Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
આ અધ્યાયમાં શકુન-શાસ્ત્રને રાજધર્મ અને નીતિશાસ્ત્ર સાથે જોડીને, રાજા, સેનાપતિ અને મુસાફરો માટે સંકેતોને કાર્યકારી ‘બુદ્ધિ/માહિતી’ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. આરંભે કાગડાના શકુનો દ્વારા ઘેરાવ, કિલ્લા-યુદ્ધ અને નગરગ્રહણનાં સૂચક લક્ષણો જણાવાય છે; પછી છાવણી અને મુસાફરીમાં ડાબે-જમણે સ્થિતિ, સામે આવી પડવું, તથા અવાજ/કાંવકાંવના ભેદથી શુભાશુભ નક્કી કરવાનું કહે છે. દ્વાર પાસે ‘કાગડા જેવી’ શંકાસ્પદ હલચલને આગચંપી અથવા છેતરપિંડીનું સૂચન માની સામાજિક ચેતવણી આપવામાં આવે છે; તેમજ ચિહ્નો/ટોકન, સંપત્તિનો લાભ-હાનિ અને પ્રાપ્તિનાં પુરાવા સંભાળવાની રીત પણ આવે છે. આગળ કૂતરાંના ભસવા, હૂંકાર/હાઉંકાર, સૂંઘીને ડાબે-જમણે વળવું જેવા શકુનો, અને શરીર-વર્તનનાં સંકેતો—કંપ, રક્તસ્રાવ, ઊંઘ/સ્વપ્નનાં લક્ષણો—વર્ણિત છે. બળદ, ઘોડા, હાથી (ખાસ કરીને મદાવસ્થા, સંભોગ, પ્રસૂતિપશ્ચાત સ્થિતિ) દ્વારા રાજભાગ્ય સૂચવાય છે. યુદ્ધ અને અભિયાનમાં દિશા, પવન, ગ્રહસ્થિતિ અને છત્ર પડવું જેવા વિઘ્નો સાથે પરિણામ જોડાય છે. અંતે પ્રસન્ન સૈન્ય અને શુભ ગ્રહગતિ વિજયનાં, જ્યારે શવભક્ષી પક્ષીઓ અને કાગડાંનો અતિપ્રભાવ રાજ્યક્ષયનાં અપશકુન—એ રીતે શકુનવિચારને ધર્મયુક્ત વ્યૂહમાં સ્થાપિત કરે છે।
Shlokas
Verse 1
मल्लब्धेषु नवपुस्तकेषु प्रायः समान एव तेषामेकतमस्यापि साहाय्येन शोधितुं न स शक्यते अभिधानादिष्वपि तत्रत्यशब्दो नोपलभ्यन्ते अतस्तत्र विरतिः अथैकत्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः शकुनानि पुष्कर उवाच विशन्ति येन मार्गेण वायसा बहवः पुरं तेन मार्गेण रुद्धस्य पुरस्य ग्रहणं भवेत्
નવપ્રાપ્ત હસ્તપ્રતોમાં પાઠ લગભગ સમાન છે; તેમમાંથી કોઈ એકની મદદથી પણ યોગ્ય રીતે સંશોધન શક્ય નથી. શબ્દકોશ વગેરેમાં પણ ત્યાંનો શબ્દ મળતો નથી; તેથી ત્યાં વિરામ લેવાયો. હવે બે સો એકત્રીસમો અધ્યાય—“શકુન” આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું: જે માર્ગે અનેક કાગડા નગરમાં પ્રવેશે, એ જ માર્ગે ઘેરાયેલા નગરનું ગ્રહણ (વિજય) શક્ય બને.
Verse 2
सेनायां यदि वासार्थे निविष्टो वायसो रुवन् वामो भयातुरस्त्रस्तो भयं वदति दुस्तरं
વાસ માટે ગોઠવાયેલા સૈન્યછાવણીમાં જો કાગડો ડાબી બાજુ બેસીને ભયાતુર અને ચકિત થઈ કાગડોળ કરે, તો તે અતિ દુસ્તર ભયનું સૂચન કરે છે.
