Adhyaya 240

Verse 1

चत्वार्तिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः उभयोरित्यादिः, स्वयं व्रजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति बलोत्करमिति ग , घ , ज , ञ च अथ चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः समादिः राम उवाच प्रभवोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिः प्रशस्यते प्रभावोत्साहवान् काव्यो जितो देवपुरोधसा

હવે બે સો ચાળીસમો અધ્યાય. રામે કહ્યું—પ્રભાવ અને ઉત્સાહ—આ બે શક્તિઓમાં મંત્રશક્તિ પ્રશંસનીય છે; પ્રભાવ-ઉત્સાહવાળો એક કવિ પણ દેવોના પુરોહિત દ્વારા જીતાયો હતો।

Verse 2

मन्त्रयेतेह कार्याणि नानाप्तैर् नाविपश्चिता अशक्यारम्भवृत्तीनां कुतः क्लेशादृते फलं

આ જગતમાં જે ન વિશ્વસનીય છે ન વિવેકી, તેઓ કાર્યો વિષે મંત્રણા કરે છે; પરંતુ જે અશક્ય કાર્યનો વારંવાર આરંભ કરે છે, તેને પરિશ્રમ અને ક્લેશ સિવાય ફળ ક્યાંથી મળે?

Verse 3

अविज्ञातस्य विज्ञानं विज्ञातस्य च निश् चयः अर्थद्वैधस्य सन्देहच्छेदनं शेषदर्शनं

વિજ્ઞાન એટલે—(૧) અગાઉ અજ્ઞાતનું જ્ઞાન, (૨) જાણીતાનું નિશ્ચય; તેમજ (૩) અર્થ દ્વિધા જણાય ત્યારે સંશયચ્છેદન, અને (૪) શેષનું નિર્ણાયક દર્શન।

Verse 4

सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः विपत्तेश् च प्रतीकारः पञ्चाङ्गो मन्त्र इष्यते

મંત્ર (રણનીતિક સલાહ) પાંચ અંગોવાળો માનવામાં આવે છે—(૧) સહાયકો/મિત્રો, (૨) સાધન અને ઉપાય, (૩) દેશ‑કાળનો વિચાર, અને (૪) વિપત્તિમાં પ્રતિકાર।

Verse 5

मनःप्रसादः श्रद्धा च तथा करणपाटवं सहायोत्थानसम्पच्च कर्मणां सिद्धिलक्षणं

મનની પ્રસન્નતા, દૃઢ શ્રદ્ધા, કાર્યસાધનના સાધનોમાં કુશળતા, અને સહાયક મિત્રોથી ઉપજતી સમૃદ્ધિ—આ કર્મસિદ્ધિના લક્ષણો છે।

Verse 6

मदः प्रमादः कामश् च सुप्तप्रलपितानि च भिन्दन्ति मन्त्रं प्रच्छन्नाः कामिन्यो रमतान्तथा

મદ, પ્રમાદ અને કામ, તેમજ ઊંઘમાં બોલાયેલા શબ્દો—ગુપ્ત મંત્રણા ભંગ કરે છે; તેવી જ રીતે છુપાયેલી કપટી કામિનીઓ પણ ભોગમાં રત જનનો ભેદ ખુલ્લો કરે છે।

Verse 7

प्रगल्भः स्मृतिमान्वाग्मीशस्त्रे शास्त्रे च निष्ठितः अभ्यस्तकर्मा नृपतेर्दूतो भवितुर्मर्हति

જે નિર્ભય, સ્મૃતિશક્તિસંપન્ન, વાક્પટુ, શસ્ત્રવિદ્યા તથા શાસ્ત્રજ્ઞાનમાં દૃઢ અને કર્તવ્યકર્મમાં અભ્યાસી હોય—તે રાજાનો દૂત બનવા યોગ્ય છે.

Verse 8

निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा शासनहारकः सामर्थ्यात् पादतो हीनो दूतस्तु त्रिविधः स्मृतः

દૂત ત્રણ પ્રકારનો સ્મૃત થયો છે—(૧) પૂર્ણ અધિકારથી સોંપાયેલ, (૨) મર્યાદિત અધિકારવાળો, અને (૩) માત્ર રાજાનો લખિત આદેશ વહન કરનાર; સામર્થ્યમાં દરેક આગળનો, અગાઉના કરતાં ચોથા ભાગે ઓછો ગણાય છે.

Verse 9

नाविज्ञातं पुरं शत्रोः प्रविशेच्च न शंसदं नय इष्यते इति ख , घ च शासनशासक इति ख , छ च कालमीक्षेत कार्यार्थमनुज्ञातश् च निष्पतेत्

શત્રુના નગરમાં પૂર્વે જાણી લીધા વિના પ્રવેશ ન કરવો અને (શત્રુની) સભામાં પણ ન જવું—આને નય (નીતિ) માનવામાં આવે છે. દૂતએ આદેશવાહક તરીકે અને આવશ્યકતા મુજબ શાસન-પ્રશાસક તરીકે પણ વર્તવું જોઈએ. કાર્યસિદ્ધિ માટે યોગ્ય સમય નિરીક્ષી, અનુમતિ લઈને, પછી પ્રસ્થાન કરવું.

