Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
આ અધ્યાય રાજનીતિ-પ્રકરણનો આરંભ કરે છે. મંત્ર (પરામર્શ), કોશ (ખજાનો) અને ચતુરંગ સેના—આ ત્રણેના શિસ્તબદ્ધ સંયોજનથી રાજબળ નિર્ધારિત થાય છે. રામ કહે છે કે યુદ્ધ દેવપૂજા સાથે શરૂ કરવું અને ષડ્વિધ બળનું જ્ઞાન રાખવું: સ્થાયી સેના, બોલાવેલી ટુકડીઓ, મિત્રબળ, દ્રોહી/શત્રુ તત્ત્વો, તથા વન/આટવિક-જનજાતિ દળ—એમની મહત્તા અને નબળાઈનો ક્રમ સમજીને. દુર્ગમ ભૂમિમાં સેનાપતિઓની ગતિ, રાજગૃહ અને કોશનું રક્ષણ, તથા અશ્વ–રથ–ગજ–વન્યદળથી સ્તરિત પાર्श્વવ્યૂહ ગોઠવવાની રીત બતાવે છે. મકર, શ્યેન, સૂચી, વીરવક્ત્રા, શકટ, વજ્ર, સર્વતોભદ્ર વગેરે વ્યૂહોનું વર્ણન છે અને ક્યારે ખુલ્લું યુદ્ધ, ક્યારે ગુપ્ત/છલયુદ્ધ—કાળ, દેશ, થાક, રસદનો તાણ અને માનસિક નબળાઈ જોઈને—નક્કી કરાય છે. અંતે દળમાપ, વ્યૂહાંગ (ઉરસ, કક્ષા, પક્ષ, મધ્ય, પૃષ્ઠ, પ્રતિગ્રહ) અને દંડ/મંડળ/ભોગ ગોઠવણીનું વર્ગીકરણ આપી યુદ્ધવિદ્યા ધર્મસંગત વિજ્ઞાન તરીકે સ્થાપિત થાય છે—વિજય, વ્યવસ્થા અને રક્ષણ માટે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजनीतिः राम उवाच षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत् मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સામાદિ’ નામનો 240મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો। હવે 241મો અધ્યાય ‘રાજનીતિ’ શરૂ થાય છે। રામ બોલ્યા—ષડ્વિધ બળને વ્યૂહબદ્ધ કરીને અને દેવતાઓની વિધિવત્ પૂજા કરીને શત્રુ સામે કૂચ કરવું—મૌલ (વંશપરંપરાગત/સ્થાયી), ભૃત (વেতনભોગી), શ્રેણિ (ગણ/નિગમ), સુહૃત્ (મિત્ર), દ્વિષત્ (શત્રુપક્ષમાંથી આવેલ), અને આટવિક (વન્ય) બળ।
Verse 2
पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः
પૂર્વવર્તી અંગ ઉત્તરવર્તી કરતાં વધુ ભારવાળું છે; તેમ જ સેનાઓનાં વ્યસન (દુર્બળતા/આપત્તિ) પણ જાણવાં. ષડંગ શક્તિ એટલે—મંત્ર (પરામર્શ) અને કોષ (ખજાનો), તેમજ પદાતિ, અશ્વ, રથ અને દ્વિપ (હાથી) બળ।
Verse 3
नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः
નદી ઉતાર, કાદવાળાં પ્રદેશો અને દુર્ગોમાં જ્યાં જ્યાં ભય ઊભો થાય, ત્યાં ત્યાં સેનાપતિએ વ્યૂહબદ્ધ બળ સાથે જવું જોઈએ।
Verse 4
नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं
નાયક આગળ કૂચ કરે, પરખાયેલા વીરોથી ઘેરાયેલો. મધ્યમાં ગૃહજન (પત્નીઓ), સ્વામી/રાજા અને કોષ રહે; તેમજ જે બળમાં નબળું હોય તે પણ ત્યાં રાખી રક્ષિત કરવું.
Verse 5
पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं
બન્ને પાર্শ્વે ઘોડા ગોઠવવા; ઘોડેસવાર દળના પાર্শ્વે રથો રહે. રથોના પાર্শ્વે હાથીઓ; અને હાથીઓના પાર্শ્વે આટવી-બળ (વન્ય/અરણ્ય સૈન્ય) મૂકવું.
