Adhyaya 222

Verse 1

आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम एकविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तान्न हिंस्याद्यदैव तु इति ज सत्यवान् सुव्रतेन चेति घ , ञ च अथ द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं नृपः शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेश्वरं

આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘રાજધર્મ’ નામનો અધ્યાય (૨૨૧) આરંભ થાય છે; પાઠચિહ્નો વગેરે અનુસરે છે. ત્યારબાદ ‘રાજધર્માઃ’ નામનો અધ્યાય (૨૨૨) શરૂ થાય છે. પુષ્કરે કહ્યું—રાજાએ એક ગામનો અધિપતિ, દસ ગામોના અધિપતિ, સો ગામોના અધિપતિ અને તેમ જ વિષય (જિલ્લા/પ્રદેશ)નો ઈશ્વર/ગવર્નર નિયુક્ત કરવો.

Verse 2

तेषां भोगविभागश् च भवेत् कर्मानुरूपतः नित्यमेव तथा कार्यं तेषाञ्चारैः परीक्षणं

તેમના ભોગ-ભાગ અને વેતનનું વિતરણ તેમના કર્મ અનુસાર કરવું. તેમજ ચર/નિરીક્ષકો દ્વારા તેમની વર્તણૂકની સતત તપાસ કરવી.

Verse 3

ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रसमं नयेत् अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत्

ગામમાં દોષ/અપરાધ ઊભા થાય તો ગ્રામેશ (ગામનો વડો) તેનો નિવેડો લાવે. જો તે અસમર્થ હોય તો દશપાલ પાસે જઈને નિવેદન કરે.

Verse 4

श्रुत्वापि दशपालो ऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् वित्ताद्याप्नोति राजा वै विषयात्तु सुरक्षितात्

સાંભળ્યા પછી પણ દશપાલે ત્યાં યોગ્ય યુક્તિ/નીતિ અપનાવવી. કારણ કે રાજા ધન વગેરે ખરેખર સુરક્ષિત વિષય (પ્રદેશ)માંથી જ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 5

धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते उच्छिद्यन्ते विना ह्य् अर्थैः क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा

ધનવાન પુરુષ ધર્મ પ્રાપ્ત કરે છે અને ધનવાન જ કામસુખ ભોગવે છે. કારણ કે અર્થ વિના ક્રિયાઓ અને વિધિઓ ઉનાળામાં નદી સૂકાઈ જાય તેમ અટકી જાય છે.

Verse 6

विशेषो नास्ति लोकेषे पतितस्याधनस्य च पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति

લોકમાં પતિત અને ધનહીન વચ્ચે કોઈ વિશેષ ભેદ નથી. લોકો પતિત પાસેથી કંઈ સ્વીકારતા નથી અને ગરીબ માણસ દાન આપી શકતો નથી.

Verse 7

धनहीनस्य भार्यापि नैका स्यादुपवर्तिनी राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं

ધનહીન પુરુષની પત્ની પણ હંમેશા એકનિષ્ઠ સાથિણી રહે એવું નથી; અને જે રાજા રાજ્યને પીડે છે તે લાંબા સમય સુધી નરકમાં વસે છે.

Verse 8

नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी यहा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्

રાજાએ હંમેશા એવું કરવું જોઈએ કે તેની ગર્ભિણી સહધર્મિણી પોતાનું સુખ ત્યજી ગર્ભસ્થ શિશુના કલ્યાણનું સાધન કરે.

Verse 9

विना ह्य् अर्थमिति घ , ञ च नैव स्याद्वशवर्तिनीति ख , ट च नैव स्याद्वशवर्तिनीति घ , ज , ञ च सुखमाहरेदिति ज , ट च किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः

કેટલાક પાઠોમાં ‘અર્થ વિના’ કહેવાયું છે; કેટલાકમાં ‘તે વશવર્તિની નહીં રહે’ એવું; અને કેટલાકમાં ‘સુખ-કલ્યાણ કરાવે’ એવું વાંચન છે. જેના પ્રજા રક્ષિત નથી, તેને યજ્ઞ અને તપનો શું લાભ? પરંતુ જેના પ્રજા સુરક્ષિત છે, તેના માટે સ્વર્ગ જાણે પોતાના ઘર સમાન છે.

Verse 10

अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि

જે રાજાની પ્રજા અરક્ષિત રહે, તેના માટે નરક જ નિવાસ બને છે. રાજા પ્રજાના પુણ્ય અને પાપ—બન્નેમાંથી છઠ્ઠો ભાગ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 11

धर्मागमो रक्षणाच्च पापमाप्नोत्यरक्षणात् सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः

રક્ષણથી ધર્મ સ્થિર થાય છે, અને અરક્ષણથી પાપ પ્રાપ્ત થાય છે. જેમ એક સૌભાગ્યવતી સ્ત્રી દલાલણથી ડરીને, રાજાના પ્રિયજન અને ચોરોથી પણ ભયભીત થાય છે.

