Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
પુષ્કર રાજધર્મ–નીતિશાસ્ત્રના પરિપ્રેક્ષ્યમાં સુવ્યવસ્થિત સ્વપ્નશાસ્ત્ર ઉપદેશે છે. સ્વપ્નોને શુભ, અશુભ અને શોક-નાશક એમ વર્ગીકૃત કરી, દેહ અને સમાજસંબંધિત દૃશ્યોને ‘નિમિત્ત’ તરીકે માનવામાં આવ્યા છે. માથા પર ધૂળ/ભસ્મ, મુંડન, નગ્નતા, મેલાં વસ્ત્ર, કાદવ લગાવવો, ઊંચાઈથી પડવું; ગ્રહણ, ઇન્દ્રધ્વજ પડવો, ગર્ભમાં ફરી પ્રવેશ, ચિતા પર ચઢવું, રોગ, પરાજય, ઘર ધરાશાયી થવું અને મર્યાદા-ભંગ કર્મો વગેરે અશુભ ચિહ્નો જણાવ્યા છે અને શುದ್ಧિ તથા વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરનાર પ્રતિકારો સૂચવ્યા છે. પાઠભેદો નોંધ્યા પછી કહે છે કે ઘી/તેલ પીવું કે તેમાં સ્નાન, લાલ માળા, અભ્યંગ જેવા શુભ સ્વપ્નો ખાસ કરીને ન કહ્યા હોય તો વધુ લાભદાયક થાય છે. આગળ સ્નાન, બ્રાહ્મણ અને ગુરુનું સન્માન, તિલ-હોમ, હરિ–બ્રહ્મા–શિવ–સૂર્ય–ગણોની પૂજા, સ્તોત્રપાઠ અને પુરુષસૂક્ત જપનું વિધાન છે. સ્વપ્નના સમય મુજબ ફળ—પ્રથમ પ્રહરે એક વર્ષ, પછી છ માસ, ત્રણ માસ, પખવાડિયું અને ભોર નજીક દસ દિવસમાં—એવું; શુભ સ્વપ્ન પછી ફરી ન સૂવાની સલાહ છે. સ્વપ્નના અંતે રાજા/હાથી/ઘોડો/સોનું, સફેદ વસ્ત્ર, સ્વચ્છ પાણી, ફળદ્રુપ વૃક્ષો, નિર્મળ આકાશ દેખાવું સમૃદ્ધિના નિમિત્ત છે; નિમિત્તને ભાગ્યવાદ નહીં, ધર્મસંગત સુધારાનું સૂચન માનવામાં આવ્યું છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे यात्रा नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टाविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः स्वप्नाध्यायः पुष्कर उवाच स्वप्नं शौभाशुभं वक्ष्ये दुःखप्रहरणन्तथा नाभिं विनान्यत्र गात्रे तृणवृक्षसमुद्भवः
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘યાત્રા’ નામનો ૨૨૭મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૨૮મો ‘સ્વપ્નાધ્યાય’ આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—હું સ્વપ્નોના શુભ‑અશુભ તથા દુઃખહરણ કરનાર ફળ કહું છું. (નિયમ:) નાભિ સિવાય શરીરના અન્ય કોઈ ભાગમાં સ્વપ્નમાં તૃણ અથવા વૃક્ષનું અંકુરણ દેખાય તો તેને લક્ષણ (શકુન) તરીકે જાણવું।
Verse 2
चूर्णं मूर्ध्नि कांस्यानां मुण्डनं नग्नता तथा मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्गः पङ्कदिग्धता
માથા પર ચૂર્ણ/ધૂળ/ભસ્મ ધારણ કરવું, કાંસ્યપાત્રોનો પરિગ્રહ, મુંડન, નગ્નતા, મલિન વસ્ત્ર ધારણ, દેહાભ્યંગ અને કાદવથી લિપ્ત રહેવું—આ બધું બાહ્ય આચાર-લક્ષણ તરીકે ગણાય છે।