Verse 10

छिद्रञ्च शत्रोर्जानीयात् कोषमित्रबलानि च रागापरागौ जानीयाद् दृष्टिगात्रविचेष्टितैः

શત્રુની કમજોરી (છિદ્ર), તેનો કોષ, મિત્રો અને સૈન્યબળ જાણવું જોઈએ; તેમજ તેની નજર, દેહલક્ષણો અને હાવભાવથી તેની રાગ-અપરાગ (પસંદ-નાપસંદ) ઓળખવી જોઈએ.

Verse 11

कुर्याच्चतुर्विधं स्तोर्त्रं पक्षयोरुभयोरपि तपस्विव्यञ्जनोपेतैः सुचरैः सह संवसेत्

બંને પક્ષોને લાગુ પડે એવું ચાર પ્રકારનું સ્તોત્ર રચવું; અને તપસ્વી-લક્ષણોથી યુક્ત સદાચારીઓ સાથે નિવાસ કરવો.

Verse 12

चरः प्रकाशो दूतः स्यादप्रकाशश् चरो द्विधा बणिक् कृषीबलो लिङ्गी भिक्षुकाद्यात्मकाश् चराः

જે ચર ખુલ્લેઆમ કાર્ય કરે તે દૂત/સંદેશવાહક ગણાય; અને જે ગુપ્ત રીતે ચાલે તે બે પ્રકારનો. ચરો વેપારી, ખેતીમજૂર, ધાર્મિક ચિહ્નધારી વૈરાગી, ભિક્ષુક વગેરેના વેશ ધારણ કરે છે.

Verse 13

यायादरिं व्यसनिनं निष्फले दूतचेष्टिते प्रकृतव्यसनं यत्स्यात्तत् समीक्ष्य समुत्पतेत्

જો શત્રુ વ્યસનગ્રસ્ત હોય અને દૂતનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ જાય, તો આ સ્થિતિમાંથી કયો નવો સંકટ ઊભો થઈ શકે તે વિચારીને તે તરત જ પાછો હટી પ્રસ્થાન કરે.

Verse 14

अनयाद्व्यस्यति श्रेयस्तस्मात्तद्व्यसनं स्मृतं हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरकं तथा

જેનાથી કલ્યાણ (શ્રેયસ) વિક્ષેપ પામે તેને ‘વ્યસન’ (આપત્તિ) કહે છે. તે છે—અગ્નિ, જળ (પૂર), વ્યાધિ, દુર્ભિક્ષ (અકાળ), તથા મરક (મહામારીજન્ય મૃત્યુ).

Verse 15

इति पञ्चविधं दैवं व्यसनं मानुषं परं दैवं पुरुषकारेण शान्त्या च प्रशमन्नयेत्

આ રીતે દૈવજન્ય વ્યસન પાંચ પ્રકારનું છે અને માનુષ (માનવકૃત) વ્યસન પણ છે. દૈવ—ભલે તે પ્રબળ હોય—તોય પુરુષકાર (વ્યક્તિગત પ્રયત્ન) અને શાંતિ-કર્મ દ્વારા શમાવવું જોઈએ.

Verse 16

उत्थापितेन नीत्या च मानुषं व्यसनं हरेत् मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कार्यानुष्ठानमायतिः

યોગ્ય પહેલ અને નીતિ દ્વારા માનુષ વ્યસન દૂર કરવું જોઈએ. ‘મંત્ર’ તે છે જે મંત્રફળની પ્રાપ્તિ કરાવે; અને કાર્યનું યથાવિધી અનુષ્ઠાન જ તેની સિદ્ધિ (સફળ પૂર્ણતા) સુનિશ્ચિત કરે છે.

Verse 17

आयव्ययौ दण्डनीतिरमित्रप्रतिषेधनं व्यसनस्य प्रतीकारो राज्यराजाभिरक्षणं

આવક-ખર્ચનો વિચાર, દંડનીતિનું શાસ્ત્ર, શત્રુનિવારણ, આપત્તિપ્રતિકાર, તથા રાજ્ય અને રાજાનું રક્ષણ—આ રાજ્યનીતિના મુખ્ય વિષયો છે।

