Adhyaya 244

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्त्रीलक्षणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः चामरादिलक्षणम् अग्निर् उवाच चामरो रुक्मादण्डो ऽग्र्यः छत्रं राज्ञः प्रशस्यते हंसपक्षैर् विरचितं मयूरस्य शुकस्य च

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સ્ત્રીલક્ષણ’ નામનો ૨૪૩મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૪૪મો અધ્યાય ‘ચામરાદિ-લક્ષણ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—સુવર્ણ દંડવાળો ચામર શ્રેષ્ઠ છે; રાજા માટે છત્ર પ્રશંસનીય છે, જે હંસના પંખોથી તથા મયૂર અને શુક (પોપટ)ના પંખોથી બનાવેલું હોય.

Verse 2

पक्षैर् वाथ बलाकाया न कार्यं मिश्रपक्षकैः न शथेति छ जठरमित्यादिः, ततो गुणा इत्य् अन्तः पाठः घ , ञ , पुस्तकद्वये नास्ति चतुरस्यं ब्राह्मणस्य वृत्तं राज्ञश् च शुक्लकं

બલાકા (બગલા/સારસ)ના પંખોથી જ કાર્ય કરવું; મિશ્ર પંખોથી કાર્ય ન કરવું. કેટલીક પાંડુલિપિઓમાં ‘ન શથેઇતિ… જઠરમ્ ઇત્યાદિ’ જેવા પાઠભેદો મળે છે, અને બે નકલોમાં અંતઃપાઠ ‘તતો ગુણાઃ’ નથી. આ દૃષ્ટાંત ચતુર બ્રાહ્મણ અને રાજાના વર્તન વિષે ‘શુક્લક’ તરીકે ઉદ્ધૃત છે.

Verse 3

त्रिचतुःपञ्चषट्सप्ताष्टपर्वश् च दण्डकः भद्रासनं क्षीरवृक्षैः पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैः

દંડક (દંડ) ત્રણ, ચાર, પાંચ, છ, સાત અથવા આઠ પર્વ (ગાંઠ)વાળો કરવો. ભદ્રાસન ક્ષીરવૃક્ષોના કાઠથી બનાવવો અને તેની ઊંચાઈ પચાસ અંગુલ હોવી જોઈએ.

Verse 4

विस्तारेण त्रिहस्तं स्यात् सुवर्णाद्यैश् च चित्रितं धनुर्द्रव्यत्रयं लोहं शृङ्गं दारु द्विजोत्तम

પૂર્ણ વિસ્તારમાં (ધનુષ) ત્રણ હસ્તનું હોવું જોઈએ અને સોનાં વગેરે વડે અલંકૃત કરી શકાય. હે દ્વિજોત્તમ, ધનુષના ત્રણ દ્રવ્ય—લોહ, શૃંગ અને દારુ (લાકડું) છે.

Verse 5

ज्याद्रव्यत्रितयञ्चैव वंशभङ्गत्वचस् तथा दारुचापप्रमाणन्तु श्रेष्ठं हस्तचतुष्टयं

જ્યા (ડોરી) માટેના ત્રણ દ્રવ્ય અને વાંસની પટ્ટી/ત્વચા (બંધન-મજબૂતી માટે) પણ જણાવ્યા છે. લાકડાના ધનુષનું શ્રેષ્ઠ પ્રમાણ ચાર હસ્ત છે.

Verse 6

तदेव समहीनन्तु प्रोक्तं मध्यकनीयसि मुष्टिग्राहनिमित्तानि मध्ये द्रव्याणि कारयेत्

એ જ રીત મધ્યમ અથવા કનિષ્ઠ બળવાળા પ્રતિસ્પર્ધી માટે પણ કહેવાઈ છે. મુષ્ટિ-ગ્રાહ (પકડી નિયંત્રિત કરવા) માટે વચ્ચે જરૂરી દ્રવ્યો તૈયાર રાખવા.