Verse 3
छायाङ्गवाहनोपानच्छत्रवस्त्रादिकुट्टने मृत्युस्तत्पूजने पूजा तदिष्टकरणे शुभं
છાયા, અંગ, વાહન, પાદુકા, છત્ર, વસ્ત્ર વગેરેને ક્રોધ કે અવમાનથી મારવું/નુકસાન કરવું મૃત્યુનું શકુન છે; પરંતુ તેમની (અધિષ્ઠાતૃ શક્તિઓની) પૂજા કરવાથી પૂજાફળ મળે છે અને ઇષ્ટસિદ્ધિ શુભ થાય છે.
Verse 4
प्रोषितागमकृत्काकः कुर्वन् द्वारि गतागतं रक्तं दग्धं गृहे द्रव्यं क्षिपन्वह्निवेदकः
માલિક બહાર હોય ત્યારે જે કાગડાની જેમ બહાના બનાવી વારંવાર આવતાં-જતાં રહે, દ્વાર પાસે આગળપાછળ કરે, અને ઘરમાં લાલ કે બળેલું દ્રવ્ય ફેંકે—તે અગ્નિનો સૂચક (અર્થાત્ આગ લગાવવાની તૈયારી કરનાર) બને છે.
Verse 5
न्यसेद्रक्तं पुरस्ताच्च निवेदयति बन्धनं पीतं द्रव्यं तथा रुक्म रूप्यमेव तु भार्गव
હે ભાર્ગવ! તે આગળ લાલ નિશાની મૂકે અને બંધન (પ્રતિજ્ઞા/ગિરવી) જાહેર કરે—અર્થાત્ પીળું દ્રવ્ય, તેમજ સોનું અને ચાંદી જ.
Verse 6
यच्चैवोपनयेद् द्रव्यं तस्य लब्धिं विनिर्दिशेत् द्रव्यं वापनयेद्यत्तु तस्य हानिं विनिर्दिशेत्
જે દ્રવ્ય કોઈ વ્યક્તિ પોતે લાવી રજૂ કરે, તે જ તેનું લાભ તરીકે નિર્ધારિત કરવું. અને જે દ્રવ્ય તે દૂર કરાવે અથવા અપહરણ કરાવે, તે જ તેનું હાનિ તરીકે નિર્ધારિત કરવું.
Verse 7
पुरतो धनलब्धिः स्यादाममांसस्य छर्दने भूलब्धिः स्यान् मृदः क्षेपे राज्यं रत्नार्पणे महत्
(સ્વપ્ન/નિમિત્તમાં) આગળ ધન દેખાય તો ધનલાભ થાય. કાચું માંસ ઊલટી થાય તો ભૂમિલાભ થાય. માટીના ઢેલા ફેંકવાથી રાજ્યપ્રાપ્તિ, અને રત્ન અર્પણથી મહાન ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય.
Verse 8
यातुः काको ऽनुकूलस्तु क्षेमः कर्मक्षमो भवेत् न त्वर्थसाधको ज्ञेयः प्रतिकूलो भयावहः
પ્રવાસે નીકળનાર માટે કાગડો અનુકૂળ હોય તો તે ક્ષેમ અને કાર્યસિદ્ધિનું સૂચક છે; પરંતુ તેને ધનલાભનું નિશાન ન માનવું. પ્રતિકૂળ હોય તો તે ભયજનક ગણાય છે.
Verse 9
सम्मुखे ऽभ्येति विरुवन् यात्राघातकरो भवेत् वामः काकः स्मृतो धन्यो दक्षिणो ऽर्थविनाशकृत्
કાગડો સામે થી આવીને કર્કશ અવાજ કરે તો તે યાત્રામાં વિઘ્ન/હાનિ કરનાર શકુન બને છે. ડાબી બાજુનો કાગડો શુભ અને સમૃદ્ધિદાયક માનવામાં આવે છે, જ્યારે જમણી બાજુનો કાગડો ધનનાશક છે.