Verse 18

इत्यमात्यस्य कर्मेदं हन्ति सव्यसनान्वितः हिरण्यधान्यवस्त्राणि वाहनं प्रजया भवेत्

આ રીતે અમાત્યનું કર્તવ્ય નિર્દિષ્ટ છે. જે વ્યસનોમાં ફસાયેલો હોય તે પોતાનું કાર્ય નાશ કરે છે; પરિણામે સોનું, ધાન્ય, વસ્ત્રો, વાહનો અને સંતાન પણ ગુમાવે છે।

Verse 19

तथान्ये द्रव्यनिचया दन्ति सव्यसना प्रजा प्रजानामापदिस्थानां रक्षणं कोषदण्डयोः

તેમ જ અન્ય ધનસંગ્રહો પણ જાળવવા; અને પ્રજા—even વ્યસનપ્રવણ હોય તો પણ—નિયંત્રિત કરવી. આપત્તિકાળે પ્રજાનું રક્ષણ કોષ અને દંડસત્તા પર આધારિત છે।

Verse 20

दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैर् इति ग , घ , छ , झ , ञ च स्वचरैर् इति ज विफले इति घ , झ , ञ च पौराद्याश्चोपकुर्वन्ति संश्रयादिह दुर्दिनं तूष्णीं युद्धं जनत्राणं मित्रामित्रपरिग्रहः

‘દૃષ્ટિ-વક્ત્ર-વિચેષ્ટિતૈઃ’ દ્વારા ગ, ઘ, છ, ઝ, ઞ અક્ષરો સૂચિત છે; ‘સ્વચરૈઃ’ દ્વારા જ અક્ષર; અને ‘વિફલે’ દ્વારા ઘ, ઝ, ઞ અક્ષરો સૂચિત છે. વધુમાં, આશ્રયના કારણે નગરવાસી વગેરે અહીં સહાય કરે છે—આપત્તિમાં, મૌનમાં, યુદ્ધમાં, જનરક્ષણમાં, અને મિત્ર-અમિત્ર ગ્રહણમાં।

Verse 21

सामन्तादि कृते दोषे नश्येत्तद्व्यसनाच्च तत् भृत्यानां भरणं दानं प्रजामित्रपरिग्रहः

સામંત વગેરેના કારણે શાસનમાં દોષ ઊભો થાય તો તે દોષ અને તેમાંથી ઉપજતી આપત્તિ—બન્નેનું શમન કરવું જોઈએ. સેવકોનું ભરણપોષણ, દાન આપવું, અને પ્રજા તથા મિત્રોની સુરક્ષા/સંગ્રહ કરવો કર્તવ્ય છે।

Verse 22

धर्मकामादिभेदश् च दुर्गसंस्कारभूषणं कोषात्तद्व्यसनाद्धन्ति कोषमूलो हि भूपतिः

ધર્મ, કામ વગેરે પુરુષાર્થોના ભેદ તથા દુર્ગોના સંસ્કાર-ભૂષણ—આ બધું કોષથી જ ટકે છે. કોષ પર વ્યસન/આપત્તિ આવે તો તે નષ્ટ થાય; કારણ કે રાજબળનું મૂળ કોષ છે.

Verse 23

मित्रामित्रावनीहेमसाधनं रिपुमर्दनं दूरकार्याशुकारित्वं दण्डात्तद्व्यसनाद्धरेत्

દંડ દ્વારા રાજા મિત્ર-અમિત્રની વ્યવસ્થા, ભૂમિ અને સોનાની પ્રાપ્તિ, શત્રુઓનું મર્દન તથા દૂરનાં કાર્યોનું પણ શીઘ્ર નિર્વહણ કરે; દંડવ્યવસ્થાથી અવ્યવસ્થાજન્ય આપત્તિ દૂર થાય છે.

Verse 24

सस्तम्भयति मित्राणि अमित्रं नाशयत्यपि धनाद्यैर् उपकारित्वं मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेत्

ધન વગેરે સાધનોથી મિત્રોને સ્થિર રાખવા અને શત્રુનો નાશ કરવો; દાન-ઉપકારથી મિત્રની સહાયતા સુનિશ્ચિત કરી મિત્રને તેની આપત્તિમાંથી ઉગારવો.

Verse 25

राजा सव्यसनी हन्याद्राजकार्याणि यानि च वाग्दण्डयोश् च पारुष्यमर्थदूषणमेव च

રાજા વ્યસનીને દંડ આપે—જે રાજકાર્યોમાં વિઘ્ન કરે, વાણી અને દંડપ્રયોગમાં કઠોરતા કરે, તથા અર્થદૂષણ એટલે આર્થિક દુરુપયોગ/ભ્રષ્ટાચાર કરે.

Verse 26

पानं स्त्री मृगया द्यूतं व्यसनानि महीपतेः आलस्यं स्तब्धता दर्पः प्रमादो द्वैधकारिता

પાન, સ્ત્રીલોલુપતા, મૃગયા અને દ્યુત—આ રાજાના વ્યસનો છે; તેમજ આળસ, હઠ/સ્તબ્ધતા, દર્પ, પ્રમાદ અને દ્વૈધવૃત્તિ પણ.