Verse 6
पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः
પછી કુશળ સેનાપતિ સર્વ વ્યવસ્થા યથાવિધી આગળ ગોઠવી પોતે આગળ વધે. સન્નદ્ધ સૈન્યસમૂહ સાથે ધીમે ધીમે ચાલતાં થાકેલાઓને આશ્વાસન આપે.
Verse 7
यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया
મહાન વ્યૂહ સાથે આગળ વધવું—અગ્રભાગની બન્ને બાજુ પ્રહાર માટે ‘મકર’ વ્યૂહ, અથવા ઊંચા ઉઠેલા પાંખવાળો ‘શ્યેન’ વ્યૂહ, અથવા ‘સૂચી’ વ્યૂહ, અથવા ‘વીરવક્ત્રા’ વ્યૂહ.
Verse 8
पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्
પાછળથી ભય હોય તો ‘શકટ’ (ગાડા-આકાર) વ્યૂહ રચવો. પાર্শ્વે ‘વજ્ર’ નામનો વ્યૂહ રાખવો; અને સર્વ દિશાથી ભય હોય તો ‘સર્વતોભદ્ર’ વ્યૂહ ગોઠવવો.
Verse 9
कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं
પર્વતની ગુફામાં, ઘન શૈલ-વન્ય દુર્ગ પ્રદેશમાં, નીચી ખીણ અને વન-ઘાટના સંકટમાં તે લાંબા માર્ગથી અત્યંત થાકી ગયો, અને ભૂખ-તરસ સહિતના ક્લેશથી ક્ષીણ થયો।
Verse 10
व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि
રોગ, દુર્ભિક્ષ અને મહામારીજન્ય મૃત્યુથી પીડિત, દસ્યુઓથી ભયભીત; કાદવ, ધૂળ અને પાણીના ઢગલાથી અવરોધિત; અને માર્ગ પર આવનજાવન વિખેરાઈને ઢગલા રૂપે થવું—આ દુર્દશાના લક્ષણો છે।
Verse 11
प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं
જે સૂતો હોય, જે ભોજન વખતે વ્યગ્ર થઈ વિક્ષિપ્ત હોય, જે જમીન પર પડ્યો હોય, જે અસ્થિર હોય, જે ચોર અથવા અગ્નિના ભયથી ત્રસ્ત હોય, અને જે વરસાદ-પવનથી આઘાત પામ્યો હોય—એવા લોકો અસહાય માની રક્ષણયોગ્ય છે।
Verse 12
इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत् विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली
આ રીતે આરંભમાં પોતાની સેનાવ્યૂહની રક્ષા કરવી અને શત્રુની અગ્ર-મોહરાયેલી સેના પર પ્રહાર કરી તેને વિખેરવી. જે દેશ-કાળ અનુસાર વિશેષ રીતે અનુકૂળ થાય અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે પોતાની વ્યૂહપ્રકૃતિ બદલે, તે જ બળવાન સેનાપતિ છે।
Verse 13
कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं
પ્રકાશિત અને ખુલ્લું યુદ્ધ જ કરવું; પરંતુ વિપરીત પરિસ્થિતિમાં કૂટયુદ્ધ—ગુપ્ત અને છલયુક્ત યુદ્ધ—અપનાવવું. આવા અચાનક ચઢાઈના સમયે શત્રુ ગભરાટમાં હોય ત્યારે તેને સંહારવો।
Verse 14
वज्रसङ्कटमिति ख , छ च अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः
“વજ્રસંકટ” નામના (રક્ષામંત્ર)માં ‘ખ’ અને ‘છ’ એવા અક્ષરો કહેવાયા છે. તે પરભૂમિમાં રહેનાર, સ્વભૂમિમાં રહેનાર અને સ્વભૂમિ પર જ જન્મેલ/સ્થાપિત થયેલ વ્યક્તિનું રક્ષણ કરે છે; તેમજ પરિસ્થિતિના બળથી ખેંચાઈ ગયેલ અને વનચર વગેરે દ્વારા પાશોથી પકડાયેલ વ્યક્તિનું પણ રક્ષણ કરે છે।
