Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
આ અધ્યાયમાં આંતરિક દંડથી આગળ વધી વિદેશ નીતિનું વર્ણન છે. પુષ્કર બાહ્ય શત્રુઓ સામે દમનના ઉપાયો કહીને રાજનીતિના ષાડ્ગુણ્યને સ્પષ્ટ કરે છે. દંડ બે પ્રકારનો—પ્રગટ અને ગુપ્ત; લૂંટ, ગામ અને પાકનો નાશ, આગચંપી, વિષપ્રયોગ, નિશાનિત વધ, અપવાદ/નિંદા, પાણી દૂષિત કરવું વગેરે દ્વારા શત્રુનો આધાર કાપવાનો ઉપદેશ છે. જ્યાં સંઘર્ષ લાભદાયક ન હોય અથવા સાધનો ક્ષીણ થાય ત્યાં ‘ઉપેક્ષા’ને ગણિતપૂર્વકની સ્થિતિ માનવામાં આવી છે. પછી માયોપાય—કૃત્રિમ અપશકુન-લક્ષણો, શકુનોની હેરફેર (ઉલ્કાસમાન અગ્નિ-યંત્રો સહિત), પ્રચાર, યુદ્ધનાદ, ‘ઇન્દ્રજાળ’ યુદ્ધમાયા—શત્રુનું મનોબળ તોડવા અને સ્વપક્ષ મજબૂત કરવા માટે જણાવાયા છે. અંતે સંધિ, વિગ્રહ, યાન, આસન, દ્વૈધીભાવ અને સંશ્રય/સમ્શય—આ છ ઉપાયોનું સંહિતાકરણ કરીને સમકક્ષ અથવા વધુ શક્તિશાળી સાથે મૈત્રી, તેમજ પરિસ્થિતિ મુજબ ક્યારે સ્થિર રહેવું, ક્યારે કૂચ કરવી, ક્યારે દ્વિનીતિ અપનાવવી અને ક્યારે શ્રેષ્ઠ શક્તિનો આશ્રય લેવો તે માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महाओपुराणे यात्रामण्डलचिन्तादिर्नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः षाड्गुण्यं पुष्कर उवाच सामभेदौ मया प्रोक्तौ दानदण्डौ तथैव च दण्डः स्वदेशे कथितः परदेशे व्रवीमि ते
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘યાત્રા-મંડલ-ચિંતાદિ’ નામનો દ્વિશત દ્વાત્રિંશમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘ષાડ્ગુણ્ય’—નીતિના છ ઉપાયો—વિષયક દ્વિશત ત્રયસ્ત્રિંશમો અધ્યાય આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—મેં સામ અને ભેદ, તેમજ દાન અને દંડ પણ સમજાવ્યા છે. સ્વદેશમાં દંડની રીત કહી છે; હવે પરદેશ સંબંધિત નીતિ તને કહું છું।
Verse 2
शत्रुं जिहीर्षुरुच्छिन्द्यादिति घ , ञ च प्रकाशश्चाप्रकाशश् च द्विविधो दण्ड उच्यते लुण्ठनं ग्रामघातश् च शस्यघातो ऽग्निदीपनं
શત્રુને વશ કરવા ઇચ્છનારએ તેના સાધન અને સહાયને કાપી નાખવી—એવો નિયમ કહેવાયો છે. દંડ બે પ્રકારનો—પ્રકાશ (જાહેર) અને અપ્રકાશ (ગુપ્ત) કહેવાય છે. તેમાં લૂંટ, ગામઘાત, શસ્યઘાત અને અગ્નિદીપન (આગ લગાવવી) આવે છે.
Verse 3
प्रकाशो ऽथ विषं वह्निर्विविधैः पुरुषैर् बधः दूषणञ्चैव साधूनामुदकानाञ्च दूषणं
વધુમાં રહસ્ય પ્રગટ કરવું, વિષપ્રયોગ, અગ્નિપ્રયોગ, વિવિધ પુરુષો દ્વારા વધ, સજ્જનોની બદનામી અને જળનું દૂષણ—આ પણ (ઉપાયો) છે.