Verse 10
दुष्करमिति ख , छ च दक्षिणो ऽन्नविनाशकृदिति ग , घ , ञ च वामो ऽनुलोमगः श्रेष्ठो मध्यमो दक्षिणः स्मृतः प्रतिलोमगतिर्वामो गमनप्रतिषेधकृत्
ખ અને છના પ્રસંગે યતિ/છેદને ‘દુષ્કર’ કહે છે; અને ગ, ઘ તથા ઙના પ્રસંગે ‘દક્ષિણ’—જે અન્ન (અર્થાત્ સરળ પાઠ)નો વિનાશક—કહે છે. અનુલોમ ક્રમે ચાલતો ‘વામ’ શ્રેષ્ઠ છે, ‘દક્ષિણ’ મધ્યમ માનવામાં આવે છે. પ્રતિલોમ ક્રમે ચાલતો ‘વામ’ ગમન-પ્રતિષેધક (છંદપ્રવાહમાં અવરોધક) બને છે.
Verse 11
निवेदयति यात्रार्थमभिप्रेतं गृहे गतः एकाक्षरचरणस्त्वर्कं वीक्षमाणो भयावहः
જો કોઈ ઘરમાં જઈ યાત્રા માટે ઇચ્છિત પ્રસ્થાનની વાત જણાવે અને એ જ સમયે સૂર્યને તાકી રહ્યો એક આંખવાળો માણસ ચાલતો ચાલતો આવી પડે, તો તે ભયજનક, આપત્તિ-સૂચક અપશકુન ગણાય છે।
Verse 12
कोटरे वासमानश् च महानर्थकरो भवेत् न शुभस्तूषरे काकः पङ्काङ्कः स तु शस्यते
કોટેરામાં વસનાર મહાન અનર્થનું કારણ બને છે. સૂકા તુષર પર બેઠેલો કાગડો શુભ નથી; પરંતુ કાદવથી ચિહ્નિત (ભીંજેલા ભૂમિમાંથી આવેલો) કાગડો શુભ ગણાય છે।
Verse 13
अमेध्यपूर्णवदनः काकः सर्वार्थसाधकः ज्ञेयाः पतत्रिणो ऽन्ये ऽपि काकवद् भृगुनन्दन
અશુદ્ધ પદાર્થથી ચાંચ ભરેલો કાગડો ‘સર્વાર્થસાધક’—અર્થાત્ સર્વ કાર્યસિદ્ધિ કરાવનાર શુભ નિમિત્ત તરીકે જાણવો. હે ભૃગુનંદન, અન્ય પક્ષીઓને પણ કાગડાની જેમ જ નિમિત્તરૂપે સમજવા.
Verse 14
स्कन्धावारापसव्यस्थाः श्वानो विप्रविनाशकाः इन्द्रस्थाने नरेन्द्रस्य पुरेशस्य तु गोपुरे
સેનાશિબિર (સ્કંધાવાર)ના અપસવ્ય/ડાબા પક્ષે સ્થિત કૂતરાઓને ‘વિપ્રવિનાશક’ કહેવામાં આવ્યા છે. આ નિમિત્ત રાજાના ‘ઇન્દ્રસ્થાન’માં તથા નગરાધીશના ગોપુર (દ્વાર-ગોપુર) પર પણ ગણાય છે।
Verse 15
अन्तर्गृहे गृहेशस्य मरणाय भवेद्भषन् यस्य जिघ्रति वामाङ्गं तस्य स्यादर्थसिद्धये
કૂતરો ઘરના અંદર ભુંકે તો તે ગૃહમાલિક માટે મરણ-સૂચક નિમિત્ત બને છે. પરંતુ જે વ્યક્તિના ડાબા અંગને તે સૂંઘે, તેના માટે અર્થસિદ્ધિ/ધનલાભનું સૂચન કહેવાય છે।
Verse 16
भयाय दक्षिणं चाङ्गं तथा भुजमदक्षिणं यात्राघातकरो यातुर्भवेत् प्रतिमुखागतः
મુસાફર માટે શરીરના જમણા અંગનું ફફડવું ભયનું સૂચક છે અને ડાબા ભુજાનું ફફડવું પણ અશુભ છે. સામેમાંથી આવનાર વ્યક્તિ યાત્રામાં વિઘ્ન પાડનાર બને છે.