Verse 15
हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्
વ્યૂહભેદ, (યુક્તિથી) દાન/છૂટ આપવી અને શત્રુને ખેંચી અલગ પાડવામાં નિપુણ એવા અગ્રવીર પુરુષો દ્વારા શત્રુ પર પ્રહાર કરવો. પહેલાં સામે આવી દર્શન આપવું, પછી તેમના લક્ષણો જોઈ નિશ્ચય કરીને કાર્ય કરવું।
Verse 16
हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः
પાછળથી પ્રહાર કરવો—બળ અને વેગથી યુક્ત એવા મુખ્ય વીર સાથે પહોંચી. અથવા પાછળથી શત્રુને ગૂંચવણમાં નાખી, પછી આગળથી શૂર દ્વારા પ્રહાર કરાવવો।
Verse 17
आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्
કૂટયોધન શાસ્ત્રમાં આ બે પાર্শ્વ-પ્રહાર સમજાવ્યા છે. વિષમ પ્રદેશમાં ઝડપી યોદ્ધાએ પહેલાં આગળથી આક્રમણ કરવું, અને પછી પાછળથી બળપૂર્વક પ્રહાર કરવો।
Verse 18
पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ
વિષમ પ્રદેશમાં આગળ અને પાછળ—અને એ જ રીતે બંને બાજુઓ પર પણ—આ જ ક્રમ રાખવો. પહેલાં શત્રુની અગ્રસેના અને અટવી/વનબળને રોકવા માટે દળો ગોઠવી યુદ્ધ કરાવી, પછી એ જ ક્રમથી આગળ વધવું।
Verse 19
श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्
જે શત્રુ થાકેલો, મંદ અને યુદ્ધઘોષ વિના હોય તેને દૃઢ યોદ્ધાએ પ્રહાર કરવો; અને જેના વાહનને હજી થાક ન આવ્યો હોય તેને પણ. શત્રુબળને અસ્થિર કરી અથવા તેમની વ્યૂહરચનામાં ભંગ પાડી સતત પ્રયત્નથી કાર્ય કરવું.
Verse 20
जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु
જે માત્ર “હું જીત્યો” એમ માની નિશ્ચિંત અને વિશ્વસ્ત બની ગયો હોય, તેને મંત્ર-નીતિ (ગુપ્ત ઉપાય અને પરામર્શ)નો આશ્રય લઈને સંહાર કરવો. આ સૈન્યછાવણી, નગર, ગામ, પાક, માલિક, પ્રજા વગેરે ક્ષેત્રોમાં પણ લાગુ પડે છે.
Verse 21
विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्
જ્યારે વિરોધી સેનાવ્યૂહ ઢીલો પડી નિષ્કાળજી બને, ત્યારે સાવચેત નાયક તેને નષ્ટ કરે. અથવા માર્ગો બંધ કરીને, જેમ ગાયો પકડી ખેંચે તેમ તેને બહાર ખેંચી લાવી એ જ લક્ષ્ય પર પ્રહાર કરે.
Verse 22
अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं
રાત્રે અચાનક ધાવાના ભયથી જાગી પહેરો આપતાં શત્રુસૈનિકો થાકી જાય છે અને દિવસે સૂઈ જાય છે; ત્યારે નિદ્રાથી વ્યાકુલ અને અસહાય સૈનિકોને સૂતાં જ પ્રહાર કરીને પાડી દેવા।
Verse 23
निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं
રાત્રે લક્ષ્ય નિશ્ચિંત થઈ ઘોર નિદ્રામાં હોય ત્યારે હાથીઓથી અથવા ખડ્ગધારી પુરુષોથી પ્રહાર કરવો. કૂચમાં પહેલાં અગ્રદળ મોકલી પછી વન-દુર્ગમાં પ્રવેશ કરવો.