Verse 7

स्वल्पकोटिस्त्वचा शृङ्गं शार्ङ्गलोहमये द्विज कामिनीभ्रूलताकारा कोटिः कार्या सुसंयुता

હે દ્વિજ, શૃંગની કોટિ (ટોચ) નાની રાખીને તેને ચામડાથી આવરી દેવી. શાર्ङ્ગ-લોહમય ધનુષમાં કોટિને સુસંયુત કરીને, કામિનીની ભ્રૂલતા જેવી લતાકાર બનાવવી.

Verse 8

पृथग्वा विप्र मिश्रं वा लौहं शार्ङ्गन्तु कारयेत् शार्ङ्गं समुचितं कार्यं रुक्मविन्दुविभूषितं

માત્ર લોખંડથી અથવા વિપ્ર-ધાતુ મિશ્રિત લોખંડથી શારઙ્ગ ધનુષ બનાવડાવવું જોઈએ. શારઙ્ગ યોગ્ય પ્રમાણમાં ઘડાયેલું હોય અને સુવર્ણ બિંદુ-જડિત શોભાથી વિભૂષિત હોય.

Verse 9

कुटिलं स्फुटितञ्चापं सच्छिद्रञ्च न शस्यते सुवर्णं रजतं ताम्रं कृष्णायो धनुषि स्मृतं

વાંકડું, ફાટેલું અથવા છિદ્રવાળું ધનુષ પ્રશંસનીય નથી. ધનુષ માટે સુવર્ણ, રજત, તામ્ર અને કૃષ્ણાયસ (કાળું લોખંડ) યોગ્ય ગણાય છે એમ સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે.

Verse 10

माहिषं शारभं शार्ङ्गं रौहिषं वा धनुःशुभं चन्दनं वेतसं सालं धावलङ्ककुभन्तरुः

ઉત્તમ ધનુષ માટે માહિષ, શારભ, શારઙ્ગ અથવા રૌહિષ લાકડું નિર્દિષ્ટ છે; તેમજ ચંદન, વેતસ, સાલ, ધાવલ અને લઙ્કક તથા કુભંત નામના વૃક્ષો પણ યોગ્ય છે.

Verse 11

सर्वश्रेष्ठं धनुर्वंशैर् गृहीतैः शरदि श्रितैः पूजयेत्तु धनुः खड्गमन्त्रैस्त्रैलोक्यमोहनैः

શરદઋતુમાં વંશ/બાંસમાંથી મેળવેલા શ્રેષ્ઠ ધનુર્દંડો એકત્ર કરીને, ત્રૈલોક્યમોહન કહેવાતા ખડ્ગ-મંત્રોથી ધનુષનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 12

अयसश्चाथ वंशस्य शरस्याप्यशरस्य च ऋत्विजो हेमवार्णाभाः स्नायुश्लिष्टाः सुपत्रकाः

અવયવો લોખંડના તેમજ વંશ/બાંસના પણ બની શકે છે; તેમજ બાણ અને અબાણ (બાણ ન હોય તેવો ડાર્ટ/બોલ્ટ) માટે પણ નિયમ છે. સ્નાયુ-બંધન મજબૂતીથી ચોંટેલા, સુવર્ણવર્ણી અને ઉત્તમ પાંખવાળા હોવા જોઈએ.

Verse 13

चतुरस्रमित्यादिः, पञ्चाशदङ्गुलोच्छ्रयैर् इत्यन्तः पाठः जपुस्तके नास्ति द्विहस्तमिति ट पूजयेत्तद्धनुरिति ग , घ , ञ च रुक्मपुङ्खाः सुपङ्कास्ते तैलधौताः सुवर्णकाः यात्रायामभिषेकादौ यजेद्वाणधनुर्मुखान्

“ચતુરસ્ર”થી આરંભ કરીને “પચાસ અંગુલ ઊંચાઈ” સુધીનો પાઠ જપુસ્તકમાં મળતો નથી; અન્ય પાઠમાં “બે હાથ” માપ છે. કેટલીક પ્રતીઓ (ગ, ઘ, ઞ)માં “તે ધનુષ્યની પૂજા કરવી” એમ વાંચન છે. બાણો સુવર્ણ-પુંખવાળા, સુગઠિત, મસૃણ, તેલથી ધોયેલા અને સુવર્ણાભ છે; યાત્રા, અભિષેક વગેરે પ્રસંગે બાણ, ધનુષ્ય અને ધનુષ્ય-મુખ (નૉક)ની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 14