Verse 4
दण्डप्रणयणं प्रोक्तमुपेक्षां शृणु भार्गव यदा मन्यते नृपती रणे न मम विग्रहः
દંડનીતિનો પ્રયોગ જણાવાયો; હવે, હે ભાર્ગવ, ‘ઉપેક્ષા’ સાંભળો—જ્યારે રાજા યુદ્ધમાં માને કે ‘મારા સાથે વિગ્રહ (ટક્કર) નથી’.
Verse 5
अनर्थायानुबन्धः स्यात् सन्धिना च तथा भवेत् सामलब्धास्पदञ्चात्र दानञ्चार्थक्षयङ्करं
સંધિથી અનર્થોની કડી ઊભી થઈ શકે; અને શાંતિ-સંધિથી પણ તેમ જ થઈ શકે. વધુમાં, અહીં સામ દ્વારા દૃઢ આધાર ન મળ્યો હોય તો દાન પણ અર્થક્ષયનું કારણ બને છે.
Verse 6
भेददण्डानुबन्धः स्यात्तदोपेक्षां समाश्रयेत् न चायं मम शक्नोति किञ्चित् कर्तुमुपद्रवं
ભેદ અને દંડનો ક્રમ અપનાવી પછી ઉપેક્ષાનો આશ્રય લેવો જોઈએ. કારણ કે આ વ્યક્તિ મને કોઈપણ પ્રકારનો ઉપદ્રવ કે હાનિ કરી શકતો નથી.
Verse 7
न चाहमस्य शक्नोमि तत्रोपेक्षां समाश्रयेत् अवज्ञोपहतस्तत्र राज्ञा कार्यो रिपुर्भवेत्
હું તે વિષયમાં તેના પ્રત્યે ઉપેક્ષા ધારણ કરી શકતો નથી; અવમાનથી ઘાયલ થયેલો ત્યાં શત્રુ બની જાય છે, તેથી રાજાએ તેને શત્રુ સમાન જ વર્તાવવો જોઈએ.
Verse 8
मायोपायं प्रवक्ष्यामि उत्पातैर् अनृतैश् चरत् शत्रोरुद्वेजनं शत्रोः शिविरस्थस्य पक्षिणः
હું એક માયોપાય કહું છું—કૃત્રિમ અપશકુન અને ખોટા અહેવાલો ફેલાવી ફરતાં ફરતાં શત્રુમાં ભય ઉત્પન્ન કરવો; ખાસ કરીને શત્રુના શિબિરમાં રહેલા પક્ષીઓ દ્વારા (તેમને વશ કરી) ગભરાટ પેદા કરવો.
Verse 9
स्थूलस्य तस्य पुच्छस्थां कृत्वोल्कां विपुलां द्विज विसृजेच्च ततश् चैवमुल्कापातं प्रदर्शयेत्
હે દ્વિજ! તે સ્થૂલ (યંત્ર/પ્રક્ષેપ્ય)ના પુચ્છભાગે મોટી અગ્નિશલાકા (ઉલ્કા) બાંધી પછી તેને છોડવી; આમ ‘ઉલ્કાપાત’ નામનો દૃશ્યપ્રભાવ દર્શાવી શકાય છે.
Verse 10
एवमन्ये दर्शनीया उत्पाता बहवो ऽपि च उद्वेजनं तथा कुर्यात् कुहकैर् विविधैर् द्विषां
આ રીતે અન્ય પણ ઘણા દેખાતા અપશકુન દર્શાવી શકાય છે; તેમજ વિવિધ કુહક-ઉપાયો દ્વારા શત્રુઓમાં તેવી જ ગભરાટ પેદા કરવી જોઈએ.
Verse 11
सांवत्सरास्तापसाश् च नाशं ब्रूयुः प्ररस्य च जिगीषुः पृथिवीं राजा तेन चोद्वेजयेत् परान्
જો સાંવત્સર (વાર્ષિક જ્યોતિષી) અને તપસ્વીઓ શત્રુના નાશની ઘોષણા કરે, તો પૃથ્વી જીતવા ઇચ્છતો રાજા તે આધારે વિરોધીઓમાં ભય પેદા કરે.
