Adhyaya 226

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सामाद्युपायो नाम पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षड्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच दण्डप्रणयनं वक्ष्ये येन राज्ञः परा गतिः त्रियवं कृष्णलं विद्धि पापस्तत्पञ्चकं भवेत्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સામાદ્ય ઉપાય’ નામનો ૨૨૫મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ‘રાજધર્મ’ વિષયક ૨૨૬મો અધ્યાય આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—રાજાને પરમ ગતિ આપનાર દંડપ્રણયન હું કહું છું. ‘ત્રિયવ’ ને ‘કૃષ્ણલ’ સમાન જાણો; પાપજન્ય અપરાધોમાં દંડ તેનો પાંચગણો થાય છે.

Verse 2

कृष्णलानां तथा षष्ट्या कर्षार्धं रामकीर्तितं सुवर्णश् च विनिर्दिष्टो राम षोडशमापकः

રામે જણાવ્યું છે કે સાઠ કૃષ્ણલા મળીને અર્ધ-કર્ષ થાય છે. ‘સુવર્ણ’ પણ નિર્દિષ્ટ છે—તે સોળ (એકમો)નું માપ છે.

Verse 3

निष्कः सुवर्णाश् चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः ताम्ररूप्यसुवर्णानां मनमेतत् प्रकीर्तितं

નિષ્ક ચાર સુવર્ણનો બને છે; અને ધરણ તે સુવર્ણોના દસથી ગણાય છે. આ રીતે તામ્ર, રૂપ્ય અને સુવર્ણ માટેનું વજન-માન અહીં પ્રકીર્તિત છે.

Verse 4

ताम्रकैः कार्षिको राम प्रोक्तः कार्षापणो बुधैः पणानां द्वे शते सार्धं प्रथमः साहसः स्मृतः

હે રામ, તામ્ર સિક્કાઓના આધારે ‘કાર્ષિક’ કહેવાયો છે; એ જ બુદ્ધિમાનોમાં ‘કાર્ષાપણ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. અને પાણાંના અઢી સોનો દંડ પ્રથમ સાહસ માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 5

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तमः चौरैर् अमूषितो यस्तु मूषितो ऽस्मीति भाषते

મધ્યમ દંડ પાંચ સો જાણવો અને ઉત્તમ દંડ એક હજાર. પરંતુ જેને ચોરોએ લૂંટ્યો નથી, છતાં ‘હું લૂંટાયો છું’ એમ કહે, તે પણ દંડનીય છે.

Verse 6

तत्प्रदातरि भापाले स दण्ड्यस्तावदेव तु यो यावद्विपरीतार्थं मिथ्या वा यो वदेत्तु तं

રાજરક્ષક/ન્યાયાધીશ સમક્ષ જે વ્યક્તિ હકીકતના વિરુદ્ધ અર્થવાળું નિવેદન આપે અથવા ખોટું બોલે, તેને એટલા જ પ્રમાણમાં દંડ કરવો જોઈએ.

Verse 7

तौ नृपेण ह्य् अधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं दमं कूटसाक्ष्यन्तु कुर्वाणांस्त्रीन् वर्णांश् च प्रदापयेत्

તે બંને અધર્મજ્ઞ હોવાથી રાજાએ તેમની પાસેથી તે દંડની બમણી રકમ વસૂલ કરાવવી. અને જે કૂટસાક્ષ્ય (ખોટી સાક્ષી) કરે, તે ત્રણ વર્ણોના લોકોને તેમના-તેમના વર્ણ અનુસાર દંડિત કરાવવું.

Verse 8

विवासयेद्ब्राह्मणन्तु भोज्यो विधिर् न हीरतः निक्षेपस्य समं मूल्यं दण्ड्यो निक्षेपभुक् तथा

બ્રાહ્મણ માટે દંડ રૂપે માત્ર નિર્વાસન; તેના માટે દેહદંડ વિહિત નથી. જે નિક્ષેપ (જમા વસ્તુ) ભોગવે અથવા અપહરણ કરે, તેને નિક્ષેપના મૂલ્ય જેટલો દંડ ભરવો પડે.