Verse 12

भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश् च विशेषतः

જે પ્રજા પીડાઈને ‘ભક્ષ્ય’ બની રહી છે, તેમની રક્ષા કરવી જોઈએ—વિશેષ કરીને કાયસ્થો (રાજકીય લેખક/અધિકારી) દ્વારા।

Verse 13

रक्षिता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञो भवति सा प्रजाअप्_२२२०१२च्दरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनं दुष्टसम्मर्दनं कुर्याच्छास्त्रोक्तं करमाददेत्

તે ભયોથી પ્રજા રક્ષિત થાય તો તે પ્રજા ખરેખર રાજાની બને છે; અને જો અરક્ષિત રહે તો અહીં તે દુષ્ટોની જ ભોગ બને છે. તેથી રાજાએ દુષ્ટદમન કરવું અને શાસ્ત્રોક્ત કર વસૂલ કરવો.

Verse 14

कोषे प्रवेशयेदर्धं नित्यञ्चार्धं द्विजे ददेत् निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा

અર્ધો ભાગ કોષમાં જમા કરવો અને બાકી અર્ધો ભાગ નિત્ય બ્રાહ્મણને આપવો. તેમજ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને જો નિધિ (ખજાનો) મળે તો તે તેને સંપૂર્ણ રીતે ગ્રહણ કરી શકે છે.

Verse 15

चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः वर्णक्रमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्मतः

દ્વિજ પુરુષે વર્ણક્રમ મુજબ ધર્મપૂર્વક પાત્રને નિધિ આપતી વેળાએ ચોથો ભાગ, આઠમો ભાગ તથા સોળમો ભાગ આપવો જોઈએ।

Verse 16

अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः सुवित्तस्यांशमष्टमं प्रणष्टस्वामिकमृक्थं राजात्र्यब्दं निधापयेत्

અસત્ય બોલનાર દંડનીય છે; તેના ધનનો આઠમો ભાગ દંડ રૂપે લેવો. જેના સ્વામીનો પત્તો ન હોય તેવી મિલકત રાજાએ ત્રણ વર્ષ સુધી જમા રાખવી।

Verse 17

अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ममेदमिति यो ब्रूयात् सो ऽर्थयुक्तो यथाविधि

ત્રણ વર્ષ પૂરાં થવા પહેલાં સ્વામી પોતે તે પાછું લઈ શકે; ત્યાર પછી નૃપતિ નિયમસર તેને વસૂલ/પરત કરાવશે. જે કહે ‘આ મારું છે’, તેણે વિધાન મુજબ યોગ્ય પુરાવા સાથે કહેવું જોઈએ।

Verse 18

सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यमर्हति सत्प्रजा इति घ , ञ च सुभगा विटभीतेवेत्यादिः, करमाददेदित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति द्विजे ऽर्पयेदिति ञ , ट च अमृतं वदतो ग्राह्यमिति ट बालदायादिकमृक्थं तावद्राजानुपालयेत्

રૂપ, સંખ્યા વગેરે ઓળખચિહ્નો નિશ્ચિત કર્યા પછી સાચો સ્વામી તે દ્રવ્યનો અધિકારી બને છે. નાબાલગ વારસદારો વગેરે સક્ષમ થાય ત્યાં સુધી રાજાએ તેમની વારસાગત મિલકતનું રક્ષણ કરવું।

Verse 19

यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कलासु च

જ્યાં સુધી તે સમાવર્તન (અભ્યાસસમાપ્તિ) ન કરે અને બાળપણ પાર ન કરે, ત્યાં સુધી રક્ષણ રાખવું. એ જ રીતે નાની દીકરીઓ માટે પણ, તથા પુરુષ સંરક્ષક વિનાની સ્ત્રીઓ માટે પણ રક્ષા હોવી જોઈએ।

Verse 20

पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वातुरासु च जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः

પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ, વિધવાઓ અને રોગી સ્ત્રીઓ જીવતી હોય ત્યારે તેમના પોતાના સગાં પણ જો તેમની સંપત્તિ અથવા જીવનનિર્વાહનું સાધન છીનવી લે, તો તેઓ દંડનીય અપરાધ કરે છે।

Verse 21

ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः

ધાર્મિક પૃથ્વીપતિ તેમને ચોરદંડથી દંડિત કરે; અને સામાન્ય રીતે ચોરોએ જે હરણ કર્યું હોય તે રાજા પોતે જ પીડિતોને પરત આપે।

Verse 22

चौररक्षाधिकारिभ्यो राजापि हृतमाप्नुयात् अहृते यो हृतं ब्रूयान्निःसार्यो दण्ड्य एव सः

ચોર-રક્ષા માટે નિયુક્ત અધિકારીઓ પાસેથી પણ રાજા ચોરાયેલું ધન વસૂલ કરી શકે છે. પરંતુ જ્યાં ચોરી ન થઈ હોય ત્યાં ‘ચોરી થઈ’ એમ કહેનારને બહાર કાઢવો અને નિશ્ચિત દંડ આપવો જોઈએ।