Verse 12
देवतानां प्रसादश् च कीर्तनीयः परस्य तु आगतन्नो ऽमित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्
દેવતાઓની પ્રસન્નતા તથા પરમની કૃપાનું કીર્તન કરવું જોઈએ; અને શત્રુબળ આપણાં પર આવી પડે ત્યારે નિર્ભય થઈ શત્રુસેનાને પ્રહાર કરો।
Verse 13
एवं ब्रूयाद्रणे प्राप्ते भग्नाः सर्वे परे इति क्ष्वेडाः किलकिलाः कार्या वाच्यः शत्रुर्हतस् तथा
યુદ્ધ શરૂ થતાં એમ કહેવું—“બધા શત્રુદળો ભંગ થયા!”; ઊંચા રણનાદ અને કિલકિલા ધ્વનિ કરવી, તેમજ “શત્રુ હત થયો” એમ પણ જાહેર કરવું।
Verse 14
देवाज्ञावृंहितो राजा सन्नद्धः समरं प्रति इन्द्रजालं प्रवक्ष्यामि इन्द्रं कालेन दर्शयेत्
દેવાજ્ઞાથી બળવત્તર થયેલો રાજા, યુદ્ધ માટે સન્નદ્ધ થઈ સમર તરફ આગળ વધે છે। હવે હું ઇન્દ્રજાલ (માયાયુદ્ધ-વિદ્યા) કહું છું; યોગ્ય સમયે ઇન્દ્રને દર્શનીય કરવો જોઈએ।
Verse 15
चतुरङ्गं बलं राजा सहायार्थं दिवौकसां बलन्तु दर्शयेत् प्राप्तं रक्तवृष्टिञ्चेन्द्रपौ
દિવૌકસોના સહાયાર્થે રાજાએ ચતુરંગી સેનાનું પ્રદર્શન કરવું જોઈએ; અને ઇન્દ્રધ્વજ સાથે સંબંધિત રક્તવૃષ્ટિનું અપશકુન પણ બન્યું છે એમ માનવું જોઈએ।
Verse 16
छिन्नानि रिपुशीर्षाणि प्रासादाग्रेषु दर्शयेत् षाड्गुण्यं सम्प्रवक्ष्यामि तद्वरौ सन्धिविग्रहौ
શત્રુઓનાં કાપેલા મસ્તકો પ્રાસાદોના શિખરો પર દર્શાવવાં જોઈએ (ભય પ્રસરાવવા)। હવે હું ષાડ્ગુણ્ય—રાજનીતિના છ ઉપાયો—વિસ્તારથી કહું છું; તેમાં બે શ્રેષ્ઠ છે સંધિ અને વિગ્રહ (યુદ્ધ/વૈર)।
Verse 17
सन्धिश् च विग्रहश् चैव यानमासनमेव च द्वैधीभावः संशयश् च षड्गुणाः परिकीर्तिताः
સંધિ અને વિગ્રહ, યાન (અભિયાન) અને આસન (સ્થિર રહેવું), દ્વૈધીભાવ તથા સંશય—આ રાજનીતિના છ ઉપાયો તરીકે કથિત છે.
Verse 18
पणबन्धः स्मृतः सन्धिरपकारस्तु विग्रहः जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्राभिधीयते
પણબંધ (શરત/પ્રતિજ્ઞાથી બંધાયેલ કરાર) એ સંધિ કહેવાય; અપકાર (હાનિકારક કૃત્ય) એ જ વિગ્રહ છે. જિગીષુ (વિજયેચ્છુક) રાજા શત્રુ વિષે જે પ્રસ્થાન કરે તે યાન, એટલે યાત્રા/અભિયાન કહેવાય છે.
Verse 19
विग्रहेण स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते बलार्धेन प्रयाणन्तु द्वैधीभावः स उच्यते
વિગ્રહ હોય ત્યારે પોતાના દેશમાં જ સ્થિત રહેવું ‘આસન’ કહેવાય; અને અર્ધ બળ સાથે પ્રસ્થાન કરવું ‘દ્વૈધીભાવ’ કહેવાય છે.