Verse 9

तथाचाष्टौ इति छ , ज च ताम्रिकैः कार्षिक इत्य् आदिः, साहसः स्मृत इत्य् अन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति यो यावदित्यादिः, तद्द्विगुणं दममित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति वस्त्रादिकस्य धर्मज्ञ तथा धर्मो न हीयते यो निक्षेपं घातयति यश्चानिक्षिप्य याचते

આ રીતે કેટલાક પાઠોમાં (ચ અને જ) ‘આઠ… તામ્રિકથી કાર્ષિક સુધી’ એવો આરંભ મળે છે; પરંતુ ‘સાહસ તરીકે સ્મૃત’ એવો અંતિમ ભાગ ઝ પ્રતિમાં નથી. તેમજ ‘જે જેટલું… તેનો દંડ દ્વિગુણ’ એવો અંશ પણ ઝ પ્રતિમાં નથી. વસ્ત્રાદિ વિષયોમાં ધર્મજ્ઞે એવો નિર્ણય કરવો કે ધર્મ હ્રાસ ન પામે—દંડનીય: જે નિક્ષેપને નષ્ટ/બગાડે, અને જે જમા કર્યા વિના નિક્ષેપ માગે।

Verse 10

तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्ड्यौ वा द्विगुणं दम अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्यात् परद्रव्यस्य विक्रयं

તે બંને ચોરની જેમ દંડનીય છે, અથવા સંબંધિત મૂલ્યનો દ્વિગુણ દંડ ભરવો પડે. જે પુરુષ અજ્ઞાનવશ પરદ્રવ્યનું વેચાણ કરે, તે પણ તેવી જ સજાનો ભાગી છે.

Verse 11

निर्दोषो ज्ञानपूर्वकन्तु चौरवद्दण्डमर्हति मूल्यमादाय यः शिल्पं न दद्याद् दण्ड्य एव सः

પોતે નિર્દોષ હોવાનું કહેશે તોય, જે જાણીને કરે તે ચોરની જેમ દંડને પાત્ર છે. જે મૂલ્ય લઈ પણ શિલ્પ/સેવા ન આપે, તે નિશ્ચયે દંડનીય છે.

Verse 12

प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः भृतिं गृह्य न कुर्याद्यः कर्माष्टौ कृष्णला दमः

જે વચન આપી પણ સોનું ન આપે, તેને રાજાએ દંડિત કરવો. અને જે વેતન લઈ કામ ન કરે, તેનો દંડ આઠ કૃષ્ણલા છે.

Verse 13

अकाले तु त्यजन् भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत्

અસમયે સેવકને કાઢી મૂકનાર તેટલાં જ દંડનો ભાગી બને છે. તેમ જ કોઈ વસ્તુ ખરીદી કે વેચી પછી પસ્તાવો થઈ પાછું ખેંચવા ઇચ્છે તો એ જ નિયમ લાગુ પડે છે.

Verse 14

सो ऽन्तर्दशाहात्तत्स्वामी दद्याच्चैवाददीत च परेण तु दशाहस्य नादद्यान्नैव दापयेत्

દસ દિવસની અંદર હોય તો સાચો માલિક વસ્તુ આપવી પણ અને પરત આવે ત્યારે સ્વીકારવી પણ. પરંતુ દસ દિવસ પછી ન તો સ્વીકારવી, ન તો બીજાથી બળજબરીથી અપાવવી.

Verse 15

आददद्धि ददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् वरे दोषानविख्याप्य यः कन्यां वरयेदिह

વરનાં દોષો જાહેર કર્યા વિના અહીં કન્યાનું વરણ કરનાર—લે કે આપે—રાજા દ્વારા છ સો (પણ) દંડથી દંડિત થવો જોઈએ.

Verse 16

दत्ताप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयं प्रदाय कन्यां यो ऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति

તે કન્યા અપાઈ હોવા છતાં તેના માટે ‘અપાઈ નથી’ એમ જ ગણાય. જે વ્યક્તિ કન્યાદાન કરીને એ જ કન્યાને ફરી બીજા ને આપે, તેને રાજા બે સો (પણ) દંડ ભરાવી દંડિત કરે.