सपताकास्त्रसङ्ग्राहसांवत्सरकरान्नृपः ब्रह्मा वै मेरुशिखरे स्वर्गगङ्गातटे ऽयजत्

હે રાજા, ‘સપતાકા’ નામના દિવ્ય અસ્ત્રોના સંગ્રહ માટે વર્ષને પ્રમાણરૂપે સ્થાપનાર બ્રહ્માએ મેરુશિખર પર, સ્વર્ગગંગાના તટે યજ્ઞ કર્યો।

Verse 15

लौहदैत्यं स ददृशे विध्नं यज्ञे तु चिन्तयन् तस्य चिन्तयतो वह्नेः पुरुषो ऽभूद्वली महान्

યજ્ઞમાં આવેલા વિઘ્નનું ચિંતન કરતાં તેણે ‘લૌહ-દૈત્ય’ને અવરોધરૂપે જોયો; અને તે વિચારતાં જ અગ્નિમાંથી એક મહાબલી પુરુષ પ્રગટ થયો।

Verse 16

ववन्दे ऽजञ्च तन्देवा अभ्यनन्दन्त हर्षिताः तस्मात्स नन्दकः कड्गो देवोक्तो हरिरग्रहीत्

તેણે અજ (અજન્મા બ્રહ્મા)ને વંદન કર્યું અને દેવતાઓ હર્ષિત થઈ આનંદિત થયા; તેથી દેવોએ ‘નંદક’ કહેલો તે ખડ્ગ હરિ (વિષ્ણુ)એ ગ્રહણ કર્યો।

Verse 17

तं जग्राह शनैर् देवो विकोषः सो ऽभ्यपद्यत खड्गो नीलो रत्नमुष्टिस्ततो ऽभूच्छतबाहुकः

દેવે તેને ધીમે ધીમે ગ્રહણ કર્યું; મ્યાનમાંથી ખેંચીને તે આગળ વધ્યો. ખડ્ગ નીલવર્ણ હતો, રત્નજડિત મૂઠવાળો; ત્યારબાદ તે ‘શતબાહુક’—સો ભુજાવાળો—રૂપે પ્રગટ થયો।

Verse 18

दैत्यः स गदया देवान् द्रावयामास वै रणे विष्णुना खड्गच्छिन्नानि दैत्यगात्राणि भूतले

તે દૈત્ય ગદા ધારણ કરીને રણમાં દેવોને ખરેખર ભગાડવા લાગ્યો; પરંતુ વિષ્ણુના ખડ્ગથી છેદાયેલા દૈત્યોના અંગો ભૂમિ પર પડ્યા હતા।

Verse 19

पतितानि तु संस्पर्शान्नन्दकस्य च तानि हि लोहभूतानि सर्वाणि हत्वा तस्मै हरिर्वरं

જે પડ્યાં હતાં તે નન્દકના સ્પર્શમાત્રથી જ લોહરૂપ બની ગયાં; તે બધાને સંહાર કરીને હરિએ તેને એક વરદાન આપ્યું।

Verse 20

ददौ पवित्रमङ्गन्ते आयुधाय भवेद्भुवि हरिप्रसादाद् ब्रह्मापि विना विघ्नं हरिं प्रभुं

તેણે ‘પવિત્ર’ આપ્યું—અંગો પર ધારણ કરવાનું રક્ષાસૂત્ર/તાબીઝ; પૃથ્વી પર તે રક્ષણનું સાધન બને છે. હરિપ્રસાદથી બ્રહ્મા પણ વિઘ્ન વિના સિદ્ધિ પામે છે, કારણ કે હરિ પ્રભુ છે।

Verse 21

पूजयामास यज्ञेन वक्ष्ये ऽथो खड्गलक्षणं खटीखट्टरजाता ये दशनीयास्तुते स्मृताः

તેણે યજ્ઞ દ્વારા તેનું/તેમનું પૂજન કર્યું. હવે હું ખડ્ગના લક્ષણો કહું છું; ખટી અને ખટ્ટર ધાતુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ખડ્ગો, હે સ્તુત્ય, ‘દશનીય’ એટલે તપાસવા યોગ્ય તરીકે સ્મૃતિમાં કહેવાયા છે।

