Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
પૂર્વે પુરુષ-લક્ષણની ચર્ચા પૂર્ણ કરીને આ અધ્યાય સમુદ્રના વચનરૂપે સ્ત્રી-લક્ષણને નીતિશાસ્ત્ર અને લક્ષણશાસ્ત્રની માર્ગદર્શિકા તરીકે રજૂ કરે છે, જેથી ભાવિ સ્ત્રીની શુભતા પરખી શકાય. તેમાં સુગઠિત અંગો, મિત અને સૌમ્ય ચાલ, સુસ્થિત પગ અને સ્તન, તેમજ દક્ષિણાવર્ત નાભિ જેવા શુભ દેહચિહ્નો જણાવાયા છે. સાથે જ કર્કશતા, અસમાનતા, ઝઘડાળુ સ્વભાવ, લોભ, કઠોર વાણી અને કેટલાક નામ-સંબંધિત સંકેતોને અશુભ ગણાવી ટાળવા કહ્યું છે—સામાજિક સૌહાર્દને ધર્મનો માપદંડ માનવામાં આવ્યો છે. અધ્યાય બાહ્ય સૌંદર્ય કરતાં ગુણ અને આચારને ઊંચું સ્થાન આપે છે—આદર્શ બાહ્ય ચિહ્નો ન હોવા છતાં ઉત્તમ વર્તનથી સ્ત્રી ‘શુભ’ ગણાય છે. અંતે હાથના એક વિશેષ ચિહ્નને અપમૃત્યુ-નિવારક અને દીર્ઘાયુનું સૂચક કહી, રાજધર્મની સામાજિક વ્યવસ્થામાં દેહ-લક્ષણવિશ્વાસનો સંબંધ દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुषलक्षणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः स्त्रीलक्षणं समुद्र उवाच शस्ता स्त्री चारुसर्वाङ्गी मत्तमातङ्गगामिनी गुरूरुजघना या च मत्तपारावतेक्षणा
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘પુરુષલક્ષણ’ નામનો બે સો બેતાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘સ્ત્રીલક્ષણ’ નામનો બે સો ત્રેતાલીસમો અધ્યાય આરંભે છે. સમુદ્ર બોલ્યા—પ્રશંસનીય સ્ત્રી તે છે જેના સર્વ અંગો મનોહર હોય, જેની ચાલ મત્ત હસ્તિની જેવી હોય, જેના જાંઘ અને નિતંબ ભરાવદાર તથા ભારવાળા હોય, અને જેના નેત્ર મત્ત કબૂતર જેવા હોય.
Verse 2
सुनीलकेशी तन्वङ्गी विलोमाङ्गी मनोहरा शुभा स्त्री इति ज समभूमिस्पृशौ पादौ संहतौ च तथा स्तनौ
જે સ્ત્રીના વાળ ઘેરા નીલાશ્યામ અને તેજસ્વી હોય, દેહ પાતળો છતાં સુઘડ હોય, રૂપ મનોહર હોય—તે ‘શુભા’ કહેવાય; તેમજ જેના પગ જમીનને સમરૂપે સ્પર્શ કરે અને જેના સ્તન દૃઢ તથા સુસ્થિત હોય.
Verse 3
नाभिः प्रदक्षिणावर्ता गुह्यमश्वत्थपत्रवत् गुल्फौ निगूढौ मध्येन नाभिरङ्गुष्ठमानिका
નાભિ પ્રદક્ષિણાવર્ત (ઘડિયાળની દિશામાં) હોવી જોઈએ; ગુહ્યભાગ અશ્વત્થપત્ર જેવો આકાર ધરાવતો હોવો જોઈએ; ગુલ્ફ (ટખના) ઉછળતા ન દેખાય, નિગૂઢ હોવા જોઈએ; અને નાભિના મધ્યભાગનું પ્રમાણ અંગૂઠા જેટલું હોવું જોઈએ.
Verse 4
जठरन्न प्रलम्बञ्च रोमरूक्षा न शोभना नर्क्षवृक्षनदीनाम्नी न सदा कलहप्रिया
સ્ત્રીનું પેટ લટકતું કે બહુ બહાર નીકળેલું ન હોવું જોઈએ; અંગો શિથિલ ન હોવા જોઈએ; રોમ રુક્ષ ન હોવા જોઈએ અને શોભાહીન ન હોવી જોઈએ. તેનું નામ રીંછ, વૃક્ષ અથવા નદી સાથે જોડાયેલું ન હોવું જોઈએ અને તે સદા કલહપ્રિયા પણ ન હોવી જોઈએ.
Verse 5
न लोलुपा न दुर्भाषा शुभा देवादिपूजिता गण्डैर् मधूकपुष्पाभैर् न शिराला न लोमशा
તે ન લોભી છે, ન દુર્ભાષી; તે શુભ છે અને દેવતાઓ વગેરે દ્વારા પૂજિત છે. તેના ગાલ મધૂકના પુષ્પ સમાન છે; તે ન શિરાવાળી દેખાય છે, ન અતિ લોમશ છે.
Verse 6
न संहतभ्रूकुटिला पतिप्राणा पतिप्रिया अलक्षणापि लक्षण्या यत्राकारास्ततो गुणाः
તેની ભ્રૂઓ ભેગી કરીને વાંકી ન રહે; પતિને જ પ્રાણ સમજે અને પતિને પ્રિય રહે. બહારના સૌંદર્યલક્ષણો ન હોવા છતાં પણ તે લક્ષણ્યા (શુભલક્ષણવાળી) છે; કારણ કે જ્યાં સદાચાર અને આકાર-વ્યવહાર હોય ત્યાંથી ગુણો ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 7
भुवङ्कनिष्ठिका यस्या न स्पृशेन्मृत्युरेव सा
જેનાં કનિષ્ઠિકામાં ‘ભુવંક’નું ચિહ્ન હોય, તેને મૃત્યુ પણ સ્પર્શતું નથી.
Frequently Asked Questions
It outlines auspicious and inauspicious characteristics—both physical and behavioral—used within lakṣaṇa-śāstra and nīti-śāstra to evaluate suitability and harmony in social life, while emphasizing that virtuous conduct can outweigh mere external features.
The chapter discourages quarrelsomeness, greed, and harsh or foul speech, presenting social temperament as a dharmic indicator of auspiciousness.
It states that even if outward marks are lacking, one may still be considered auspicious when noble demeanor and conduct are present—because virtues arise from character and behavior.