Verse 17

दण्डः कार्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः सत्यङ्कारेण वाचा च युक्तं पुण्यमसंशयं

નરેન્દ્રએ દંડ કરવો જોઈએ; પરંતુ તે પણ ઉત્તમ વિવેક અને સંયમથી. સત્ય પ્રતિજ્ઞા અને સત્ય વાણી સાથે જોડાયેલ દંડ નિઃસંદેહ પુણ્યદાયક છે.

Verse 18

लुब्धो ऽन्यत्र च विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति दद्याद्धेनुं न यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनं

જે લોભી માણસ સોંપેલી મિલકત અન્યત્ર વેચે છે, તે છસો દંડને પાત્ર છે. અને જે ગોપાળ ભરણપોષણ તથા વેતન લઈને પણ ગાય માલિકને ન આપે, તે પણ તેવી જ રીતે દંડનીય છે.

Verse 19

स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णं वाप्यरक्षिता चौरवद्वधमर्हतोति घ , ञ च वरयेद्यदि इति घ , ञ च धनुःशतं परीणाहो ग्रामस्य तु समन्ततः

આવો બેદરકાર રક્ષક રાજા દ્વારા સો સુવર્ણના દંડથી દંડિત થવો જોઈએ. અને જો તે અરુક્ષિત રહી જાય તો તે ચોરની જેમ વધને પાત્ર છે. જો તે અપરાધ અટકાવે, તો ગામની સીમા ચારેય તરફ સો ધનુષ્યની પરિધિ સુધી ગણવી.

Verse 20

द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्य च कल्पयेत् वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत्

નગરની પ્રાકાર/ભીતની પરિધિ નગરના માપથી બમણી કે ત્રિગુણી પણ ગોઠવવી. ત્યાં એવી રક્ષણાત્મક ઘેરાબંધી કરવી કે ઊંટ પણ ઉપરથી જોઈ ન શકે.

Verse 21

तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्डनं गृहन्तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन्

ત્યાં અનાજ યોગ્ય રીતે ઘેરાયેલું/સુરક્ષિત ન હોય તો તે નુકસાન પામે છતાં દંડ નથી. તેમજ ભય કે બળજબરીથી ઘર, તળાવ, બગીચો અથવા ખેતર લઈ જનાર પણ દંડનીય નથી.

Verse 22

शतानि पञ्च दण्ड्याः स्यादज्ञानाद् द्विशतो दमः मर्यादाभेदकाः सर्वे दण्ड्याः प्रथमसाहसं

અજ્ઞાનથી કરેલા અપરાધમાં પાંચસો દંડ થવો જોઈએ; અને જાણીને કરેલા અપરાધમાં વધુ બે સો દંડ વધે. જે કોઈ સ્થાપિત સીમા/મર્યાદા ભંગ કરે છે, તેઓ સૌ પ્રથમ સાહસ (ન્યૂનતમ શ્રેણી) દંડથી દંડનીય છે.

Verse 23

शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति वैश्यश् च द्विशतं राम शूद्रश् च बधमर्हति

બ્રાહ્મણને અપમાનિત કરવાથી ક્ષત્રિયને સો પણનો દંડ, હે રામ; વૈશ્યને બે સો પણનો દંડ; અને શૂદ્રને વધદંડ યોગ્ય છે।

Verse 24

पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने वैश्ये वाप्यर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः

ક્ષત્રિયની નિંદા કરવા બદલ બ્રાહ્મણને પચાસ પણનો દંડ; વૈશ્ય માટે પચાસનો અર્ધ; અને શૂદ્ર માટે બાર પણનો દંડ છે।

Verse 25

क्षत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात्

ક્ષત્રિય વિરુદ્ધ અપરાધમાં વૈશ્યને પૂર્વોક્ત સાહસ-દંડ લાગુ પડે; પરંતુ શૂદ્ર ક્ષત્રિયને ગાળો આપે તો જીભ કાપવાનો દંડ થાય।