Verse 24
अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च
અહીં—હજી એકત્રિત રહેલા સૈન્યદળોને ભેદવું; પહેલેથી વિખૂટા પડેલા દળોને ફરી એકત્ર કરી પુનર્વ્યવસ્થિત કરવું; ભયપ્રદ ઉપાયો તથા દ્વાર પર પ્રહાર/બળપૂર્વક પ્રવેશ; અને કોષ-રક્ષા માટે નિયુક્ત ગજરક્ષકના કર્તવ્યકર્મો પણ જણાવ્યા છે।
Verse 25
अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं
આમાં—પ્રગટ ફૂટ ન પડે તેમ શત્રુસેનાનું ભેદન કરવાની નીતિ, મિત્રસંધાન (સંધિ રચવાની કલા), રથકર્મ, વનમાં દિશા અને માર્ગોની તપાસ, તથા ‘વીવધા-સાર’ (યુદ્ધહત્યાના સાર) ના લક્ષણોનું નિર્ધારણ વર્ણવાયું છે।
Verse 26
अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च
અહીં—અન્યનું અનુસરણ અને પીછેહઠ, કાર્યો ઝડપથી સિદ્ધ કરવું, દીન/નીચ લોકોનું અનુસરણ, તથા ઘાત/ઇજા; તેમજ કોટી (પાર્શ્વ) અને જઘન (નિતંબ) સંબંધિત લક્ષણો દર્શાવ્યા છે।
Verse 27
अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च
તેમજ અશ્વકર્મ (ઘોડાં સંબંધિત ફરજો), પત્તિ/પદાતિ સૈનિક માટે સદા શસ્ત્રધારણ, શિબિર તથા માર્ગાદિનું શोधन/સફાઈ, અને પરિખા-કાર્ય (વસ્તિકર્મ) પણ વર્ણવાયું છે।
Verse 28
संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता
જે ભૂમિમાં જાડા ઠૂંઠા, વલ્મીક (દીંમકના ટેકરા), વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને નાનાં કાંટાળાં ઉગાવ ન હોય, તેમજ જ્યાં સાપનો છુપાવ/ભય ન હોય—એવી ભૂમિ પદાતિ માટે અતિ વિષમ માનાતી નથી।
Verse 29
स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः
જે ભૂમિમાં વૃક્ષો અને પથ્થરો ઓછા હોય, જે સહેલાઈથી ઝડપથી પાર કરી શકાય, સ્થિર અને દૃઢ હોય, કંકર-રહિત હોય, કાદવ-રહિત હોય અને સ્વાભાવિક પાણીની નીકાસ ધરાવતી હોય—તે ‘વાજિભૂ’ એટલે ઉત્તમ (ઘોડા-યોગ્ય) ભૂમિ ગણાય છે।
Verse 30
निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता
જ્યાં ઠૂંઠા કે અવરોધક વૃક્ષો ન હોય, ખેતરની મેઢ/કેદારબંધથી જમીન કાપી ન હોય; રથ ચાલે એવી દૃઢ, કાદવ-રહિત, સમતલ/દબાવી સંઘન કરી શકાય તેવી, કાપવા પડે એવા વૃક્ષો વિનાની અને વાંબી, ઊંચા કાંઠા તથા કાદવાળાં કુંડથી રહિત—એવો સ્થળ પ્રશસ્ત છે।
Verse 31
निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि
ઝરણાંથી કાપેલી દુર્ગમ શૈલભૂમિ, વિષમ ધરાતલ અને ‘ગજમેદિની’ (હાથીદળ માટે યોગ્ય ભૂમિ)—આવા પ્રદેશભેદો સેનાબળને જુદી જુદી રીતે સ્વીકારે અને અસર કરે છે; ખાસ કરીને ઉરઃપ્રદેશ વગેરે રચનામાં ભેદ પેદા કરે છે।
Verse 32
प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते
જે ‘પ્રતિગ્રહ’ તરીકે ખ્યાત છે, તે રાજકાર્યોમાં વચ્ચેના અંતર/ખાલી જગ્યા ઢાંકી રક્ષણ કરવા સમર્થ છે; પરંતુ જેમાં તે ન હોય એવો વ્યૂહ તૂટેલો હોય તેમ જણાય છે।
Verse 33
जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता
જે વિજય ઇચ્છે તે ઉતાવળથી યુદ્ધમાં ન ઉતરે; બુદ્ધિમાને લોભ/લાંચથી અડગ (અપ્રતિગ્રહ) રહેવું જોઈએ. જ્યાં રાજા ત્યાં કોષ; કારણ કે રાજતા ખરેખર કોષ પર આધારિત છે।
Verse 34
योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने
ત્યારબાદ યોધાઓને કંઈક દાન આપવું જોઈએ; કશું જ ન આપવું યોગ્ય નથી. રાજવધમાં દ્રવ્યદંડ એક લાખ છે અને રાજપુત્રવધમાં તેનો અડધો.
Verse 35
सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः
સેનાપતિના વધમાં પણ એ જ રીતે પ્રહાર કરવો; હાથી વગેરેને મર્દન (ચકડી નાખવા) બાબતે પણ તેવી જ રીતે ઘા આપવા. નહીંતર વિરોધી અશ્વ, રથ અને દંતી (હાથી) સામે સામસામે યુદ્ધ કરવું.
