Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
આ અધ્યાયમાં રાજાના પ્રત્યાહિક (દૈનિક) કર્તવ્યોનું આદર્શ વર્ણન છે. રાજા પ્રભાત પહેલાં ઊઠીને વાદ્યધ્વનિ વચ્ચે છુપાયેલા અથવા વેશ બદલેલા લોકોની તપાસ કરે છે અને પછી આવક-ખર્ચનો હિસાબ જોઈ શાસનની શરૂઆત જ નાણાકીય જવાબદારીથી કરે છે. શૌચ-સ્નાન પછી સંધ્યા, જપ, વાસુદેવ-પૂજન, હોમ અને પિતૃતર્પણ કરીને બ્રાહ્મણોને દાન આપે છે—એ રીતે રાજસત્તા યજ્ઞ-દાનધર્મમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. ત્યારબાદ વૈદ્યે સૂચવેલી ઔષધિ લે છે, ગુરુનો આશીર્વાદ મેળવી સભામાં જઈ બ્રાહ્મણો, મંત્રીઓ અને મુખ્ય પ્રતિનિધિઓ સાથે પૂર્વન્યાય અને પરામર્શથી નિર્ણયો કરે છે. મંત્રરક્ષા પર ભાર છે—ન એકાંતમાં, ન અતિપ્રકાશમાં વર્તવું; આકાર-ઈંગિતથી રહસ્ય લીક થવાની શક્યતા સમજવી. દિવસે સેનાની તપાસ, વાહન-શસ્ત્ર અભ્યાસ, અન્નસુરક્ષા; સાંજે ફરી સંધ્યા, વિચારણા, ગુપ્તચરોની નિયુક્તિ અને અંતઃપુરમાં પણ સાવચેત ગતિ—ધર્મનિયંત્રિત સતત જાગૃતિરૂપ રાજધર્મ દર્શાવવામાં આવ્યો છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे उपायषड्गुणादिर्नाम त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः प्रात्यहिकराजकर्म पुष्कर उवाच अजस्रं कर्म वक्ष्यामि दिनं प्रति यदाचरेत् द्विमुहूर्तावशेषायां रात्रौ निद्रान्त्यजेन्नृपः
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘ઉપાય-ષડ્ગુણાદિ’ નામનો ૨૩૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ૨૩૪મો અધ્યાય ‘રાજાના દૈનિક કર્તવ્યો’ આરંભે છે। પુષ્કર બોલ્યા—હું દરરોજ આચરવા યોગ્ય અવિરત કર્મ કહું છું; રાત્રિના બે મુહૂર્ત બાકી રહે ત્યારે રાજાએ નિદ્રા ત્યાગવી।
Verse 2
वाद्यवन्दिस्वनैर् गीतैः पश्येद् गूढांस्ततो नरान् विज्ञायते न ये लोकास्तदीया इति केनचित्
વાદ્યોના નાદ, વંદીઓની ઘોષણા અને ગીતોથી ગુપ્તવેશધારી પુરુષોને ઓળખવા જોઈએ; જેમના લોકો કોઈને પણ ‘એ તો તેમના જ છે’ એમ જાણીતા નથી।
Verse 3
आयव्ययस्य श्रवणं ततः कार्यं यथाविधि वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत्
ત્યારબાદ નિયમ મુજબ આવક-ખર્ચનો હિસાબ સાંભળવો; પછી સ્વાભાવિક વેગોત્સર્ગ કરીને રાજા સ્નાનગૃહે જાય।
Verse 4
स्नानं कुर्यान्नृपः पश्चाद्दन्तधावनपूर्वकं कृत्वा सन्ध्यान्ततो जप्यं वासुदेवं प्रपूजयेत्