Verse 17
मार्गावरोधको मार्गे चौरान् वदति भार्गव अलाभो ऽस्थिमुखः पापो रज्जुचीरमुखस् तथा
હે ભાર્ગવ! માર્ગમાં રસ્તો અટકાવનાર ‘માર્ગાવરોધક’ કહેવાય છે, અને માર્ગના ચોરોની વાત જણાવનાર ચોર-સૂચક ગણાય છે. તેમ જ ‘અલાભ’, ‘અસ્થિમુખ’, ‘પાપ’ અને ‘રજ્જુચીરમુખ’ નામના (અશુભ) પ્રકારો પણ જણાવ્યા છે.
Verse 18
सोपानत्कमुखो धन्यो मांसपूर्णमुखो ऽपि च अमङ्गल्यमुखद्रव्यं केशञ्चैवाशुभं तथा
દ્વારની પાયરી પર ચપ્પલ/પાદત્રાણ સાથે મુખ દેખાય તો શુભ ગણાય; તેમજ મુખ માંસથી ભરેલું દેખાય તો પણ શુભ. પરંતુ મુખ પાસે અમંગળ સૂચક દ્રવ્યો અને વાળ (કેશ) અશુભ છે.
Verse 19
अवमूत्र्याग्रतो याति यस्य तस्य भयं भवेत् यस्यावमूत्र्य व्रजति शुभं देशन्तथा द्रुमं
મૂત્રત્યાગ કરીને તેની જ આગળ (એ જ દિશામાં) ચાલે તો તેને ભય થાય. પરંતુ મૂત્રત્યાગ કરીને શુભ સ્થાન તરફ અથવા (પવિત્ર/શુભ) વૃક્ષ તરફ જાય તો તે મંગળદાયક છે.
Verse 20
नन्वर्थसाधक इत्य् आदिः, गृहे गत इत्य् अन्तःः पाठः ट पुस्तके नास्ति कोटरे इत्य् आदिः सर्वार्थसाधक इत्य् अन्तः पाठः टपुस्तके नास्ति मङ्गलञ्च तथा द्रव्यं तस्य स्यादर्थसिद्धये श्ववच्च राम विज्ञेयास् तथा वै जम्बुकादयः
‘નન્વર્થસાધક…’ થી ‘ગૃહે ગત…’ સુધીનો પાઠ ṭ-પ્રતિમાં નથી; અને ‘કોટરે…’ થી ‘સર્વાર્થસાધક…’ સુધીનો પાઠ પણ ṭ-પ્રતિમાં નથી. (મુખ્ય અર્થ:) હેતુસિદ્ધિ માટે મંગળ અને જરૂરી દ્રવ્યનું સંચય કરવું જોઈએ; અને હે રામ, शकુનવિચારમાં કૂતરા તથા શિયાળ વગેરેને પણ સમજવા.
Verse 21
भयाय स्वामिनि ज्ञेयमनिमित्तं रुतङ्गवां निशि चौरभयाय स्याद्विकृतं मृत्यवे तथा
કૂતરાંનું નિમિત્ત વિના રડવું સ્વામી માટે ભયનું લક્ષણ જાણવું. રાત્રે તે ચોરનો ભય સૂચવે; અને અવાજ વિકૃત હોય તો મૃત્યુનું સૂચક બને છે.
Verse 22
शिवाय स्वामिनो रात्रौ बलीवर्दो नदन् भवेत् उत्सृष्टवृषभो राज्ञो विजयं सम्प्रयच्छति
રાત્રે બળિવર્દ (બળદ) નાદ કરે તો તે સ્વામી માટે શુભ છે. છૂટો મૂકાયેલો વૃષભ રાજાને વિજય આપે છે.
Verse 23
अभयं भक्षयन्त्यश् च गावो दत्तास् तथा स्वकाः त्यक्तस्नेहाः स्ववत्सेषु गर्भक्षयकरा मताः
દાનમાં અપાયેલી ગાયો—પરકી હોય કે પોતાની—જો ‘અભયા’ નામની વનસ્પતિ ખાય, તો તે પોતાના વાછરડાં પ્રત્યેનો સ્નેહ ત્યજી દે છે અને ગર્ભક્ષય (ગર્ભપાત) કરાવનારી માનવામાં આવે છે.