Verse 36
निःशर्करा गम्यशैलेति ज किं हि दातुमिति घ , ञ च यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः
સેનાપતિ ‘નિઃશર્કરા (કંકર વિનાની જમીન)’ અને ‘ગમ્યશૈલ (જવા યોગ્ય પહાડી માર્ગ)’ જેવા સંકેત-આદેશો આપે, તેમજ ‘હવે શું આપવું?’ જેવા આદેશ પણ—જેથી કસરત અને પાછા ફરતી વેળાએ ભીડ ન થાય. દળોનું મિશ્રણ કર્યા વિના યુદ્ધ કરવું; કારણ કે સંકરથી ગૂંચવણ અને અવ્યવસ્થા થાય છે.
Verse 37
महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः
અતિ સંકુલ યુદ્ધોમાં હાથીનો આશ્રય લેવો જોઈએ. ઘોડાની પ્રતિ-યોધક રક્ષા માટે ત્રણ પુરુષો હોવા જોઈએ.
Verse 38
इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च
આ રીતે ત્રણ ઘોડા નિર્ધારિત કરવા. અને હાથી માટે પાદગોપા (પદાતિ રક્ષક) તરીકે પંદર પુરુષો નિયુક્ત કરવા.
Verse 39
विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः
હાથી-દળ અને રથ-દળ માટે નિર્ધારિત પારિભાષિક શબ્દ ‘વિધાન’ છે. ‘અનીક’ ને યુદ્ધમુખ/વ્યૂહરચના તરીકે સમજવું; તેથી નિયમ મુજબ નવ હાથીઓ ગોઠવવા.
Verse 40
तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः
તેમ જ અનીકના ‘રંધ્ર’ (ખાલી જગ્યા/દુર્બળ અંતર) પાંચ પ્રકારના કહેવાય છે; તેથી અનીકને તે વિભાગ મુજબ વહેંચીને વ્યૂહની યોગ્ય સંપદા (કાર્યક્ષમ ગોઠવણી) સ્થાપવી જોઈએ.
Verse 41
उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः
ઉરઃ-પ્રદેશ અંગે કલ્પનાથી વિભાગ કરી નામ આપવાના ભાગો આ પ્રમાણે કહેવાયા છે—ઉરઃ (વક્ષ), કક્ષા (બગલ), પક્ષ (પાર્શ્વ), મધ્ય, પૃષ્ઠ (પીઠ) અને પ્રતિગ્રહ (આઘાત-ગ્રહણ/આશ્રય-ભાગ)।
Verse 42
कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः
વ્યૂહશાસ્ત્રના જાણકારો ‘કોટી’ નામના વ્યૂહને સપ્તાંગ (સાત અંગવાળો) કહે છે. આ વ્યૂહ ઉરઃ, કક્ષા અને પક્ષોથી યુક્ત છે અને પ્રતિગ્રહ (આઘાત-ગ્રહણ) માટે રચાયેલો છે.
Verse 43
गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः
ગુરુ અને શુક્રના આ નિયમ મુજબ સેનાપતિઓએ કક્ષા (પાર્શ્વ-સ્થાન) ખાલી રાખીને પોતાનું સ્થાન લેવું, અને તેઓ શ્રેષ્ઠ વીર તથા સમર્થ પુરુષોથી ઘેરાયેલા રહેવું.
Verse 44
अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः
તેઓ ભેદ ન પાડતાં યુદ્ધ કરે અને પરસ્પર એકબીજાનું રક્ષણ કરે. મધ્ય-વ્યૂહમાં નબળું સૈન્ય સ્થાપવું અને યુદ્ધનાં મુખ્ય ઉપકરણો પાછળની બાજુ ગોઠવવા.
Verse 45
युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्
યુદ્ધનો પ્રાણ નાયકનો જીવ છે; તે હણાય તો સૈન્ય નાયકવિહોણું બને. તેથી અગ્રભાગે વક્ષરક્ષારૂપે પ્રચંડ હાથીઓ ગોઠવો અને બંને કક્ષોમાં ઉગ્ર રથો સ્થાપો.
Verse 46
हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः
બંને પાંખો પર અશ્વદળ ગોઠવાય ત્યારે તે વ્યૂહ ‘મધ્યભેદી’ કહેવાય. મધ્યભાગમાં અશ્વનીક અને કક્ષોમાં રથનીક સ્થાપવા.