Verse 23

न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद् गृहगैर् हृतं स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज

હે દ્વિજ! ઘરમાં ઘરવાળાઓએ જે હરણ કર્યું હોય તેની ભરપાઈ રાજાએ કરવી નહીં. પોતાના રાજ્યના વેપારમાલમાંથી રાજાએ વીસમો ભાગ લેવો જોઈએ।

Verse 24

शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात्

પરદેશથી આવેલા માલ પર પણ યોગ્ય શુલ્કાંશ નક્કી કરીને, નુકસાન અને ખર્ચ દર્શાવતાં પરિબળો જાણી, એવો શુલ્ક નક્કી કરવો કે વેપારીને ન્યાયસંગત લાભ મળે।

Verse 25

विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततो ऽन्यथा स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च तरशुल्कं विवर्जयेत्

લાભનો વીસમો ભાગ રાજસ્વ રૂપે લેવો; તેના વિરુદ્ધ કરવાથી દંડનીય બને. સ્ત્રીઓ અને પ્રવ્રજિતો (સંન્યાસીઓ) માટે તર/ફેરી-શુલ્ક માફ કરવું.

Verse 26

तरेषु दासदोषेण नष्टं दासांस्तु दापयेत् शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं

તર/નાવ પાર કરવાની બાબતમાં દાસ/સેવકના દોષથી નુકસાન થાય તો દાસો પાસેથી જ ભરપાઈ કરાવવી. શૂકધાન્યમાં છઠ્ઠો ભાગ અને શિમ્બીધાન્ય (દાળવર્ગ)માં આઠમો ભાગ (દાયિત્વ/હિસ્સો) છે.

Verse 27

राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं पञ्चषड्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः

રાજાએ વનઉત્પાદ પર દેશ અને કાળને અનુરૂપ કર લેવો. પશુ અને સોનામાંથી રાજાએ પાંચમો અથવા છઠ્ઠો ભાગ લેવો.

Verse 28

गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च बालदायादिकं युक्तमिति ख , ग , घ , ञ च स्त्रीणाञ्चैव द्विजातीनामिति ट पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्मणां

સુગંધ, ઔષધિ અને તેમના રસ, તેમજ પુષ્પ, મૂળ અને ફળ—આ બધું કરયોગ્ય વસ્તુઓમાં ગણવું. બાળકો, દાયાદ (વારસો) વગેરે વિષયો યથાયોગ્ય રીતે નિયમિત કરવાના; સ્ત્રીઓ અને દ્વિજાતિઓના વિષયો પણ તેમ જ. વધુમાં પાંદડાવાળી શાકભાજી, તૃણ, વાંસ/વેણુના પદાર્થો અને ચર્મ પણ (આ ગણતરીમાં) આવવા જોઈએ.

Verse 29

वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च षड्भागमेव चादद्यान् मधुमांसस्य सर्पिषः

વાંસ/વેળમાંથી બનેલા વણાટના પદાર્થો, ભાંડો (પાત્રો) તથા તમામ પથ્થરમય વસ્તુઓમાંથી માત્ર છઠ્ઠો ભાગ લેવો; મધ, માંસ અને ઘીમાંથી પણ છઠ્ઠો ભાગ જ.

Verse 30

म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस् तथा करं यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा

મરણાસન્ન હોવા છતાં બ્રાહ્મણો પાસેથી એવો કર ન લેવો; જેના રાજ્યમાં શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણ ભૂખથી પીડાય છે।

Verse 31

तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत्

તેનું રાજ્ય રોગ, દુર્ભિક્ષ અને ચોરોથી દુઃખિત થઈ પતન પામે છે. થયેલી ઘટનાનો સાચો વર્તાંત સાંભળી-જાણી રાજાએ તેના જીવનનિર્વાહની વ્યવસ્થા કરવી।

Verse 32

रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं संरक्ष्यमणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं

રાજાએ તેને સર્વ તરફથી રક્ષણ આપવું, જેમ પિતા પોતાના ઔરસ પુત્રને રક્ષે; કારણ કે રાજાના સંરક્ષણમાં રહેલો તે દરરોજ ધર્મનું આચરણ કરે છે।

Verse 33

तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च कर्म कुर्युर् नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च शिल्पिनः

આ વ્યવસ્થાથી રાજાની આયુષ્ય વધે છે, ધન અને રાજ્ય પણ વધે છે. શિલ્પીઓએ નરેન્દ્રનું કામ ક્રમશઃ એક-એક મહિનો કરવું જોઈએ।

Verse 34

भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीयिनः

અને જે અન્ય લોકો માત્ર જેટલું ખાધું તેટલાથી જીવે છે—પોતાના શરીરશ્રમથી જ ઉપજીવે છે—તેમને પણ યથાશક્તિ રાજકાર્યમાં નિયુક્ત કરવા જોઈએ।