Verse 26

धर्मोपदेशं विप्राणां शूद्रः कुर्वंश् च दण्डभाक् श्रुतदेशादिवितथी दाप्यो द्विगुणसाहसं

વૈદિક વિપ્રોને ધર્મોપદેશ આપતો શૂદ્ર દંડનો ભાગી બને છે; તેમજ શ્રુતિજ્ઞાન, અભ્યાસસ્થાન વગેરે અંગે ખોટો દાવો કરનાર પાસેથી સાહસ-દંડનો દ્વિગુણ દંડ વસૂલ કરવો।

Verse 27

उत्तमः साहसस्तस्य यः पापैर् उत्तमान् क्षिपेत् प्रमादाद्यैर् मया प्रोक्तं प्रीत्या दण्डार्धमर्हति

જે દુરાચારીઓ દ્વારા ઉત્તમ જનને પાડી દે અથવા અપમાનિત કરે, તેને ઉત્તમ સાહસ-દંડ લાગુ પડે; પરંતુ જો તે પ્રમાદ વગેરે કારણે થયું હોય—જેમ મેં કહ્યું છે—તો કૃપાવશ તે નિર્ધારિત દંડનો અર્ધ જ પાત્ર છે।

Verse 28

मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुं आक्षारयञ्च्छतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्गुरोः

જે વ્યક્તિ માતા, પિતા, જ્યેષ્ઠ, ભાઈ, શ્વશુર અથવા ગુરુને કઠોર શબ્દોથી અપમાનિત કરે, તે સો પણનો દંડ પાત્ર છે; અને જે ગુરુના માર્ગાધિકારને અટકાવે કે હરણ કરે, તે પણ દંડનીય છે.

Verse 29

अन्त्यजातिर्द्विजातिन्तु येनाङ्गेनापराध्नुयात् तदेव च्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन्

અંત્યજાતિનો માણસ દ્વિજ સામે જે અંગ વડે અપરાધ કરે, તે જ અંગ વિલંબ વિના તરત કાપી નાખવું જોઈએ.

Verse 30

अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः अपमूत्रयतो मेढ्रमपशब्दयतो गुदं

અહંકારથી જમીન પર થૂંકનારના બે હોઠ રાજાએ કાપવા; નિષિદ્ધ રીતે મૂત્રવિસર્જન કરનારનું લિંગ કાપવું; અને અશ્લીલ/અપશબ્દ બોલનારનું ગુદ કાપવું.

Verse 31

उत्कृष्टासनसंस्थस्य नीचस्याधोनिकृन्तनं यो यदङ्गं च रुजयेत्तदङ्गन्तस्य कर्तयेत्

ઉત્તમ આસન પર બેસનાર નીચ માટે દંડ રૂપે અધોભાગનું છেদন કરવું; અને જે જે અંગને ઇજા કરે, તેનું તે જ અંગ કાપવું.

Verse 32

अर्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः वृक्षन्तु विफलं कृत्त्वा सुवर्णं दण्डमर्हति

ગાય, હાથી, ઘોડો અથવા ઊંટને મારનારાઓ પાસેથી અર્ધપાદ કર/દંડ વસૂલવો; અને જે ફળવૃક્ષને નિષ્ફળ કરે, તે એક સુવર્ણ દંડને પાત્ર છે.

Verse 33

द्विगुणं दापयेच्छिन्ने पथि सीम्नि जलाशये द्रव्याणि यो हरेद्यस्य ज्ञानतो ऽज्ञानतो ऽपिवा

તૂટેલા માર્ગે, સીમારેખા પર અથવા જળાશય પાસે કોઈ અન્યનું દ્રવ્ય જાણીને કે અજાણતાં લઈ જાય તો તેને દ્વિગુણ મૂલ્ય ચૂકવાવવું જોઈએ।

Verse 34

स तस्योत्पाद्य तुष्टिन्तु राज्ञे दद्यात्ततो दमं यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेच्छिन्द्याच्च तां प्रपां