Verse 3
उच्चात् प्रपतनञ्चैव विवाहो गीतमेव च तन्त्रीवाद्यविनोदश् च दोलारोहणमेव च
ઊંચાઈ પરથી કૂદી પડવું, લગ્નોત્સવ, ગાન, તંત્રીવાદ્ય દ્વારા વિનોદ અને ઝૂલામાં આરોહણ—આ પણ તેમાં જ સમાવેશ પામે છે।
Verse 4
अर्जनं पद्मलोहानां सर्पाणामथ मारणं शरद्यश्चेति ञ , ट च रक्तपुष्पद्रुमाणाञ्च चण्डालस्य तथैव च
‘ઞ’ અને ‘ટ’ અક્ષરો હેઠળ—પદ્મ-લોહનું અર્જન/સંગ્રહ, સર્પહત્યા, ‘શરદ્ય’ (શરદઋતુ સંબંધિત વિષયો), તેમજ લાલ ફૂલવાળા વૃક્ષો અને ચાંડાલ—એવું સૂચિત છે।
Verse 5
वराहाश्वखरोष्ट्राणां तथा चारोहणक्रिया भक्षणं पक्षिमांसानां तैलस्य कृशरस्य च
વરાહ, અશ્વ, ગધેડો અને ઊંટ પર આરોહણ કરવાની ક્રિયા, પક્ષીમાસનું ભક્ષણ, તેમજ તેલ અને કૃશર (ચોખા-દાળની વાનગી)નું સેવન—આ પણ તેવી જ રીતે (નિયમ/નિષેધ) વિષય તરીકે જણાવાયું છે।
Verse 6
मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च शक्रध्वजाभिपतनं पतनं शशिसूर्ययोः
માતાના ગર્ભમાં પુનઃ પ્રવેશ, ચિતારોહણ, શક્રધ્વજ (ઇન્દ્રધ્વજ)નું પડવું, તથા ચંદ્ર-સૂર્યનું પતન (ગ્રહણલક્ષણ)—આ બધું અપશકુનરૂપ ઉત્પાત-લક્ષણ ગણાય છે।
Verse 7
दिव्यान्तरीक्षभौमानामुत्पातानाञ्च दर्शनं देवद्विजातिभूपानां गुरूणाङ्कोप एव च
દૈવી, અંતરિક્ષીય અને ભૌમ ઉપાતોના દર્શન તથા દેવો, દ્વિજાતિ, રાજાઓ અને ગુરુઓનો કોપ—આ બધું મહા અપશકુન-નિમિત્ત ગણાય છે।
Verse 8
नर्तनं हसनञ्चैव विवाहो गीतमेव च तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यानामपि वादनं
નૃત્ય અને હાસ્ય, તેમજ વિવાહોત્સવ અને ગીત, અને તંત્રીવાદ્ય વિના પણ વાદ્યોનું વादन—આ બધું વાદન/સંગીત-પ્રદર્શનના પ્રકારો છે।
Verse 9
स्रोतोवहाधोगमनं स्नानं गोमयवारिणा पङ्कोदकेन च तथा मशीतोयेन वाप्यथ
વહેતા જળપ્રવાહમાં નીચે તરફ ગમન, ગોમયમિશ્રિત જળથી સ્નાન, કાદવવાળા જળથી તથા ભસ્મમિશ્રિત જળથી સ્નાન—આથી પણ શુદ્ધિ થાય છે।
Verse 10
आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाञ्च मैथुनं हानिश् चैव स्वगात्राणां विरेको वमनक्रिया
કુમારીઓનું આલિંગન, પુરુષો સાથે મૈથુન, તથા પોતાના શરીરની હાનિ—એના શમનાર્થે વિરેચન અને વમન-ક્રિયાનું વિધાન છે।
Verse 11
दक्षिणाशाप्रगमनं व्याधिनाभिभवस् तथा फलानामुपहानिश् च धातूनां भेदनं तथा
દક્ષિણ દિશા તરફ ગમન, રોગથી અભિભૂત થવું, અપેક્ષિત ફળોની હાનિ, તથા ધાતુઓનું ભેદન/વિકાર—આ (દોષ-નિમિત્ત) લક્ષણો કહેવાય છે।
Verse 12
गृहाणाञ्चैव पतनं गृहसम्मार्जनन्तथा क्रीडा पिशाचक्रव्यादवानरान्त्यनरैर् अपि