Verse 27

इति पूर्वोपदिष्टञ्च सचिवव्यसनं स्मृतं अनावृष्टिश् च पीडादौ राष्ट्रव्यसनमुच्यते

આ રીતે પૂર્વે ઉપદેશિત થયેલું ‘સચિવ-વ્યસન’ તરીકે સ્મૃત છે; અને અનાવૃષ્ટિ તથા પીડા આદિ કષ્ટો સહિત ‘રાષ્ટ્ર-વ્યસન’ કહેવાય છે।

Verse 28

विशीर्णयन्त्रप्राकारपरिखात्वमशस्त्रता क्षीणया सेनया नद्धं दुर्गव्यसनमुच्यते

જ્યારે દુર્ગનાં યંત્રો, પ્રાકાર અને પરિખા જર્જરિત થાય, શસ્ત્રોની અછત હોય, અને તે માત્ર ક્ષીણ સેનાથી જ રક્ષિત હોય—ત્યારે તેને ‘દુર્ગ-વ્યસન’ કહે છે।

Verse 29

व्ययीकृतः परिक्षिप्तो ऽप्रजितो ऽसञ्चितस् तथा दषितो दरसंस्थश् च कोषव्यसनमुच्यते

રાજકોષ ત્યારે ‘કોષ-વ્યસન’માં ગણાય છે જ્યારે તે ખર્ચાઈ ગયો હોય, ઉડાડી/ખાલી કરી નાખ્યો હોય, વધારાયો ન હોય (આવક ન આપે), સંગ્રહિત ન હોય, દૂષિત થયો હોય, અને ‘દારા’ના અધિન (સ્ત્રીઓ/ગૃહાશ્રિતોના હાથમાં) મૂકાયેલો હોય।

Verse 30

उपरुद्धं परिक्षिप्तममानितविमानितं संस्तम्भयतीत्यादिः, मित्रात्तद्व्यसनाद्धरेदित्यन्तः पाठः छपुअतके नास्ति अभूतं व्याधितं श्रान्तं दूरायातन्नवागतं

જે અવરોધિત હોય, ઘેરાયેલો હોય, જેને માન ન મળ્યો હોય અથવા અપમાનિત થયો હોય—તેને ધૈર્ય આપી સ્થિર કરવો વગેરે. ‘મિત્ર દ્વારા તે વ્યસનમાંથી ઉગારવો’—આ અંતિમ પાઠ છપુ આવૃત્તિમાં નથી. તેમજ જે નિર્ધન, વ્યાધિગ્રસ્ત, શ્રાંત, દૂરથી આવેલો અથવા નવાગંતુક હોય—તેને પણ સહાય કરવી જોઈએ।

Verse 31

परिक्षीणं प्रतिहतं प्रहताग्रतरन्तथा आशानिर्वेदभूयिष्ठमनृतप्राप्तमेव च

તે સંપૂર્ણ રીતે ક્ષીણ થાય છે, અટકાવવામાં આવે છે અને આઘાત પામે છે; તેની અગ્રણી શક્તિ પણ તૂટી જાય છે. ત્યારબાદ આશાઓ વિષે ભારે નિરાશા તેને ઘેરી લે છે, અને જે પ્રાપ્ત થાય તે પણ અસત્ય/નિરાશાજનક જ નીવડે છે।

Verse 32

कलत्रगर्भन्निक्षिप्तमन्तःशल्पं तथैव च विच्छिन्नवीवधासारं शून्यमूलं तथैव च

જેમ કોઈ મહત્વની ગુહામાં અંદર ફસાયેલું શલ્ય (તીરનું ફળ/કાંટો), તેમ જ જેના આધારભૂત તંતુઓ કાપી નાખ્યા હોય એવો ઘા, અને જેના મૂળાધારનો નાશ થયો હોય—આ બધાં અચિકિત્સ્ય, અસાધ્ય ગણાય છે।

Verse 33

अस्वाम्यसंहतं वापि भिन्नकूटं तथैव च दुष्पार्ष्णिग्राहमर्थञ्च बलव्यसनमुच्यते

યોગ્ય માલિક વિના એકઠી કરેલી સંપત્તિ, તૂટેલા/છેડાયેલા ખજાનામાંથી નીકળેલો માલ, અને બળજબરીથી ઝૂંટવેલું ધન—આને ‘બલવ્યસન’ (બળથી ઉપજતી આપત્તિ) કહેવામાં આવ્યું છે।

Verse 34

दैवोपपीडितं मित्रं ग्रस्तं शत्रुबलेन च कामक्रोधादिसंयुक्तमुत्साहादरिभिर्भवेत्

જે મિત્ર દૈવથી પીડિત હોય, અથવા શત્રુબળથી દબાઈ ગયો હોય, અને કામ-ક્રોધ વગેરેમાં જોડાયેલો હોય—તે ખોટા ઉત્સાહથી શત્રુ બની જાય છે।