પ્રથમ પીડિતને તેનું દ્રવ્ય પરત આપી સંતોષ કરવો; ત્યારબાદ રાજાને દંડ (જુરમાનો) આપવો. જે કૂવામાંથી દોરી અને ઘડો કાઢી લઈ જાય અથવા જાહેર પ્રપા (પાણીપિયાઉ)ને કાપી નુકસાન કરે, તે દંડનીય છે।

Verse 35

स दण्डं प्राप्नुयान् मासं दण्ड्यः स्यात् प्राणितारने धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो ऽभ्यधिकं बधः

તેને એક માસનો દંડ થાય; પરંતુ પ્રાણી-રક્ષણ માટે કરેલું હોય તો તે માત્ર દંડનીય ગણાય. જે દસ કુંભથી વધુ ધાન્ય ચોરી કરે, તેને વધદંડ છે।

Verse 36

शेषे ऽप्येकादशगुणं तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् सुवर्णरजतादीनां नृस्त्रीणां हरणे बधः

બાકી રહેલા અન્ય પ્રસંગોમાં પણ તેના માટે અગિયારગણો દંડ નક્કી કરવો. સોનું-ચાંદી વગેરેની ચોરી તથા પુરુષ કે સ્ત્રીનું અપહરણ—આમાં વધદંડ છે।

Verse 37

येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते तत्तदेव हरेदस्य् प्रत्यादेशाय पार्थिवः

ચોર લોકોમાં જે જે અંગથી અને જે રીતે ગુનો કરે, પ્રતિદંડરૂપે રાજાએ તેની પાસેથી એ જ અંગ કાપી લેવું જોઈએ।

Verse 38

ब्राह्मणः शाकधान्यादि अल्पं गृह्णन्न दोषभाक् गोदेवार्थं हरंश्चापि हन्याद्दुष्टं बधीद्यतं

બ્રાહ્મણ શાક, અનાજ વગેરે અલ્પ માત્રામાં લે તો દોષી નથી. ગાય અને દેવતાઓ માટે લેતી વખતે તે દુષ્ટને મારી શકે છે.

Verse 39

गृहक्षेत्रापहर्तारं तथा पत्न्यभिगामिनं अग्निदं गरदं हन्यात्तथा चाभ्युद्यतायुधं

ઘર અને ખેતર પચાવી પાડનાર, પરસ્ત્રીગમન કરનાર, આગ લગાડનાર, ઝેર આપનાર અને શસ્ત્ર ઉગામનારને મારી નાખવો જોઈએ.

Verse 40

राजा गवाभिचाराद्यं हन्याच्चैवाततायिनः परस्त्रियं न भाषेत प्रतिषिद्धो विशेन्न हि

રાજાએ ગાયો પર જાદુ-ટોણા કરનારાઓ અને આતતાયીઓને મારી નાખવા જોઈએ. પરસ્ત્રી સાથે વાત ન કરવી અને મનાઈ હોય ત્યાં પ્રવેશ ન કરવો.

Verse 41

अदण्ड्या स्त्री भवेद्राज्ञा वरयन्तो पतिं स्वयं उत्तमां सेवमानः स्त्री जघन्यो बधमर्हति

સ્વયં પતિ પસંદ કરતી સ્ત્રી રાજા દ્વારા દંડનીય નથી. પરંતુ ઉત્તમ સ્ત્રીનું સેવન કરનાર નીચ પુરુષ વધને યોગ્ય છે.

Verse 42

भर्तारं लङ्घयेद्या तां श्वभिः सङ्घातयेत् स्त्रियं सवर्णदूषितां कुर्यात् पिण्डमात्रोपजीविनीं

પતિનું ઉલ્લંઘન કરનાર સ્ત્રીને કૂતરાઓ પાસે ફડાવી નાખવી જોઈએ. સવર્ણથી દૂષિત સ્ત્રીને માત્ર જીવવા પૂરતું ભોજન આપવું.

