Adhyaya 225

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच स्वयमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितं तस्मात् पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘રાજધર્મ’ નામનો ૨૨૪મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘રાજધર્માઃ’ વિષયક ૨૨૫મો અધ્યાય આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—જેને ‘દૈવ’ કહે છે તે ખરેખર પોતાનું જ કર્મ છે, જે અન્ય દેહમાં (પૂર્વજન્મમાં) સંચિત થયું છે; તેથી વિદ્વાનો આ લોકમાં પુરુષાર્થને જ શ્રેષ્ઠ કહે છે.

Verse 2

प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते सात्त्विकात् कर्मणः पूर्वात् सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना

પ્રતિકૂળ દૈવ પણ પુરુષાર્થથી હણાય છે; અને પૂર્વકાળના સાત્ત્વિક કર્મથી ક્યારેક પુરુષાર્થ વિના પણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 3

पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव दैवं पुरुषकारश् च द्वयं पुंसः फलावहं

હે ભાર્ગવ! દૈવસંપત્તિનો આધાર હોય તો પુરુષાર્થ યોગ્ય કાળે ફળ આપે છે. મનુષ્ય માટે દૈવ અને પુરુષકાર—બન્ને મળીને ફળદાયક છે.

Verse 4

कृषेर्वृष्टिसमायोगात् काले स्युः फलसिद्धयः सधर्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान्

જેમ ખેતીમાં ખેડાણ‑વાવણી અને વરસાદના સંયોગથી યોગ્ય કાળે ફળસિદ્ધિ થાય છે, તેમ સર્વ કાર્યોનાં પરિણામો પણ કાળે સિદ્ધ થાય છે. તેથી ધર્માનુસાર પુરુષાર્થ કરવો—ન આળસુ થવું, ન માત્ર ભાગ્યપર રહેવું.

Verse 5

सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः साम चोपप्रदानञ्च भेददण्डौ तथापरौ

સામ વગેરે ઉપાયોથી સર્વ ઉપક્રમો સિદ્ધ થાય છે. સામ (સમાધાન), દાન (ભેટ), ભેદ (વિભેદ), અને દંડ (શિક્ષા/બળપ્રયોગ) એ અન્ય ઉપાયો છે.

Verse 6

मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्छृणु द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च

માયા, ઉપેક્ષા અને ઇન્દ્રજાળ વગેરે—આ સાત ઉપાયો સાંભળો. સામ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: તથ્ય (સત્ય) અને અતથ્ય (અસત્ય).

Verse 7

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते महाकुलीना ह्य् ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः

ત્યાં પણ સાધુઓ વિષે અતથ્ય વચન માત્ર અપમાન/આક્રોશ માટે જ ઊભું થાય છે. કારણ કે મહાકુલીન લોકો ઋજુ, ધર્મમાં નિત્ય સ્થિર અને ઇન્દ્રિયજિત હોય છે.

Verse 8

सामसाध्या अतथ्यैश् च गृह्यन्ते राक्षसा अपि तथा तदुप्रकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं

સામથી સાધ્ય અને અતથ્ય (છલ/અસત્ય) વચનોથી પણ રાક્ષસો સુધી વશ કરી શકાય છે. તેમજ તે હેતુ માટે કરવામાં આવતી વિવિધ રીતો અને પ્રક્રિયાઓનું પણ વર્ણન છે.

Verse 9

परस्परन्तु ये द्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताः तेषान्भेदं प्रयुञ्जीत परमं दर्शयेद्भयं

જે પરસ્પર દ્વેષી—ક્રોધિત, ભયભીત અથવા અપમાનિત—હોય, તેમના વચ્ચે ભેદ ઊભો કરવો અને પરમ ભય દર્શાવવો જોઈએ।

Verse 10

आत्मीयान् दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः

પોતાના લોકોને જે દોષનો ભય હોય, તે જ દોષ બતાવી તેમને લાભની આશા આપવી; એ જ નબળાઈથી તેઓ ભેદી શકાય. સગાંમાં ભેદ કરાવનાર પ્રેરકને રક્ષવો જોઈએ।

Verse 11

सामन्तकोषो वाह्यस्तु मन्त्रामात्यात्मजादिकः अन्तःकोषञ्चोपशाम्य कुर्वन् शत्रोश् च तं जयेत्