Verse 35

अर्थस्य दूषणं क्रोधात् पारुष्यं वाक्यदण्डयोः कामजं मृगया द्यूतं व्यसनं पानकं स्त्रियः

ક્રોધથી ધનનું દૂષણ/નાશ થાય છે અને વાણી તથા દંડમાં કઠોરતા આવે છે. કામથી શિકાર અને જુગાર જન્મે છે; વ્યસનો—મદ્યપાન અને સ્ત્રીલંપટતા।

Verse 36

वाक्पारुष्यं परं लोके उद्वेजनमनर्थकं असिद्धसाधनं दण्डस्तं युक्त्यानयेन्नृपः

વાણીની કઠોરતા લોકમાં મહાદોષ છે; તે નિષ્ફળ રીતે ઉદ્વેગ ઊભો કરે છે અને કોઈ હિતસાધન કરતી નથી. તેથી રાજાએ યુક્તિપૂર્વક તેના માટે યોગ્ય દંડ કરવો જોઈએ।

Verse 37

उद्वेजयति भूतानि दण्डपारुष्यवान् नृपः भूतान्युद्वेज्यमानानि द्विषतां यान्ति संश्रयं

દંડપ્રયોગમાં કઠોર અને બળજબરી કરનાર રાજા પ્રજાને ભયભીત કરે છે; ભયગ્રસ્ત પ્રજા તેના શત્રુઓના આશ્રયે જાય છે।

Verse 38

विवृद्धाः शत्रवश् चैव विनाशाय भवन्ति ते दूष्यस्य दूषणार्थञ्च परित्यागो महीयसः

શત્રુઓ વધીને બળવાન થાય ત્યારે તેઓ નિશ્ચયે વિનાશનું કારણ બને છે; અને દોષનીયને દોષારોપણ કરવા મહાપુરુષનું તેનું પરિત્યાગ કરવું પણ મહત્ત્વનો સિદ્ધાંત છે।

Verse 39

अर्थस्य नीतितत्त्वज्ञैर् अर्थदूषणमुच्यते पानात् कार्यादिनो ज्ञानं मृगयातो ऽरितः क्षयः

નીતિતત્ત્વજ્ઞો ‘અર્થદૂષણ’ આ રીતે કહે છે—પાનથી કાર્ય-અકાર્યનો વિવેક નષ્ટ થાય છે; શિકારથી હાનિ/ઇજા થાય છે; અને શત્રુઓથી વિનાશ થાય છે।

Verse 40

जितश्रमार्थं मृगयां विचरेद्रक्षिते वने धर्मार्थप्राणमाशादि द्यूते स्यात् कलहादिकं

થાક ઉતારવા રક્ષિત વનમાં શિકાર કરી શકાય; પરંતુ જુગારમાં આશા વગેરે ઊભી થઈ ઝઘડા વગેરે દોષ થાય છે અને તે ધર્મ, અર્થ તથા પ્રાણ સુધીનો નાશ કરે છે।

Verse 41

कालातिपातो धर्मार्थपीरा स्त्रीव्यसनाद्भवेत् पानदोषात् प्राणनाशः कार्याकार्याविनिश् चयः

સ્ત્રીવ્યસનથી સમયનો વ્યય અને ધર્મ-અર્થની હાનિ થાય છે; પાનદોષથી પ્રાણનાશ તથા કાર્ય-અકાર્યનો નિર્ણય ન થઈ શકવાની સ્થિતિ થાય છે।

Verse 42

स्कन्धावारनिवेशज्ञो निमित्तज्ञो रिपुं जयेत् स्कन्धावारस्य मध्ये तु सकोषं नृपतेर्गृहं

જે સૈન્યછાવણી ગોઠવવામાં કુશળ અને નિમિત્ત-શકુનનો જાણકાર હોય, તે શત્રુને જીતે છે. છાવણીના મધ્યમાં રાજાનું નિવાસસ્થાન કોષાગારসহ સ્થાપવું જોઈએ.

Verse 43

मौलीभूतं श्रेणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं राजहर्म्यं समावृत्य क्रमेण विनिवेशयेत्

શ્રેણીજન, મિત્રસહાયક, શત્રુપક્ષમાંથી પકડાયેલા/દબાવેલા દળો અને આટવિક (વનવાસી) સૈન્ય—આ બધાને મુકુટાકાર ઘેરામાં ગોઠવી, રાજમહેલને ચારેય બાજુથી ઘેરી ક્રમે ક્રમે સ્થાપવું જોઈએ.