Verse 47
पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये
બંને પાંખો પર ગજનીક ગોઠવવાથી આ વ્યૂહ ‘અંતર્ભેદ્ય’ (અંતઃપ્રવેશી) કહેવાય છે. રથસ્થાને અશ્વો મૂકો અને અશ્વસ્થાને પદાતિ મૂકો.
Verse 48
रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत् यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः
રથો ન હોય તો વ્યૂહમાં સર્વત્ર તેમની જગ્યાએ હાથીઓ ગોઠવવા. અને જો પદાતિ (દંડ) બહુ વધે તો તેને ‘આબાધ’ એટલે અવરોધ કહેવાયું છે.
Verse 49
मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च
મંડલાકાર રીતે સંહત (ઘનિષ્ઠ) વળાંક ‘ભોગ’ કહેવાય છે. ‘દંડ’ના અનેક ભેદો છે—સાંભળો. તિર્યક્ (બાજુ તરફ) ફરતી વૃત્તિ ‘દંડ’ છે, અને ‘ભોગ’ એ તેની વિપરીત અન્ય પ્રકારની વળાંક-વૃત્તિ છે.
Verse 50
मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च
ધનુષ મંડલાકાર હોય તો ‘મંડલ’ કહેવાય. ચારેય તરફથી સમ ગોળ હોય તો ‘સર્વતોવૃત્તિ’. જુદી જુદી/અસમાન વક્રતાઓ હોય તો ‘પૃથગ્વૃત્તિ’. સંહત ન હોય અથવા યોગ્ય રીતે જોડાયેલું ન હોય તો ‘અસંહત’. ફાટેલું/ચીરાયેલું હોય તો ‘પ્રદર’. અતિ કઠોર હોય તો ‘દૃઢક’. ખેંચવામાં અસહ્ય/અનિયંત્ર્ય હોય તો ‘અસહ્ય’. અને મધ્યભાગ પેટની જેમ ફૂલેલો હોય તો ‘કુક્ષિ’ કહેવાય.
Verse 51
प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ
‘પ્રતિષ્ઠ’ (દૃઢ રીતે સ્થાપિત) અને ‘સુપ્રતિષ્ઠ’ (અત્યંત સુસ્થાપિત); ‘શ્યેન’ (બાજ સમ ઝડપી અને દૂરદર્શી); ‘વિજય’ અને ‘સંજય’ (વિજય આપનાર); ‘વિશાલ’; ‘વિજય’ (વિજય સ્વરૂપ); ‘શૂચી’ (પવિત્ર); ‘સ્થૂણાકર્ણ’ (સ્તંભ સમ કાનવાળો); અને ‘ચમૂમુખ’ (સેનાના અગ્રભાગનો નેતા)—આ નામભેદો કહ્યા છે.
Verse 52
सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः
‘સર્પાસ્ય’ અને ‘વલય’ નામનાં આયુધો, તેમજ ‘દંડ’ અને તેના વિવિધ ભેદ—આ બધાં દુર્જેય છે. એ ‘અતિક્રાંત’ અને ‘પ્રતિક્રાંત’ કહેવાય છે; તેમજ ધારણ/સ્થિતિના ભેદથી—બન્ને કક્ષા (બન્ને બાજુ) દ્વારા અને એક જ કક્ષા/પક્ષ દ્વારા—પણ અલગ રીતે નિર્દેશ થાય છે.
Verse 53
अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः
જ્યારે (રેખા/માપ) બન્ને પક્ષ (પક્ષ)ને વટાવી જાય, ત્યારે તેને ‘અતિક્રાંત’ કહે છે. એ જ સ્થિતિના વિપરીતથી બીજા ત્રણ ભેદ થાય છે. અને જ્યારે (રેખા/માપ) પક્ષો તથા ઉરસ્ (છાતી)ને પણ વટાવે, ત્યારે તે ‘પ્રતિષ્ઠ’ કહેવાય; અને તેના વિપરીતથી એક બીજો ભેદ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 54
स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः
‘સ્થૂણાપક્ષ’ ધનુષ્યનો પક્ષ/પાંખ કહેવાય; ‘ધનુઃપક્ષ’ પણ એ જનો અન્ય નામ છે. ‘દંડ’ દ્વિસ્થૂણ (બે સ્તંભવાળો) અને ઊર્ધ્વસ્થ હોય છે. ‘દ્વિગુણ’ એટલે જેના આંતરિક ભાગ દ્વિગણિત હોય; ‘અતિક્રાંતપક્ષ’ એટલે જેના પક્ષ સીમા વટાવી જાય. બીજા પ્રકારમાં ગોઠવણી વિપરીત હોય છે.