પછી રાજા દાંત સાફ કરીને સ્નાન કરે; ત્યારબાદ સંધ્યા-વિધિ કરીને નિર્ધારિત જપ કરે અને વાસુદેવની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે।
Verse 5
वह्नौ पवित्रान् जुहुयात् तर्पयेदुदकैः पितॄन् बहुक्षयव्ययायामिति ख , छ , ट च आसीनः कर्मविच्छेदमित्यादिः, राजा समाश्रयेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति दद्यात्सकाञ्चीं धेनुं द्विजाशीर्वादसंयुतः
અગ્નિમાં પવિત્ર દ્રવ્યોની આહુતિ આપવી અને જળથી પિતૃઓનું તર્પણ કરવું; પછી દ્વિજોના આશીર્વાદসহ કાઞ્ચીથી શોભિત ધેનુનું દાન કરવું।
Verse 6
अनुलिप्तो ऽलङ्कृतश् च मुखं पश्येच्च दर्पणे ससुवर्णे धृते राजा शृणुयाद्दिवसादिकं
અનુલેપન કરીને અને અલંકૃત થઈ રાજા દર્પણમાં પોતાનું મુખ જુએ; પછી સ્વર્ણ ધારણ કરીને દિવસના શુભ-લક્ષણ વગેરે સાંભળે।
Verse 7
औषधं भिषजोक्तं च मङ्गलालम्भनञ्चरेत् पश्चेद् गुरुं तेन दत्ताशीर्वदो ऽथ व्रजेत्सभां
વૈદ્યે નિર્દેશિત ઔષધિ સેવવી અને મંગળારંભનું શુભ કર્મ કરવું. ત્યારબાદ ગુરુને મળીને તેમનો આશીર્વાદ મેળવી સભામાં જવું.
Verse 8
तत्रस्थो ब्राह्मणान् पश्येदमात्यान्मन्त्रिणस् तथा प्रकृतीश् च महाभाग प्रतीहारनिवेदिताः
ત્યાં ઊભા રહી, હે મહાભાગ, પ્રતીહાર (દ્વારપાલ) દ્વારા નિવેદિત બ્રાહ્મણો, અમાત્યો, મંત્રીઓ તથા રાજ્યના મુખ્ય પ્રતિનિધિઓને જોવો.
Verse 9
श्रुत्वेतिहासं कार्याणि कार्याणां कार्यनिर्णयम् व्यवहारन्ततः पश्येन्मन्त्रं कुर्यात्तु मन्त्रिभिः
ઇતિહાસ (પૂર્વદૃષ્ટાંત) સાંભળી અને કાર્યોનું વિચારણ કરીને, કાર્યોનો યોગ્ય નિર્ણય કરવો. વ્યવહારને અંત સુધી તપાસી પછી મંત્રીઓ સાથે પરામર્શ કરવો.
Verse 10
नैकेन सहितः कुर्यान्न कुर्याद्बहुभिः सह न च मूर्खैर् नचानाप्तैर् गुप्तं न प्रकटं चरेत्
એક વ્યક્તિ સાથે મળીને કાર્ય ન કરવું, તેમજ બહુજન સાથે પણ મળીને ન કરવું. મૂર્ખો કે અવિશ્વસનીય લોકો સાથે સંગ ન કરવો. ગુપ્ત વાત પ્રગટ ન કરવી અને દેખાડૂ જાહેરપણું પણ ન રાખવું.
Verse 11
मन्त्रं स्वधिष्ठितं कुर्याद्येन राष्ट्रं न बाधते आकारग्रहणे राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता
રાજકીય મંત્ર (પરામર્શ) પોતાના નિયંત્રણમાં દૃઢ રાખવો, જેથી રાજ્યને હાનિ ન થાય. રાજાના બાહ્ય લક્ષણો ઓળખવામાં મંત્ર-રક્ષા સર્વોપરી માનવામાં આવે છે.