Verse 44

सैन्यैकदेशः सन्नद्धः सेनापतिपुरःसरः परिभ्रमेच्चत्वरांश् च मण्डलेन वहिर् निशि

રાત્રે સેનાપતિ આગળ રહી, સંપૂર્ણ સજ્જ સૈન્યનો એક વિભાગ બહાર મંડલાકાર ફરીને ગસ્ત કરે અને ચૌક/ચત્વરોની પણ દેખરેખ રાખે.

Verse 45

वार्ताः स्वका विजानीयाद्दरसीमान्तचारिणः निर्गच्छेत् प्रविशेच्चैव सर्व एवोपलक्षितः

સીમા અને સીમાંત માર્ગોમાં ફરતા પોતાના ગુપ્તચરો પાસેથી સમાચાર જાણી લે; અને બહાર જનાર કે અંદર આવનાર—બધાને યોગ્ય રીતે નિરીક્ષણ કરીને ઓળખવા જોઈએ.

Verse 46

सामदानं च भेदश् च दण्डोपेक्षेन्द्रजालकं मायोपायाः सप्त परे निक्षिपेत्साधनाय तान्

સામ, દાન, ભેદ, દંડ, ઉપેક્ષા, ઇન્દ્રજાળ (માયાપ્રયોગ) અને માયોપાય—આ સાત ઉપાયો છે; કાર્યસિદ્ધિ માટે વિદ્વાનએ તેમને યથાયોગ્ય રીતે પ્રયોગમાં લેવા જોઈએ.

Verse 47

चतुर्विधं स्मृतं साम उपकारानुकीर्तनात् मिथःसम्बन्ह्दकथनं मृदुपूर्वं च भाषणं

સામ (સમાધાન) ચાર પ્રકારનું સ્મૃત છે—(૧) ઉપકારોનું સ્મરણ અને સ્તુતિ, (૨) સહાયક કાર્યોનું વર્ણન, (૩) પરસ્પર સંબંધ-બંધનોની વાત, અને (૪) મૃદુ તથા શિષ્ટ વાણીથી સંબોધન।

Verse 48

आयाते दर्शनं वाचा तवाहमिति चार्पणं यः सम्प्राप्तधनोत्सर्ग उत्तमाधममध्यमः

આવેલા યાચક/અતિથિને આદરપૂર્વક દર્શન આપીને, વાણીથી ‘આ તારો છે; હું તારો છું’ કહી અર્પણ કરે અને હાથમાં આવેલું ધન ત્યાગે—તે અર્પણની રીત અને ભાવ મુજબ ઉત્તમ, મધ્યમ કે અધમ ગણાય છે।

Verse 49

प्रतिदानं तदा तस्य गृहीतस्यानुमोदनं द्रव्यदानमपूर्वं च स्वयङ्ग्राहप्रवर्तनं

ત્યારે (૧) તેને પ્રતિદાન/પ્રત્યુપહાર આપવો, (૨) જે સ્વીકાર્યું છે તેનું અનુમોદન કરવું, (૩) અગાઉ ન આપેલું દ્રવ્યદાન કરવું, અને (૪) બળજબરી વિના સ્વેચ્છાએ ગ્રહણ કરવા પ્રેરિત કરવું।

Verse 50

देयश् च प्रतिमोक्षश् च दानं पञ्चविधं स्मृतं स्नेहरागापनयनसंहर्षोत्पादनं तथा

દાન પાંચ પ્રકારનું સ્મૃત છે—(૧) દેય (સરળ દાન), (૨) પ્રતિમોક્ષ (મુક્તિ/ઉદ્ધાર માટેનું દાન), (૩) સ્નેહ-રાગ અપનયન (આસક્તિનું નિવારણ), અને (૪) સંહર્ષોત્પાદન (હર્ષ-ઉત્સાહ ઉત્પન્ન કરવું) પણ।

Verse 51

मिथो भेदश् च भेदज्ञैर् भेदश् च त्रिविधः स्मृतः बधो ऽर्थहरणं चैव परिक्लेशस्त्रिधा दमः

ભેદવિદ્યા જાણનારાઓ મુજબ ‘ભેદ’ પરસ્પરને પરસ્પર વિરુદ્ધ ઊભા કરાવવાનો છે અને તે ત્રણ પ્રકારનો સ્મૃત છે. તેમ જ દમન (બળપૂર્વક નિયંત્રણ) પણ ત્રણ પ્રકારનું—વધ, અર્થહરણ, અને પરિક્લેશ (પીડન/ઉત્પીડન)।

Verse 52

प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकद्विष्टान् प्रकाशतः उद्विजेत हतैर् लोकस्तेषु पिण्डः प्रशस्यते

પ્રકાશમાં કે અપ્રકાશમાં વર્તતા હોવા છતાં, લોકદ્વેષ પામેલા લોકોને દૂર રાખવા જોઈએ. તેઓ નષ્ટ થાય ત્યારે લોક શાંત થાય છે, અને તેમના માટે કરેલું પિંડદાન પણ યોગ્ય ગણાય છે.

