થિતિ અને ભાવિ પરિણામ—બન્નેની શુદ્ધિ ધ્યાનમાં રાખીને સદા કર્મ કરવું જોઈએ।

Verse 25

हृष्टं पुष्टं बलं मत्वा गृह्णीयाद्विपरीतकं मित्रमाक्रन्द आसारो यदा स्युर्दृढभक्तयः

મિત્રની સેના હર્ષિત, પોષિત અને બળવાન છે એમ જાણી, તેના વિરુદ્ધ વિપરીત ઉપાય (પ્રતિકૌશલ) અપનાવવો જોઈએ; અને જ્યારે આર્તક્રંદન તથા આપત્તિનો પ્રવાહ ઊઠે, ત્યારે દૃઢભક્ત અનુયાયીઓ સાથે યોગ્ય કર્મ કરવું જોઈએ।

Verse 26

परस्य विपरीतञ्च तदा विग्रहमाचरेत् विगृह्य सन्धाय तथा सम्भूयाथ प्रसङ्गतः

જ્યારે વિરોધીની ગતિ વિપરીત બને, ત્યારે વિગ્રહ (શત્રુતા) કરવી જોઈએ; પહેલાં સંબંધ તોડી પછી સંધિ કરવી, અને પ્રસંગ મુજબ ફરી સંયોગ (મૈત્રી) પણ કરવો।

Verse 27

उपेक्षया च निपुणैर् यानं पञ्चविधं स्मृतं परस्परस्य सामर्थ्यविघातादासनं स्मृतं

ઉપેક્ષા-નીતિ દ્વારા નિપુણોએ ‘યાન’ને પાંચ પ્રકારનું કહ્યું છે; અને પરસ્પરની શક્તિમાં અવરોધ થવાથી ‘આસન’ (સ્થિર રહેવું) થાય છે એમ જણાવ્યું છે।

Verse 28

अरेश् च विजगीषोश् च यानवत् पञ्चधा स्मृतम् बलिनीर्द्विषतोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन्

રાજા અને વિજય ઇચ્છનાર માટે ‘યાન’ પાંચ પ્રકારનું સ્મૃત છે; બે શત્રુઓની વચ્ચે બલવાન બની, વાણી દ્વારા પોતાનો અભિપ્રાય અર્પણ કરવો (પોતાને સ્થાપિત કરવો) જોઈએ।

Verse 29

द्वैधीभावेन तिष्ठेत काकाक्षिवदलक्षितः उभयोरपि सम्पाते सेवेत बलवत्तरं

તેને દ્વૈધીભાવની નીતિમાં રહી, કાગડાની આંખ જેવી રીતે પોતાનો આશય છુપાવવો જોઈએ; અને બંને પક્ષો સામસામે આવે ત્યારે વધુ બળવાન પક્ષનો આશ્રય લેવો જોઈએ।

Verse 30

यदा द्वावपि नेच्छेतां संश्लेषं जातसंविदौ तदोपसर्पेत्तच्छत्रुमधिकं वा स्वयं व्रजेत्

જ્યારે બંને પક્ષો—પહેલેથી સંપર્કમાં આવી પરસ્પર જાણકાર હોવા છતાં—ઘનિષ્ઠ સંધિ ઇચ્છતા ન હોય, ત્યારે તે શત્રુ પાસે જવું જોઈએ; અથવા તે શત્રુ કરતાં વધુ બળવાન પાસે પોતે જવું જોઈએ।

Verse 31

उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः कुलोद्धतं सत्यमार्यमासेवेत बलोत्कटं

જ્યારે કોઈ વધુ બળવાન દ્વારા દબાઈ રહ્યો હોય અને કોઈ ઉપાય કે પ્રતિકાર ન હોય, ત્યારે તેને ઉચ્ચકુલજ, પ્રભાવશાળી, સત્યનિષ્ઠ, આર્યસ્વભાવ અને બળમાં પ્રચંડ એવા મહાન પુરુષનો આશ્રય લેવો જોઈએ।

Verse 32

तद्दर्शनोपास्तिकता नित्यन्तद्भावभाविता तत्कारितप्रश्रियता वृत्तं संश्रयिणः श्रुतं

તેમના દર્શન માટેની અભિલાષા અને ઉપાસના, નિત્ય તેમના ભાવમાં અંતઃકરણને તન્મય રાખવું, અને તેમના માટે કરેલા કર્મોથી જન્મેલી વિનમ્રતા—આ શરણાગતનો આચાર છે, એમ પરંપરામાં સાંભળ્યું છે।