ઘરોનું ધરાશાયી થવું, ઘરની ઝાડૂ‑સફાઈ, તેમજ રમૂજી ઉપદ્રવ—આ બધું પિશાચો, માંસભક્ષી સત્તાઓ, આદો, વાનરો અને નીચ/વૈરી મનુષ્યો દ્વારા પણ થાય છે।
Verse 13
परादभिभवश् चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः काषायवस्त्रधारित्वं तद्वस्त्रैः क्रीडनं तथा
બીજાઓના હાથેથી પરાજય પણ થાય છે; તેથી વ્યસનજન્ય દુર્ભાગ્ય ઊભું થાય છે. (અન્ય લક્ષણ) કાષાય/ગેરુ વસ્ત્ર ધારણ કરવું અને એ જ વસ્ત્રો સાથે રમવું પણ છે।
Verse 14
तन्त्रीवाद्यविनोदश्चेत्यादिः, तैलस्य कृशरस्य चेत्यन्तः पाठः छ , झ पुस्तकद्वये नास्ति विवाहोत्सव एव चेति ज तासामेव च मैथुनमिति ज हानिश् चैवेत्यादिः क्रीडनं तथेत्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनं इत्यधान्यानि स्वप्नानि तेषामकथनं शुभं
‘તંત્રીવાદ્ય‑વિનોદ’થી લઈને ‘તૈલ અને કૃશર’ સુધીનો પાઠ છ અને ઝ પાંડુલિપિઓમાં નથી. જ પાંડુલિપિમાં ‘વિવાહોત્સવ એવ’ તથા ‘તાસામેવ ચ મૈથુનમ્’ એવો પાઠ છે. ‘હાનિ…’થી ‘…ક્રીડનં તથા’ સુધીનો અંશ પણ જ માં નથી. ઘી/તેલ પીવું, સ્નિગ્ધ દ્રવમાં અવગાહન, લાલ માળા ધારણ કરવી અને અંગ પર અનુલેપન કરવું—આવા સ્વપ્નો અન્યને ન કહીએ તો શુભ ગણાય છે।
Verse 15
भूजश् च स्वपनं तद्वत् कार्यां स्नानं द्विजार्चनं तिलैर् होमो हरिब्रह्मशिवार्कगणपूजनं
ભોજન કરવું અને તે જ રીતે યોગ્ય નિદ્રા લેવી જોઈએ. સ્નાન, દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) પૂજન, તિલથી હોમ, તથા હરિ (વિષ્ણુ), બ્રહ્મા, શિવ, સૂર્ય અને ગણોની પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 16
तथा स्तुतिप्रपठनं पुंसूक्तादिजपस् तथा स्वप्नास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः
તેમજ સ્તુતિઓનું પાઠન અને પુરુષસૂક્ત વગેરેનો જપ પણ કરવો જોઈએ. રાત્રિના પ્રથમ યામમાં આવતાં સ્વપ્નો લગભગ એક વર્ષમાં ફળ આપે છે।
Verse 17
षड्भिर्मासैर् द्वितीये तु त्रिभिर्मासैर् त्रियामिकाः चतुर्थे त्वर्धमासेन दशाहादरुणोदये
દ્વિતીય પદમાં ફળ છ માસમાં; તૃતીયમાં ત્રણ માસમાં; ચતુર્થમાં અર્ધમાસમાં; અને ઉત્તમ સ્થિતિમાં અરુણોદય સમયે દસ દિવસમાં સિદ્ધિ થાય છે।
Verse 18
एकस्यामथ चेद्रात्रौ शुभं वा यदि वाशुभं पश्चादृष्टस्तु यस्तत्र तस्य पाकं विनिर्दिशेत्
જો એક જ રાત્રિમાં શુભ કે અશુભ કોઈ નિમિત્ત દેખાય, તો ત્યારપછી ત્યાં જે દેખાય તેના આધારે તેના ફળપાકનું વિશેષ રીતે નિર્દેશન કરવું।
Verse 19
तस्मात्तु शोभने स्वप्ने पश्चात्स्वापो न शस्यते शैलप्रासादनागाश्ववृषभारोहणं हितं