સામંતો અને બાહ્ય સહાયક સાધનો, તેમજ મંત્રીઓ, અમાત્યો, રાજપુત્રો વગેરે—આ ‘બાહ્ય કોષ’ છે. ‘અંતઃકોષ’ને પણ શાંત અને સુરક્ષિત કરીને પછી શત્રુને જીતવો જોઈએ।

Verse 12

उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक् न सो ऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते

ઉપાયોમાં દાન શ્રેષ્ઠ છે; દાનથી મનુષ્ય ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેનો ભાગી બને છે. દાનથી વશ ન થતો કોઈ નથી।

Verse 13

परस्मादर्शयेद्भयमिति ञ मन्त्रामात्यानुजादिक इति ञ दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च

‘શત્રુને ભય દેખાડવો’—એવો સિદ્ધાંત; અને ‘મંત્ર, અમાત્ય, અનુજ/સહાયક વગેરેનો ઉપયોગ’—એવો પણ સિદ્ધાંત. સાધનસંપન્ન રાજા જ એકત્રિત વિરોધીઓને ભેદી શકે. જે ત્રણ (સામ-દાન-ભેદ)થી ન થાય, તે દંડ અને કાર્યપ્રયોગથી સાધવું।

Verse 14

दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद्दुष्प्रणीकृतः अदण्ड्यान् दण्डयन्नश्येद्दण्ड्यान्राजाप्यदण्डयन्

દંડ પર જ સર્વ વ્યવસ્થા સ્થિત છે. દંડ જો ખોટી રીતે અપાય તો તે રાજ્યનો નાશ કરે છે. જે અદંડ્યને દંડ આપે તે નષ્ટ થાય; અને જે દંડ્યને દંડ ન આપે તે રાજા પણ નષ્ટ થાય.

Verse 15

दैवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान् न पालयेत्

જો દંડનું યથાવત્ પાલન ન થાય, તો દેવો, દૈત્યો, નાગો, મનુષ્યો, સિદ્ધો, ભૂતો અને પક્ષીઓ—બધા પોતાની નિર્ધારિત મર્યાદા ઉલ્લંઘે.

Verse 16

यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्ड विदुर्बुधाः

કારણ કે આ (દંડ) અદમ્યને વશ કરે છે અને ક્યારેક અદંડ્યને પણ દંડિત કરે છે; સંયમન અને દંડન—બન્ને કરવાથી જ જ્ઞાની તેને ‘દંડ’ તરીકે જાણે છે.

Verse 17

तेजसा दुर् निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः

તેજના કારણે રાજા સૂર્યની જેમ નજરે અઘરો હોવો જોઈએ; પરંતુ દર્શન આપીને ચંદ્રની જેમ લોકપ્રસાદ (જનકૃપા) પ્રાપ્ત કરવો જોઈએ.

Verse 18

जगद्व्याप्नोति वै चारैर् अतो राजा समीरणः दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः

ચરો (ગૂઢચરો) દ્વારા તે સમગ્ર રાજ્યમાં સર્વત્ર જાણકાર રહે છે; તેથી રાજા ‘સમિરણ’ (વાયુ) કહેવાય છે. અને દોષ-અપરાધનો નિગ્રહ કરવાથી રાજા ‘વૈવસ્વત’ (યમસમાન ન્યાયાધીશ) પ્રભુ કહેવાય છે.

Verse 19

यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः यदा दानं द्विजातिभ्यो दद्यात् तस्माद्धनेश्वरः

જ્યારે મનુષ્ય દુર્બુદ્ધિને દહન કરે છે, ત્યારે તે પાવક સમ પવિત્રકર્તા બને છે. અને જ્યારે તે દ્વિજોને દાન આપે છે, ત્યારે તે પુણ્યથી ધનનો અધિપતિ બને છે.

Verse 20

धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः क्षमया धारयंल्लेकान् पार्थिवः पार्थिवो भवेत्

ધનની ધારાઓ વરસાવવાના કારણે દેવોમાં પ્રથમ વરુણ સ્મરાય છે. અને જે ભૂપતિ ક્ષમાથી લોકોને ધારણ કરે છે, તે જ ખરેખર ‘પાર્થીવ’ (પૃથ્વીનો રાજા) બને છે.

Verse 21

उत्साहमन्त्रशक्त्याद्यै रक्षेद्यस्माद्धरिस्ततः

ઉત્સાહ, મંત્ર અને શક્તિ વગેરે દ્વારા સાધકનું રક્ષણ થાય છે; તેથી હરિ (વિષ્ણુ) ‘રક્ષક’ તરીકે સ્મરાય છે.