Verse 55
द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा
લક્ષણ મુજબ ક્રમે આ જાણવાં—‘દ્વિદંડ’ અને ‘ચતુર્દંડ’; તેમજ ‘ગોમૂત્રિકા’, ‘અહિસંચારી’, ‘શકટ’ અને ‘મકર’ નામના વ્યૂહો.
Verse 56
भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये
‘ભોગભેદ’ નામના વિભાગો સમજાવાયા; તેમજ ‘પરિપ્લવંગક’, ‘દંડપક્ષ’ના બે પક્ષ, ‘યુગારસ્ય’, ‘શકટ’—અને તેમનો વિપરીત વિન્યાસ પણ.
Verse 57
मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ
‘મકર’ અને ‘વ્યતિકીર્ણ’ તથા ‘શેષ’—આ બધું હાથીઓની પંક્તિઓથી ગોઠવાય છે. આ ‘મંડલ’ પ્રકારના વ્યૂહભેદ છે; તેમાં ‘સર્વતોભદ્ર’ અને ‘દુર્જય’ વિશેષ કરીને અજય ગણાય છે.
Verse 58
अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः
બીજો વ્યૂહ ‘અષ્ટાનીક’ છે; પહેલો ‘સર્વતોમુખ’ છે. ‘અર્ધચન્દ્રક’, ‘ઊર્ધ્વાંગ’ અને ‘વજ્રભેદ’—આ ‘સંહતિ’ (સઘન) રચનાના વ્યૂહભેદ છે.
Verse 59
तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः
તેમ જ ‘કર્કટશૃંગી’, ‘કાકપાદ’ અને ‘ગોધિકા’ નામના વ્યૂહો આકારભેદથી ઓળખવા યોગ્ય છે; તે ત્રિ- તથા ચતુર્દળ સેનાવ્યુહરૂપે જ્ઞેય છે.
Verse 60
दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे
સંગ્રામમાં દંડ-પ્રકારના સત્તર વ્યૂહ, મંડલ-પ્રકારના બે, અસંઘાત-પ્રકારના છ અને ભોગ-પ્રકારના પાંચ વ્યૂહ કહેવાયા છે.
Verse 61
पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत् उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्
પક્ષ વગેરેમાંથી એક જ પ્રહારથી વિરોધીને પાડી, બાકીના અંગો/પકડોથી તેને ઘેરી લેવો જોઈએ. અથવા વક્ષસ્થળના પ્રહારથી દબાવી, બંને કટિ-પ્રદેશથી તેને જકડી રાખવો જોઈએ.
Verse 62
परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात् कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्
પ્રતિદ્વંદ્વીની કટિ તરફ આગળ વધી, બંને પક્ષોથી તેને પ્રતિગ્રહ/પ્રતિપકડનો અવસર ન આપતા, બંને કટિથી તેના જઘન-પ્રદેશ પર પ્રહાર કરી અને વક્ષથી દબાવવો જોઈએ.
Verse 63
यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्
જ્યાંથી શત્રુબળ નબળું હોય, જ્યાંથી તે વિભક્ત હોય, અને જ્યાંથી તે અન્ય દ્વારા અધિષ્ઠિત/વ્યસ્ત હોય—એ જ દિશાથી આક્રમણ કરીને શત્રુસેનાને હણવી અને પોતાની સેનાને પુષ્ટ કરવી.
Verse 64
सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं
શત્રુની અતિદૃઢ વ્યૂહરચનાને પોતાના દ્વિગુણ બળથી દબાવી પરાજિત કરવી જોઈએ; અને નબળી રચનાને પોતાના સુસંહત (એકત્રિત) બળથી મર્દન કરવી જોઈએ. સંહત શત્રુબળને પ્રચંડ ગજદળોથી ચીરી તેની શક્તિ તોડી નાખવી જોઈએ.
Verse 65
स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्
જ્યારે હાથ/શસ્ત્રની સ્થિતિ કક્ષ (બગલ) અને વક્ષના પાર्श્વમાં રાખવામાં આવે, ત્યારે તેને ‘દંડક’ સ્થિતિ કહે છે. તે સ્થિતિમાં દંડના પ્રયોગને ક્રમશઃ સ્થાન-પરિવર્તન દર્શાવી પ્રદર્શિત કરવો જોઈએ.