Verse 43

ज्यायसा दूषिता नारी मुण्डनं समवाप्नुयात् वैश्यागमे तु विप्रस्य क्षत्रियस्यान्त्यजागमे

ઉચ્ચ વર્ણના પુરુષ સાથે સંભોગથી દૂષિત થયેલી સ્ત્રીએ પ્રાયશ્ચિત્તચિહ્નરૂપે મુંડન કરાવવું જોઈએ. તેમ જ બ્રાહ્મણનું વૈશ્યા સાથે અને ક્ષત્રિયનું અંત્યજા સાથે ગમન થાય તો પણ મુંડન વિધાન છે.

Verse 44

क्षत्रियः प्रथमं वैश्यो दण्ड्यः शूद्रागमे भवेत् गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति

ક્ષત્રિય અથવા વૈશ્ય પ્રથમવાર શૂદ્ર સ્ત્રી પાસે જાય તો દંડનીય છે. તેમ જ વેશ્યા ફી લઈને લોભથી બીજે જાય તો તે પણ દંડયોગ્ય છે.

Verse 45

वेतनन्द्विगुणं दद्याद्दण्दञ्च द्विगुणं तथा भार्या पुत्राश् च दासाश् च शिष्यो भ्राता च सोदरः

તેને વેતન દ્વિગુણું આપવું અને દંડ પણ દ્વિગુણો જ આપવો. આ નિયમ યથાયોગ્ય પત્ની, પુત્રો, દાસો, શિષ્ય તથા સહોદર ભાઈ સુધી લાગુ પડે છે.

Verse 46

कृटापराधास्ताड्याः सूरज्वा वेणुदलेन वा पृष्ठे न मस्तके हन्याच्चौरस्याप्नोति किल्विषं

નાના અપરાધ કરનારને પટ્ટા/ચાબુક અથવા ચીરેલા વાંસથી મારવું. પ્રહાર પીઠ પર કરવો, માથા પર નહીં; આ નિયમ વિરુદ્ધ ચોરને મારનાર પાપ પામે છે.

Verse 47

रक्षास्वधिकृतैयस्तु प्रजात्यर्थं विलुप्यते तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात् प्रवासनं

રક્ષણ માટે અધિકૃત વ્યક્તિ જો પોતાના લાભ માટે પ્રજાને લૂંટે, તો રાજાએ તેની સર્વ સંપત્તિ જપ્ત કરીને તેને નિર્વાસિત કરવો જોઈએ.

Verse 48

ये नियुक्ताः स्वकार्येषु हन्युः कार्याणि कर्मिणां निर्घृणाः क्रूरमनसस्तान्निःस्वान् कारयेन्नृपः

જે અધિકારીઓ પોતાના કાર્યોમાં નિયુક્ત હોવા છતાં નિર્દય અને ક્રૂર મનથી કર્મજીવી લોકોના કાર્યોમાં અડચણ કરે, એવા કઠોરહૃદયોને રાજાએ ધન‑પદ છીનવી નિઃસ્વ કરવાના।

Verse 49

अमात्यः प्राड्विवाको वा यः कुर्यात् कार्यमन्यथा तस्य सर्वस्वमादाय तं राजा विप्रवासयेत्

મંત્રી કે મુખ્ય ન્યાયાધીશ જો કોઈ કાર્યને વિપરીત (અનુચિત) રીતે કરે, તો રાજાએ તેનું સર્વસ્વ જપ્ત કરીને તેને રાજ્યમાંથી નિર્વાસિત કરવો।

Verse 50

गुरुतल्पे भयः कार्यः सुरापाणे सुराध्वजः स्तेयेषु श्वपदं विद्याद् ब्रह्महत्याशिरः पुमान्

ગુરુશય્યા ભંગમાં ‘ભય’ ચિહ્ન, સુરાપાનમાં ‘સુરાધ્વજ’ (મદ્યધ્વજ); ચોરીમાં ‘શ્વપદ’ (હિંસક પશુ) ચિહ્ન જાણવું; અને બ્રાહ્મણહંતક ‘બ્રહ્મહત્યાશિર’ ધારણ કરતો પુરુષ ગણાય।