Verse 53

परिवेशयेदिति ख तथैव सुप्रवर्तनमिति ज , ट च विशेषेणोपनिषिद्योगैर् हन्याच्छस्त्रादिना द्विषः जातिमात्रं द्विजं नैव हन्यात् सामोत्तरं वशे

‘પરિવેશયેત્’—આ ખ-પાઠ છે; તેમજ ‘સુપ્રવર્તનમ્’—જ અને ટ પાઠોમાં છે. વિશેષ કરીને ગુપ્ત/યુક્તિપૂર્ણ ઉપાયો અપનાવી શસ્ત્રાદિ દ્વારા શત્રુઓનો નાશ કરવો. પરંતુ માત્ર જાતિ/જન્મના આધારે દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને કદી ન મારવો; સામ અને યોગ્ય પ્રતિદાન/સમાધાનથી તેને વશમાં કરવો.

Verse 54

प्रलिम्पन्निव चेतांसि दृष्ट्वासाधु पिबन्निव ग्रसन्निवामृतं साम प्रयुञ्जीत प्रियं वचः

ચિત્તો રાગ-મોહથી જાણે લિપ્ત થાય છે એમ જોઈને, અને દુષ્ટ જાણે હાનિકારક વસ્તુ પી રહ્યો છે એમ જોઈને, અમૃત ગળી લેતા હોય તેમ પ્રિય વચનો દ્વારા સામ (સાંત્વ) પ્રયોગ કરવો.

Verse 55

मिथ्याभिशस्तः श्रीकाम आहूयाप्रतिमानितः राजद्वेषी चातिकर आत्मसम्भावितस् तथा

જે ખોટા આરોપથી દોષિત ઠેરવાયો હોય; જે ધનલોભી હોય; જેને બોલાવીને પણ અપમાનિત કરાયો હોય; જે રાજદ્વેષી હોય; અને જે અતિ ઉગ્ર તથા આત્મગર્વથી ભરેલો હોય—આવા લોકો સંભવિત વિરોધી તરીકે શંકાસ્પદ ગણવા યોગ્ય છે.

Verse 56

विच्छिन्नधर्मकामार्थः क्रुद्धो मानी विमानितः अकारणात् परित्यक्तः कृतवैरो ऽपि सान्त्वितः

જેનાં ધર્મ, કામ અને અર્થના પ્રયત્નો વિચ્છિન્ન થયા હોય; જે ક્રોધિત હોય; જે અભિમાની હોય; જે અપમાનિત થયો હોય; જેને કારણ વિના ત્યજી દેવાયો હોય; અને જેણે વૈર બાંધ્યું હોય—એવો માણસ પણ સામ (સાંત્વ) દ્વારા શાંત કરી શકાય છે.

Verse 57

हृतद्रव्यकलत्रश् च पूजार्हो ऽप्रतिपूजितः एतांस्तु भेदयेच्छत्रौ स्थितान्नित्यान् सुशङ्कितान्

જેનુ ધન અને પત્ની હરણ થયાં હોય, તથા જે પૂજ્ય હોવા છતાં યોગ્ય સન્માન ન પામ્યો હોય—એવા લોકો શત્રુછાવણીમાં રહેતા અને સદા શંકિત હોય તો, તેમની દ્વારા ત્યાં ભેદ ઊભો કરવો જોઈએ।

Verse 58

आगतान् पूजयेत् कामैर् निजांश् च प्रशमन्नयेत् सामदृष्टानुसन्धानमत्युग्रभयदर्शनं

આવેલાઓને ઇચ્છિત ઉપચારોથી પૂજી સન્માન આપવું અને પોતાના લોકોને પણ શાંત કરવું. નીતિમાં મુખ્યત્વે સામ (સમાધાન)નો અનુસંધાન કરવો; અને જરૂર પડે ત્યારે અત્યંત ઉગ્ર ભયનું દર્શન કરીને ધાક બેસાડવો।

Verse 59

प्रधानदानमानं च भेदोपायाः प्रकीर्तिताः मित्रं हतं काष्ठमिव घुणजग्धं विशीर्यते

સામ, દાન, માન (સન્માન) અને ભેદ—આ નીતિના ઉપાયો કહેવાયા છે. એકવાર ઘાત પામેલી મિત્રતા ઘૂણખાધેલા લાકડાની જેમ તૂટી વિખેરાઈ જાય છે।

Verse 60

त्रिशक्तिर्देशकालज्ञो दण्डेनास्तं नयेदरीन् मैत्रीप्रधानं कल्याणबुद्धिं सान्त्वेन साधयेत्