Verse 66
स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः
જો નાડીની ગતિ ‘દંડ’ અને ‘સમપક્ષ’ નામના બંને પ્રમાણને વટાવી જાય, તો તેને ‘દૃઢ’ (સ્થિર/પ્રબળ) કહેવાય છે. અને જો તે ‘પક્ષ’ તથા ‘કક્ષા’ને પણ વટાવે, તો તેને ‘પ્રદારક’ (વિદારક/ઉગ્ર) કહે છે.
Verse 67
कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः
કક્ષા-રક્ષા (પાર्श્વ-રક્ષકો)થી સુરક્ષિત રહીને જે વ્યૂહ પાછો વળે, તેને ‘અસહ્ય’ (અભેદ્ય) કહેવાયું છે. તે ગોઠવણીમાં કક્ષા-પક્ષના રક્ષકો તથા વક્ષ (મધ્ય/કોર) સૈનિકોને સ્થાપિત કરવા જોઈએ; તેમજ ‘કાંત’ અને ‘ખાતક’ને પણ યથાસ્થાને ગોઠવવા જોઈએ.
Verse 68
द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः
જે શસ્ત્રમાં બે દંડ હોય તેને ‘બલય’ કહેવાયું છે; તેમજ ‘કાંત’ અને ‘ખાતક’ નામ પણ (તેના ભેદો માટે) કહેવાયા છે. ચાર વલયવાળો પ્રકાર ‘દુર્જય’ કહેવાય છે—જે શત્રુના બળનું મર્દન કરનાર છે.
Verse 69
कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन् कोटिभ्यां परिकल्पयेदिति घ , ञ च सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः
કક્ષ, પક્ષ અને ઉરસની ગતિઓથી વિષય-રેખાને ફેરવતો ‘ભોગ’ નામનો પરિવર્તક પ્રહાર કરવો; તેની સીમા બે ‘કોટિ’ (બે છેડા)થી નક્કી કરવી. અહીં સર્પચારી, ગોમૂત્રિકા, શર્કટ અને શકટાકૃતિ જેવા વ્યૂહ/ચાલભેદો જણાવ્યા છે.
Verse 70
विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः
‘વિપર્યય’ને ‘અમર’ કહેવામાં આવ્યું છે; તે સર્વ શત્રુઓનો વિમર્દક ગણાય છે. અને કક્ષ, પક્ષ તથા ઉરસનો એકીભાવ ‘મંડલ’ કહેવાય છે.
Verse 71
चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्
ચક્ર, પદ્મ વગેરે ભેદો મંડલના ઉપભેદો છે. તેમજ ‘સર્વતોભદ્ર’ મંડલ વજ્રાક્ષ અને વરકાકની રીત મુજબ રચવું.
Verse 72
अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः
અર્ધચન્દ્ર, શૃંગાટ અને અચલ—આ નામ અને રૂપથી ભિન્ન વ્યૂહો છે. પરિસ્થિતિ મુજબ અનુકૂળ રીતે તેમને ગોઠવવા, જેથી શત્રુબળને રોકી અને પરાવર્તિત કરી શકાય.
Verse 73
अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा
અગ્નિએ કહ્યું—હે દ્વિજ! રાવણનો વધ કરીને રામ અયોધ્યામાં પરત આવ્યો. અગાઉ લક્ષ્મણે રામે ઉપદેશેલી નીતિ અનુસાર ઇન્દ્રજિતનો વધ કર્યો હતો.
Frequently Asked Questions
It enumerates force as a sixfold aggregate: hereditary/standing troops (maula), levies/raised troops (bhūta), friendly/allied contingents (śroṇi-suhṛt), hostile defectors/deserters (dviṣad), and forest/tribal forces (āṭavika), framed as the operational strength to be arrayed before marching.
It presents a sixfold royal capability anchored in mantra (strategic counsel) and kośa (treasury), supported by the four arms of the army—infantry, cavalry, chariots, and elephants—implying that material force is effective only when guided by policy and funded by stable revenue.
It advises open battle as the norm, but prescribes kūṭa-yuddha in adverse or contrary situations—especially during raids, when exploiting confusion, fatigue, complacency, disrupted routes, or day-sleep after night vigilance.
For forward engagement it lists formations like Makara, Śyena, Sūcī, and Vīravaktrā; for rear-threat it recommends Śakaṭa (cart-shaped); for flank-threat Vajra; and for all-sided threat Sarvatobhadra.