Verse 20
उदासीनो मध्यगो वा संश्रयात्संशयः स्मृतः समेन सन्धिरन्वेष्यो ऽहीनेन च बलीयसा
જે ઉદાસીન રહે અથવા મધ્યસ્થ રહે, તે સંશ્રય (આશ્રય) બાબતે ‘સંશય’ સ્થિતિમાં ગણાય છે. તેથી સંધિ સમાન સાથે શોધવી, અથવા—હીન સાથે નહીં—બલવાન સાથે કરવી.
Verse 21
हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा तत्रापि शुद्धपार्ष्णिस्तु बलीयांसं समाश्रयेत्
બલવાન રાજાએ પોતે જ હીન સાથે વિગ્રહ કરવો જોઈએ; છતાં ત્યાં પણ શુદ્ધપાર્ષ્ણિ (નિર્દોષ આચરણવાળો) પુરુષે બલવાનનો આશ્રય લેવો જોઈએ.
Verse 22
आसीनः कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपोर्यदा अशुद्धपार्ष्णिश्चासीत विगृह्य वसुधाधिपः
જ્યારે રાજા બેઠા બેઠા જ શત્રુના કાર્યોમાં વિચ્છેદ કરી શકે, ત્યારે ભૂપતિએ વિરોધભાવથી બેસવું જોઈએ અને તેની એડીઓ અસ્થિર/અશુદ્ધ સ્થિતિમાં રહે।
Verse 23
अशुद्धपार्ष्णिर्बलवान् द्वैधीभावं समाश्रयेत् बलिना विगृहीतस्तु यो ऽसन्देहेन पार्थिवः
અસ્થિર આધાર (અશુદ્ધપાર્ષ્ણિ) ધરાવતો બળવાન રાજા દ્વૈધીભાવની નીતિ અપનાવે; પરંતુ જે રાજા વધુ બળવાન દ્વારા દબાઈ ગયો હોય, તે નિઃસંદેહ તેના અનુસાર વર્તે।
Verse 24
संश्रयस्तेन वक्तव्यो गुणानामधमो गुणः प्रासादाग्रे प्रदर्शयेदिति ट विगृहीतस्तु इति ख बहुक्षयव्ययायासं तेषां यानं प्रकीर्तितं
અતએવ સંશ્રય (આશ્રય/આધાર) વિષે કહેવું જોઈએ; ગુણોમાં તે સૌથી નીચો ગુણ ગણાય છે। ‘પ્રાસાદાગ્રે પ્રદર્શયેત્’ આ ṭ-પાઠ છે અને ‘વિગૃહીતસ્તુ’ આ ખ-પાઠ છે। તેમનું યાન બહુ નુકસાન, ખર્ચ અને પરિશ્રમ કરાવનારું કહેવાયું છે।
Verse 25
बहुलाभकरं पश्चात्तदा राजा समाश्रयेत् सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयं
ત્યારબાદ રાજાએ બહુ લાભ આપનાર સંશ્રયનો આશ્રય લેવો જોઈએ; અને જ્યારે તે સર્વ શક્તિથી વંચિત થાય, ત્યારે નિશ્ચયે સંશ્રય (શરણ) લેવું જોઈએ।
Frequently Asked Questions
Sandhi (treaty), vigraha (war/hostility), yāna (march/expedition), āsana (remaining stationed), dvaidhībhāva (dual policy/partial deployment), and saṃśraya (seeking refuge/overlordship; discussed alongside saṃśaya/neutral doubt).
It explicitly names daṇḍa as twofold—public (prakāśa) and secret (aprakāśa)—and associates it with disruptive acts such as plunder, arson, poisoning, targeted killing, defamation, and contamination of resources to cut off the enemy.
It advises seeking alliance with an equal, or—if not inferior—with one who is stronger, and frames saṃśraya (dependence/refuge) as a last-resort posture when power is depleted or a stronger force dominates.
Through māyopāya and Indrajāla: engineered portents, false reports, visible ‘meteor’ effects, proclamations of divine favor, and battlefield announcements designed to instill panic in the enemy and confidence in one’s own troops.