Verse 24
भूमिं पादैर् विनिघ्नन्त्यो दीना भीता भयावहाः आर्द्राङ्ग्यो हृष्टरोमाश् च शृगलग्नमृदः शुभाः
પગોથી જમીનને ઠોકતી—દીન, ભીત અને ભયજનક—ભીના અંગવાળી, રોમાંચિત, અને શિયાળને ચોંટે તેવી કાદવથી લિપ્ત (સ્ત્રીઓ) શુભ શકુન ગણાય છે.
Verse 25
महिष्यादिषु चाप्येतत् सर्वं वाच्यं विजानता आरोहणं तथान्येन सपर्याणस्य वाजिनः
મહિષ વગેરે (અન્ય વાહનો) વિષયે પણ આ બધું વિધિ જાણનાર દ્વારા યોગ્ય રીતે જાહેર કરવું. તેમજ જે ઘોડાની સપર્યા (સેવા-સત્કાર) થાય છે, તેના પર આરોહણ બીજાએ કરવું.
Verse 26
जलोपवेशनं नेष्टं भूमौ च परिवर्तनं विपत्करन्तुरङ्गस्य सुप्तं वाप्यनिमित्ततः
પાણીમાં બેસવું અશુભ છે અને જમીન પર લોટવું પણ અશુભ છે. જેનું શરીર આપત્તિ તરફ ધસી રહ્યું હોય, તેને કારણ વિના આવતી ઊંઘ પણ અપશકુન ગણાય છે.
Verse 27
यवमोदकयोर्द्वेषस्त्वकस्माच्च न शस्यते वदनाद्रुधिरोत्पत्तिर्वेपनं न च शस्यते
યવ અથવા મોદક પ્રત્યે અચાનક દ્વેષ થવો શુભ નથી. તેમ જ મોઢામાંથી લોહી નીકળવું અને કંપન થવું પણ અશુભ લક્ષણો છે.
Verse 28
क्रीडन् वैकः कपोतैश् च सारिकाभिर्मृतिं वदेत् साश्रुनेत्रो जिह्वया च पादलेही विनष्टये
જો એકલો પક્ષી કબૂતરો અને સારિકા (મૈના) સાથે રમતો દેખાય તો તેને મૃત્યુનું પૂર્વસૂચન કહે છે. તેમ જ આંસુભરી આંખો અને જીભથી પગ ચાટવું પણ વિનાશના સંકેત છે.
Verse 29
वामपादेन च तथा विलिखंश् च वसुन्धरां स्वपेद्वा वामपार्श्वेन दिवा वा न शुभप्रदः
ડાબા પગથી જમીન ખૂંચવી/ચિહ્નિત કરવી, અથવા ડાબી બાજુ સૂવું, અથવા દિવસે સૂવું—આ બધું શુભફળ આપતું નથી.
Verse 30
भयाय स्यात् सकृन्मूत्री तथा निद्राविलाननः सपर्यार्हस्येति साधुः विनाशकृदिति ज , ट च आरोहणं न चेद्दद्यात् प्रतीपं वा गृहं व्रजेत्
આરંભમાં માત્ર એક વાર મૂત્ર થવું અને ઊંઘથી ચહેરો મલિન દેખાવું—આ ભયનું સૂચક છે. તે સમયે કોઈ “આ વ્યક્તિ સેવા/સન્માનને પાત્ર છે” એમ કહે તો શુભ; પરંતુ ‘જ’ અને ‘ટ’ અક્ષરો વિનાશકારક કહેવાયા છે. પ્રસ્થાન માટે વાહન/આરોહણ ન આપવામાં આવે અથવા કંઈ પ્રતિકૂળ બને તો પાછા ફરીને ઘરે જવું જોઈએ.