Verse 22

कायच्छिदस्त्वाषिकाः स्युर्दृढाः सूर्पारकोद्भवाः तीक्ष्णाश्छेदसहा वङ्गास्तीक्ष्णाःस्युश्चाङ्गदेशजाः

સૂર્પારકમાંથી ઉત્પન્ન આષિકા (ધારો) દૃઢ અને દેહચ્છેદમાં સમર્થ કહેવાય છે. વંગદેશની ધારો તીક્ષ્ણ અને છેદનનો આઘાત સહન કરનારી; તેમજ અંગદેશની ધારો પણ તીક્ષ્ણ માનવામાં આવી છે।

Verse 23

शतार्धमङ्गुलानाञ्च श्रेष्ठं खद्गं प्रकीर्तितं लोहदैत्यमित्यादिः, हर्षिता इत्य् अन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति तस्मात्तु नन्दक इति घ , ञ च महादेव इति ज तदर्धं मध्यमं ज्ञेयं ततो हीनं न धारयेत्

શતાર્ધ અંગુલ (શતાર્ધમઙ્ગુલ) લંબાઈનો ખડ્ગ શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે. અહીં પાઠભેદો દર્શાવ્યા છે—‘લોહદૈત્યમ્’ વગેરે; ‘હર્ષિતા’ પાઠ ‘જ’ પાંડુલિપિમાં નથી; ક્યાંક ‘નન્દક’ અને ‘જ’ પાંડુલિપિમાં ‘મહાદેવ’ પાઠ મળે છે. તે માપનું અર્ધ ‘મધ્યમ’ માનવું; તેનાથી નાનો ખડ્ગ ધારણ ન કરવો.

Verse 24

दीर्घं सुमधुरं शब्दं युस्य खड्गस्य सत्तम किङ्किणीसदृशन्तस्य धारणं श्रेष्ठमुच्यते

હે સત્તમ! જે ખડ્ગનો શબ્દ દીર્ઘ અને અતિમધુર હોય, કિંકિણી (નાની ઘંટડી)ની ઝંકાર જેવો હોય—તે ખડ્ગ ધારણ કરવું શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે।

Verse 25

खड्गः पद्मपलाशाग्रो मण्डलाग्रश् च शस्यते करवीरदलाग्राभो घृतगन्धो वियत्प्रभः

જે ખડ્ગની નોક કમળપત્રના અગ્ર જેવી હોય અને અંતભાગ મંડલ (ચક્ર) જેવો ગોળ હોય તે પ્રશંસનીય છે; તેની ધાર કરવીરપાનના અગ્ર જેવી, ઘી જેવી સુગંધવાળી અને આકાશ જેવી પ્રભાથી તેજસ્વી હોય છે।

Verse 26

समाङ्गुलस्थाः शस्यन्ते व्रणाः खद्गेषु लिङ्गवत् काकोलूकसवर्णाभा विषमास्ते न शोभनाः

શરીર પર સમાન અંગુલ-પરિમાણના ઘા ખડ્ગચિહ્ન જેવી સ્પષ્ટ નિશાની ધરાવતા હોવાથી પ્રશંસનીય ગણાય છે. પરંતુ જે ઘા વિષમ હોય અને કાગડો અથવા ઘુવડ જેવા વર્ણના હોય, તે શુભ નથી।

Verse 27

खड्गे न पश्येद्वदनमुच्छिष्टो न स्पृशेदसिं मूल्यं जातिं न कथयेन्निशि कुर्यान्न शीर्षके

ખડ્ગમાં પોતાનું મુખ (પ્રતિબિંબ) ન જોવું. ઉચ્છિષ્ટ અવસ્થામાં તલવારને સ્પર્શ ન કરવો. રાત્રે તેનું મૂલ્ય અને જાતિ/પ્રકાર (ઉદ્ભવ-પરંપરા) ન કહેવું, અને તેને શિરોભાગે (પથારીના માથા તરફ) ન રાખવું।