Verse 12
आकारैर् इङ्गितैः प्रज्ञा मन्त्रं गृह्णन्ति पण्डिताः सांवत्सराणां वैद्यानां मन्त्रिणां वचने रतः
બાહ્ય આકારો અને સૂક્ષ્મ ઇંગિતોથી પ્રાજ્ઞો અભિપ્રેત મંત્રણા ગ્રહણ કરે છે; પંડિતે અનુભવી વૈદ્યો અને મંત્રીઓના વચનોમાં સદા રત રહેવું જોઈએ।
Verse 13
राजा विभूतिमाप्नोति धारयन्ति नृपं हि ते मन्त्रं कृत्वाथ व्यायामञ्चक्रे याने च शस्त्रके
રાજા સમૃદ્ધિ અને રાજમહિમા પ્રાપ્ત કરે છે, કારણ કે તેઓ જ નૃપને ધારણ કરે છે. તેથી મંત્રણા કરીને તેને વ્યાયામ કરવો જોઈએ—રથ/યાન-અભ્યાસ અને શસ્ત્રાભ્યાસ બંનેમાં।
Verse 14
निःसत्त्वादौ नृपः स्नातः पश्येद्विष्णुं सुपूजितं हुतञ्च पावकं पश्येद्विप्रान् पश्येत्सुपूजितान्
નિઃસત્ત્વવિધિના આરંભે રાજા સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક પૂજિત વિષ્ણુના દર્શન કરે; આહુતિ અર્પિત પાવક અગ્નિને જુએ; અને સન્માનિત બ્રાહ્મણોને પણ જુએ।
Verse 15
गुप्तं चाप्रकटं चरेदिति ग , ज , ट च आकार ग्रहणे राज्ञो मन्त्ररक्षा परा मता इत्य् अस्य स्थाने आकारेङ्गिततत्त्वज्ञः कार्याकार्यविचक्षण इति ट पुस्तकपाठः राजाधिभूतिमाप्नोतीति ज भूषितो भोजनङ्कुर्याद् दानाद्यैः सुपरीक्षितं भुक्त्वा गृहीतताम्बूलो वामपार्श्वेन संस्थितः
તે ગુપ્ત અને અપ્રકટ રીતે વિચરે, જેથી આત્મપ્રદર્શન ન થાય. રાજાના આકાર-ઇંગિત ગ્રહણમાં મંત્રરક્ષા સર્વોપરી માનવામાં આવી છે; અર્થાત્ જે આકાર-ઇંગિતના તત્ત્વને જાણે અને કાર્ય-અકાર્યમાં વિવેકી હોય. યોગ્ય ભૂષણ ધારણ કરીને દાનાદિ ઉપાયોથી સુપરીક્ષિત ભોજન કરે; ભોજન કરીને તાંબૂલ લઈ રાજાના ડાબા પાર্শ્વે ઊભો રહે।
Verse 16
शास्त्राणि चिन्तयेद् दृष्ट्वा योधान् कोष्ठायुधं गृहं अन्वास्य पश्चिमां सन्ध्यां कार्याणि च विचिन्त्य तु
યોધાઓ, શસ્ત્રાગાર (કોષ્ઠાયુધ) અને ગૃહવ્યવસ્થા નિરીક્ષીને તે શાસ્ત્રો પર ચિંતન કરે; અને પશ્ચિમ સંધ્યા (સાયંસંધ્યા) આચરીને કરવાપાત્ર કાર્યો પર પણ વિચાર કરે।
Verse 17
चरान् सम्प्रेष्य भुक्तान्नमन्तःपुरचरो भवेत् वाद्यगीतैर् अक्षितो ऽन्यैर् एवन्नित्यञ्चरेन्नृपः
ચરોને મોકલી અને ભોજન કર્યા પછી રાજાએ અંતઃપુરમાં વિહાર કરવો જોઈએ. વાદ્ય-ગીત તથા અન્ય રક્ષણ ઉપાયો વડે સુરક્ષિત રહી નિત્યચર્યામાં પ્રવર્તવું.
Frequently Asked Questions
Mantra-rakṣā—protecting counsel and strategic intent—supported by disciplined conduct (avoiding extremes of solitude or publicity) and awareness that subtle gestures (ākāra/īṅgita) can reveal policy.
It sequences fiscal review and administrative duties alongside sandhyā, japa, Vāsudeva worship, homa, pitṛ-tarpaṇa, and dāna, presenting political authority as legitimate only when anchored in daily spiritual discipline and ethical responsibility.