Verse 51

शूद्रादीन् घातयेद्राजा पापान् विप्रान् प्रवासयेत् महापातकिनां वित्तं वरुणायोपपादयेत्

રાજાએ શૂદ્રાદિ (અબ્રાહ્મણ વર્ગોના) મહાપાપી અપરાધીઓને દંડરૂપે મૃત્યુદંડ આપવો; પાપી બ્રાહ્મણોને નિર્વાસિત કરવો; અને મહાપાતકીઓનું ધન વરુણદેવને અર્પણરૂપે સમર્પિત કરવું।

Verse 52

ग्रामेष्वपि च ये केचिच्चौराणां भक्तदायकाः भाण्डारकोषदाश् चैव सर्वांस्तानपि घातयेत्

ગામોમાં પણ જે કોઈ ચોરોને અન્ન‑આશ્રય આપી પોષે, તેમજ જે ભંડાર અને કોષ (ખજાનો) લૂંટે—રાજાએ તે સૌને પણ મૃત્યુદંડ આપવો।

Verse 53

राष्ट्रेषु राष्ट्राधिकृतान् सामन्तान् पापिनो हरेत् सन्धिं कृत्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः

રાજ્યમાં રાજાએ પાપી સામંતો અને પ્રાંતીય અધિકારીઓને પકડી દૂર કરવા જોઈએ. તેમજ જે ચોરો સંધિ કરીને રાત્રે ચોરી કરે છે, તેમને પણ પકડવા જોઈએ.

Verse 54

तेषां च्छित्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् तडागदेवतागारभेदकान् घातयेन्नृपः

તેમના હાથ કાપીને રાજાએ તેમને તીક્ષ્ણ શૂળ પર ચઢાવા જોઈએ. તેમજ તળાવો/જળાશયો અને દેવતાના ગૃહ/મંદિરો તોડનારને રાજાએ મૃત્યુદંડ આપવો જોઈએ.

Verse 55

समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि स हि कार्षापणन्दण्ड्यस्तममेध्यञ्च शोधयेत्

જે કોઈ આપત્તિ વિના રાજમાર્ગ પર અશુચિ છોડે, તેને એક કાર્ષાપણ દંડ થવો જોઈએ; અને તે અશુચિ પણ તેની પાસેથી સાફ કરાવવી જોઈએ.

Verse 56

प्रतिमासङ्क्रमभिदो दद्युः पञ्चशतानि ते समैश् च विषमं यो वा चरते मूल्यतो ऽपि वा

જે માસિક સ્થાનાંતર/પરિવર્તનના નિયમો ભંગ કરે, તેઓ પાંચસો દંડ ચૂકવે. તેમજ જે સમાન લોકો સાથે પણ અસમાન/અન્યાય વ્યવહાર કરે અથવા ભાવ/મૂલ્યમાં હેરફેર કરે, તે પણ દંડનીય છે.

Verse 57

समाप्नुयान्नरः पूर्वं दमं मध्यममेव वा द्रव्यमादाय वणिजामनर्घेणावरुन्धतां

માણસે પહેલાં પૂર્વનિર્ધારિત ભાવ, અથવા મધ્યમ (ન્યાય્ય) ભાવ જ મેળવવો જોઈએ. માલ લઈ અતિશય/અન્યાય ભાવ માગીને વેપારીઓને અટકાવવો કે દબાવવો ન જોઈએ.

Verse 58

राजा पृथक् पृथक् कुर्याद्दण्डमुत्तमसाहसं द्रव्याणां दूषको यश् च प्रतिच्छन्दकविक्रयी

રાજા દરેક પ્રકરણમાં અલગથી, માલમાં ભેળસેળ કરનાર અને નકલી માલ વેચનારને ઉત્તમ સાહસ-દંડથી દંડિત કરે।

Verse 59

मध्यमं प्राप्नुयाद्दण्डं कूटकर्ता तथोत्तमं कलहापकृतं देयं दण्डश् च द्विगुणस्ततः

ખોટો દસ્તાવેજ/મિથ્યા પુરાવો બનાવનારને મધ્યમ દંડ મળે; અને ઝઘડો ઉકેલનારને ઉત્તમ દંડ મળે। ઝઘડાથી થયેલ હાનિનું વળતર આપી પછી દંડ દ્વિગુણ કરવો।