અતએવ શુભ સ્વપ્ન પછી ફરી ઊંઘવું પ્રશસ્ત નથી. તે સમયે પર્વત, પ્રાસાદ, હાથી, ઘોડા અથવા વૃષભ પર આરોહણનું સ્વપ્ન હિતકારી ગણાયું છે।
Verse 20
द्रुमाणां श्वेतपुष्पाणां गगने च तथा द्विज द्रुमतृणोद्भवो नाभौ तथा च बहुबाहुता
હે દ્વિજ! સ્વપ્નમાં આકાશમાં શ્વેત પુષ્પવાળા વૃક્ષો દેખાવા, નાભિમાંથી વૃક્ષ અને તૃણના અંકુર ઉદ્ભવતા દેખાવા, તેમજ અનેક ભુજાઓ હોવી—આ અહીં વર્ણિત નિમિત્ત-લક્ષણો છે।
Verse 21
तथा च बहुशीर्षत्वं पलितोद्भव एव च सुशुक्रमाल्यधारित्वं सुशुक्लाम्बरधारिता
તથા અનેક મસ્તકો હોવા, અને પલિત (ધવળ) કેશનો ઉદ્ભવ થવો; નિર્મળ શ્વેત માળા ધારણ કરવી, અને અતિ શ્વેત વસ્ત્રો પહેરવા—(આ પણ લક્ષણો છે)।
Verse 22
चन्द्रार्कताराग्रहणं परिमार्जनमेव च शक्रध्वजालिङ्गनञ्च ध्वजोच्छ्रायक्रिया तथा
ચંદ્ર, સૂર્ય તથા તારા/ગ્રહગ્રહણ સંબંધિત વ્રત-નિયમો, શુદ્ધિ માટે પરિમાર્જન, ઇન્દ્રધ્વજનું આલિંગન/સ્પર્શવિધિ અને ધ્વજ ઊંચો કરવાની (ધ્વજોચ્છ્રાય) ક્રિયા પણ વિહિત છે।
Verse 23
भूम्यबुधाराग्रहणं शत्रूणाञ्चैव विक्रिया जयो विवादे द्यूते च सङ्ग्रामे च तथा द्विज
ભૂમિ અને જળધારાઓનું લાભપૂર્વક ગ્રહણ તથા શત્રુઓનો પરાભવ—આ લક્ષણો વિવાદમાં, જુગારમાં અને યુદ્ધમાં પણ વિજય સૂચવે છે, હે દ્વિજ।
Verse 24
भक्षणञ्चार्द्रमांसानाम्पायसस्य च भक्षणं दर्शनं रुधिरस्यापि स्नानं वा रुधिरेण च
આર્દ્ર/કાચા માંસનું ભક્ષણ, પાયસનું ભક્ષણ, રક્તનું દર્શન, અથવા રક્તથી સ્નાન—આ બધું અહીં અશુભ લક્ષણ તરીકે વર્ણવાયું છે।
Verse 25
प्रथमे भागे इति ख भूम्यम्बुधीनां ग्रहणमिति क , छ , ञ च सरारुधिरमद्यानां पानं क्षीरस्य वाप्यथ अस्त्रैर् विचेष्टनं भूमौ निर्मलं गगनं तथा
પ્રથમ વિભાગમાં ‘ખ’ અક્ષર જણાવાયું છે; અને ભૂમિ તથા સમુદ્રોના ગ્રહણ/વશીકરણ માટે ‘ક’, ‘છ’ અને ‘ઞ’ અક્ષરો ઉપદેશિત છે। ત્યારબાદ રક્તમિશ્રિત મદ્યાદિ અથવા દૂધનું પાન, તેમજ મંત્રબલયુક્ત અસ્ત્રોથી ભૂમિ પર વિચિત્ર ચેષ્ટાઓ કરાવવી અને આકાશને નિર્મળ (સ્વચ્છ) કરવું—એ પણ કહેવાયું છે।
Verse 26
मुखेन दोहनं शस्तं महिषीणां तथा गवां सिंहीनां हस्तिनीनाञ्च बडवानां तथैव च
મુખથી દોહન (ચૂસી દૂધ કાઢવું) મહિષીઓ અને ગાયો માટે, તેમજ સિંહણીઓ, હાથીણીઓ અને ઘોડીઓ (બડવા) માટે પણ યોગ્ય/વಿಹિત કહેવાયું છે।
Verse 27
प्रसादो देवविप्रेभ्यो गुरुभ्यश् च तथा द्विज अम्भसा चाभिषेकस्तु गवां शृङ्गच्युतेन च
હે દ્વિજ! દેવો, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો તથા ગુરુઓને પ્રસાદ વહેંચવો જોઈએ; જળથી અભિષેક કરવો અને ગાયોના શિંગના અગ્રભાગથી ટપકેલા જળથી પણ અભિષેક કરવો જોઈએ।