ત્રિશક્તિથી યુક્ત અને દેશ-કાળ જાણનાર રાજા દંડ દ્વારા શત્રુઓને વિનાશ તરફ દોરી જાય; પરંતુ જે મૈત્રીપ્રધાન અને કલ્યાણબુદ્ધિવાળો હોય, તેને સાંત્વ (સમાધાન)થી સાધવો।

Verse 61

लुब्धं क्षीणञ्च दानेन मित्रानन्योन्यशङ्कया दण्डस्य दर्शनाद्दुष्टान् पुत्रभ्रातादि सामतः

લોભી અને ક્ષીણને દાનથી જીતવો; મિત્રોને પરસ્પર શંકાથી નિયંત્રિત રાખવા; દુષ્ટોને દંડશક્તિનું દર્શન કરાવી રોકવા; અને પુત્ર-ભ્રાતા વગેરે સ્વજનોને સામથી શાંત કરવા।

Verse 62

दानभेदैश् चमूमुख्यान् योधान् जनपददिकान् सामान्ताटविकान् भेददण्डाभ्यामपराद्धकान्

દાન અને ભેદની નીતિથી સેનાના મુખ્ય, યોદ્ધાઓ તથા જનપદસંબંધિત વર્ગોને વશમાં રાખવા; તેમજ સીમાંત સામંતો અને અરણ્યવાસી ગોઠોને ભેદ અને દંડથી નિયંત્રિત કરવા; અપરાધીઓને વિભાજન અને દંડ દ્વારા દમન કરવું।

Verse 63

देवताप्रतिमानन्तु पूजयान्तर्गतैर् नरैः पुमान् स्त्रीवस्त्रसंवीतो निशि चाद्भुतदर्शनः

જ્યારે અંતર્ગૃહમાં રહેલા પુરુષો દેવતાની પ્રતિમાનું પૂજન કરે છે, ત્યારે રાત્રે સ્ત્રીવસ્ત્ર ધારણ કરેલો એક પુરુષ પ્રગટ થાય છે અને અદ્ભુત દર્શન કરાવે છે।

Verse 64

दानभेदैश् चैव मुख्यान् पौरानिति ज वेतालोल्कापिशाचानां शिवानां च स्वरूपकी कामतो रूपधारित्वं शस्त्राग्न्यश्माम्बुवर्षणं

દાન-ભેદ વગેરે પ્રકારો તથા ‘પૌર’ નામના મુખ્ય વર્ગો મુજબ વર્ગીકરણ જણાવાયું છે; આ રીતે વેતાલ, ઓલ્કા, પિશાચ અને ‘શિવ’ નામના સત્ત્વોના સ્વરૂપો વર્ણવાયા છે. તેઓ ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરે છે અને શસ્ત્ર, અગ્નિ, પથ્થર તથા જળનો વરસાદ કરાવવામાં સમર્થ છે।

Verse 65

तमो ऽनिलो ऽनलो मेघ इति माया ह्य् अमानुषी जघान कीचकं भीम आस्थितः स्त्रीरूपतां

“અંધકાર, પવન, અગ્નિ, મેઘ”—આ અમાનુષી માયા હતી; સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને ભીમે કીચકનો વધ કર્યો।

Verse 66

अन्याये व्यसने युद्धे प्रवृत्तस्यानिवारणं उपेक्षेयं स्मृता भ्रातोपेक्षितश् च हिडिम्बया

અન્યાય, આપત્તિ અથવા યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયેલને રોકવામાં નિષ્ફળ થવું ‘ઉપેક્ષા’ નામનો દોષ સ્મૃતિમાં કહેવાયો છે; અને દૃષ્ટાંતરૂપે હિડિમ્બા દ્વારા એક ભાઈ પણ ઉપેક્ષિત થયો હતો।

Verse 67

मेघान्धकारवृष्ट्यग्निपर्वताद्भुतदर्शनं दरस्थानं च सैन्यानां दर्शनं ध्वजशालिनां

મેઘજન્ય અંધકાર, વરસાદ, અગ્નિ અને પર્વતો વગેરેના અદ્ભુત (અશુભ) દર્શન, તેમજ સેનાઓની વિચિત્ર સ્થિતિ અને ધ્વજધારી દળોનું અસામાન્ય દેખાવું—આ બધાં નિમિત્ત (શકુન) ગણાય।

Verse 68

छिन्नपाटितभिन्नानां संसृतानां च दर्शनं इतीन्द्रजालं द्विषताम्भोत्यर्थमुपकल्पयेत्

શત્રુઓને મોહમાં પાડી પરાજિત કરવા માટે એવું ઇન્દ્રજાળ (માયાવિધાન) રચવું કે તેઓ કાપેલા, ચીરેલા, ભાંગેલા લોકોને—અહીં સુધી કે મૃત્યુ પામીને ગયેલાઓને પણ—ચાલતા-ફરતા દેખે।