Verse 60

अभक्ष्यभक्ष्ये विप्रे वा शूद्रे वा कृष्णलो दमः तुलाशासनकर्ता च कूटकृन्नाशकस्य च

બ્રાહ્મણ કે શૂદ્રે અભક્ષ્ય ભક્ષણ કર્યે એક કૃષ્ણલ દંડ. તેમજ તુલા અથવા માપદંડ બનાવનાર/છેડછાડ કરનાર અને કૂટકારના પુરાવા નાશ કરનારને પણ એ જ દંડ.

Verse 61

एभिश् च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दममुत्तमं विषाग्निदां पतिगुरुविप्रापत्यप्रमापिणीं

આ લોકો સાથે સંબંધિત વ્યવહાર/વિવાદ કરનારને પણ ઉત્તમ દંડ ભરવો પડે; એટલે કે વિષ અથવા અગ્નિ પ્રયોગ કરનાર, તેમજ પતિ, ગુરુ, બ્રાહ્મણ અથવા બાળકનો વધ કરનાર।

Verse 62

विकर्णकरनासौष्ठी कृत्वा गोभिः प्रवासयेत् क्षेत्रवेश्मग्रामवनविदारकास् तथा नराः

કાન ચીરી દેવું, કાન કાપી દેવું, તેમજ નાક અને ઓઠ કાપી વિકૃતિ કરીને—તેમના ગાયો સહિત—ખેતર, ઘર, ગામ અને વનને વિધ્વંસ કરનાર પુરુષોને દેશનિકાલ કરવો।

Verse 63

राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना ऊनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनं

જે રાજપત્ની સાથે ગમન કરે તેને પ્રચંડ અગ્નિમાં દગ્ધ કરવો. તેમજ જે રાજઆજ્ઞામાં ઓછું કે વધુ કરીને (રાજાભિપ્રાયથી વિરુદ્ધ) લખે તે પણ દોષી છે.

Verse 64

पारजायिकचौरौ च मुञ्चतो दण्ड उत्तमः राजयानासनारोढुर्दण्ड उत्तमसाहसः

વ્યભિચારી અને ચોરને જે છોડે, તેના માટે ઉત્તમ (સર્વોચ્ચ) દંડ નિર્ધારિત છે. અને જે રાજયાન અથવા રાજાસન પર ચઢે, તેના માટે ઉત્તમ સાહસ-દંડ (અતિ ભારે દંડ) છે.

Verse 65

यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः तमायान्तं पराजित्य दण्डयेद् द्विगुणं दमं

જે ન્યાયપ્રક્રિયા દ્વારા પણ પરાજિત થઈને ‘હું પરાજિત નથી’ એમ માને, તે ફરી વિવાદ કરવા આવે તો તેને ફરી પરાસ્ત કરીને દ્વિગુણ દંડ (જુરમાનો) કરવો જોઈએ.

Verse 66

आह्वानकारी बध्यः स्यादनाहूतमथाह्वयन् दाण्डिकस्य च यो हस्तादभिमुक्तः पलायते

અધિકાર વિના સમન કરનાર બંધન (કેદ) યોગ્ય છે; અને જે અનાહૂત વ્યક્તિને બોલાવે તે પણ. તેમજ દંડાધિકારીના હાથમાંથી છૂટીને જે ભાગે તે દંડનીય છે.

Verse 67

हीनः पुरुषकारेण तद् दद्याद्दाण्डिको धनं

જો વ્યક્તિ વ્યક્તિગત પ્રયત્ન/શ્રમમાં અસમર્થ હોય (શ્રમથી ભરપાઈ ન કરી શકે), તો દંડનીય વ્યક્તિએ તે રકમ ધનરૂપે ચૂકવવી; કર્મથી ન આપી શકે તો દ્રવ્યથી પ્રતિદાન કરવું.