Verse 31
यात्राविघातमाचष्टे वामपार्श्वं तथा स्पृशन् हेषमाणः शत्रुयोधं पादस्पर्शी जयावहः
જો ઘોડો પોતાનો ડાબો પાર्श્વ સ્પર્શે તો યાત્રામાં વિઘ્નનું સૂચન થાય. હેષા કરીને ખુરથી સ્પર્શ કરે તો શત્રુ સાથે યુદ્ધનો સંકેત; ખુર-સ્પર્શી અશ્વ વિજયદાયક ગણાય છે.
Verse 32
ग्रामे व्रजति नागश्चेन् मैथुनं देशहा भवेत् प्रसूता नागवनिता मत्ता चान्ताय भूपतेः
હાથી જો ગામમાં પ્રવેશે તો દેશ-ઉજાડ અથવા ભૂમિહાનિનું સૂચન થાય. જો તે મૈથુનાવસ્થામાં હોય તો પ્રદેશક્ષયનો સંકેત. પ્રસૂતા હાથીણી અથવા મત્ત હાથી—આ રાજાના અંત (મૃત્યુ/વિનાશ)નાં લક્ષણો ગણાય છે.
Verse 33
आरोहणं न चेद्दद्यात् प्रतीपं वा गृहं व्रजेत् मदं वा वारणो जह्याद्राजघातकरो भवेत्
જો કોઈ ચઢવા માટેનું આસન/વાહન ન આપે, અથવા વિરોધી ભાવથી ઘરમાં જાય, અથવા હાથીનું મદ ઉતારી દે, તો તે રાજઘાતનો કારણ/કર્તા બને છે.
Verse 34
वामं दक्षिणपादेन पादमाक्रमते शुभः दक्षिणञ्च तथा दन्तं परिमार्ष्टि करेण च
જમણા પગથી ડાબા પગ પર પગ મૂકવો શુભ ગણાય છે; તેમજ જમણી બાજુના દાંત હાથથી ઘસીને સાફ કરવું પણ શુભ છે.
Verse 35
वृषो ऽश्वः कुञ्जरो वापि रिपुसैन्यगतो ऽशुभः खण्डमेघातिवृष्ट्या तु सेना नाशमवाप्नुयात्
બળદ, ઘોડો અથવા હાથી જો શત્રુસેનામાં પ્રવેશે તો તે અશુભ સંકેત; અને ખંડિત વાદળોથી અતિવૃષ્ટિ થાય ત્યારે સેના વિનાશ પામે છે.
Verse 36
प्रतिकूलग्रहर्क्षात्तु तथा सम्मुखमारुतात् यात्राकाले रणे वापि छत्रादिपतनं भयं
જ્યારે ગ્રહ‑નક્ષત્રો પ્રતિકૂળ હોય અને સામે થી પવન ફૂંકાય, ત્યારે યાત્રાકાળે કે રણમાં પણ છત્ર વગેરે પડવું ભયનું અશુભ શકુન ગણાય છે।
Verse 37
हृष्टा नराश्चानुलोमा ग्रहा वै जयलक्षणं काकैर् योधाभिभवनं क्रव्याद्भिर्मण्डलक्षयः
લોકો હર્ષિત હોવા અને ગ્રહોની અનુકૂળ (સીધી) ગતિ—આ વિજયના લક્ષણો છે. પરંતુ કાગડાં યોધાઓને દબાવી દે અને શવભક્ષી પ્રાણીઓ પ્રબળ થાય તો રાજ્યમંડળનો ક્ષય સૂચવે છે।
Verse 38
प्राचीपश्चिमकैशानी शौम्या प्रेष्ठा शुभा च दिक्
પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઈશાન (ઉત્તર‑પૂર્વ) દિશાઓ સૌમ્ય, અતિ પ્રિય અને શુભ ગણાય છે।
Frequently Asked Questions
It treats omens as situational indicators for decisions in siege, travel, and war—e.g., crow-entry routes for capturing a besieged city, and adverse winds/planetary conditions as signals to anticipate danger or delay action.
A recurring rule is vāma (left) as auspicious in many contexts (e.g., crow on the left; dog sniffing the left side), while frontal obstruction, distorted howling, adverse winds, and certain elephant states (musth, mating, post-calving) are strongly inauspicious for royal security.