Verse 28
चन्द्राद् भ्रष्टेन वा राम ज्ञेयं राज्यप्रदं हि तत् राज्याभिषेकश् च तथा छेदनं शिरसो ऽप्यथ
હે રામ! ચંદ્રમાંથી ભ્રષ્ટ થયેલું (નિમિત્ત) પણ રાજ્ય આપનારું છે એમ જાણવું; તેમજ તે રાજાભિષેકનું લક્ષણ છે અને ત્યારબાદ શિરચ્છેદનું પણ સૂચન કરે છે।
Verse 29
मरणं वह्निलाभश् च वह्निदाहो गृहादिषु लब्धेश् च राजलिङ्गानां तन्त्रीवाद्याभिवादनं
મૃત્યુ, અગ્નિની પ્રાપ્તિ, ઘર વગેરેમાં અગ્નિદાહ, રાજચિહ્નોની પ્રાપ્તિ, અને તંત્રીવાદ્યાદિ સંગીત સાથે અભિવાદન—આ બધાં (મહત્વનાં) નિમિત્તો કહેવાયા છે।
Verse 30
यस्तु पश्यति स्वप्नान्ते राजानं कुञ्जरं हयं हिरण्यं वृषभङ्गाञ्च कुटुम्बस्तस्य वर्धते
જે વ્યક્તિ સ્વપ્નના અંતે રાજા, હાથી, ઘોડો, સોનું, તેમજ વૃષભો અને શુભ અંગો/શુભ ચિહ્નો જુએ છે, તેના કુટુંબની વૃદ્ધિ થાય છે।
Verse 31
वृषेभगृहशैलाग्रवृक्षारोहणरोदनं घृटविष्ठानुलेपो वा अगम्यागमनं तथा
વૃષભ, ઘર, પર્વતશિખર અથવા વૃક્ષશિખર પર ચઢીને રડવું; ઘી અથવા વિષ્ઠાનો લેપ કરવો; તેમજ અગમ્ય (નિષિદ્ધ) સ્થાન/વિષય તરફ જવું—આ અશુચિ અને અતિક્રમણકારી કર્મો જણાવાયા છે।
Verse 32
सितवस्त्रं प्रसन्नाम्भः फली वृक्षो नभो ऽमलं
શ્વેત વસ્ત્ર, પ્રસન્ન (નિર્મળ) જળ, ફળ આપતું વૃક્ષ અને નિષ્કલંક આકાશ—આ શુભ લક્ષણો છે.
Frequently Asked Questions
Dreams are treated as śubha (auspicious), aśubha (inauspicious), and duḥkha-praharaṇa (sorrow-dispelling), with specific images and bodily/social scenarios mapped to predicted outcomes.
Bathing and purification, honoring brāhmaṇas and gurus, sesame homa, worship of Hari–Brahmā–Śiva–Sūrya–Gaṇas, hymn-recitation, and japa of the Puruṣa-sūkta and related formulas.
By the watch of the night: first watch results mature about a year later; second in six months; third in three months; fourth in half a month; and some culminate within ten days near dawn (aruṇodaya).
It presents a rule that certain prosperity-linked dreams (e.g., unctuous drinking/immersion, red garlands, anointments) retain auspicious potency when kept private, implying restraint and ritual containment of omen-power.
Examples include white garments, clear water, a fruit-bearing tree, a spotless sky, and—toward the end of a dream—seeing a king, elephant, horse, and gold, which is linked to household prosperity.