Adhyaya 246

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे रत्नपरीक्षा नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वास्तुलक्षणं अग्निर् उवाच वास्तुलक्ष्म प्रवक्ष्यामि विप्रादीनां च भूरिह श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम्

આ રીતે શ્રી અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘રત્નપરીક્ષા’ નામનો ૨૪૫મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૪૬મો અધ્યાય ‘વાસ્તુલક્ષણ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હું અહીં બ્રાહ્મણ આદિ વર્ણો માટે વાસ્તુ-ભૂમિના લક્ષણો વિગતે કહું છું; ક્રમ પ્રમાણે ભૂમિના રંગ શ્વેત, રક્ત, પીત અને કૃષ્ણ છે.

Verse 2

घृतरक्तान्नमद्यानां गन्धाढ्या वसतश् च भूः मधुरा च कषाया च अम्लाद्युपरसा क्रमात्

ઘી, રક્ત, પક્વ અન્ન અને મદ્ય—આ બધાં સુગંધથી સમૃદ્ધ છે; અને પૃથ્વી પણ સ્વભાવથી ગંધવતી છે. ઉપરસ (ગૌણ રસ) અમ્લ વગેરેમાંથી ક્રમશઃ પ્રવર્તે છે; તેમજ મધુર અને કષાય રસ પણ માન્ય છે.

Verse 3

कुशैः शरैस् तथाकाशैर् दूर्वाभिर्या च संश्रिता प्रार्च्य विप्रांश् च शिःशल्पां खातपूर्वन्तु कल्पयेत्

કુશ, શર, આકાશ-વનસ્પતિ અને દુર્વા વગેરે—વિધિપ્રમાણે જે જે નિર્ધારિત હોય—તે દ્વારા યથાવિધિ પૂજન કરીને, પછી બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું; અને ત્યારબાદ ખોદકામથી આરંભ થતો ‘શિઃશલ્પ’ વિધાન ગોઠવવું.

Verse 4

चतुःषष्टिपदं कृत्वा मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः प्राक् तेषां वै गृहस्वामी कथितस्तु तथार्यमा

ચોસઠ પદનું (વાસ્તુ) મંડળ રચીને, મધ્યમાં બ્રહ્માને ચાર પદોના અધિષ્ઠાતા તરીકે સ્થાપિત કરવો. અને તેના પૂર્વ ભાગમાં ગૃહસ્વામી તરીકે આર્યમા કહેવાયો છે.

Verse 5

दक्षिणेन विवस्वांश् च मित्रः पश्चिमतस् तथा उदङ्महीधरश् चैव आपवत्सौ च वह्निगे

દક્ષિણ દિશામાં વિવસ્વાન છે, અને પશ્ચિમમાં મિત્ર છે. ઉત્તર તરફ મહીધર છે; અને અગ્નિ-કોણમાં, હે અગ્નિ, આપવત્સ પણ નિર્ધારિત છે.

Verse 6

सावित्रश् चैव सविता जयेन्द्रौ नैरृते ऽम्बुधौ भ्राजते स्थितमिति छ , ज च भवेदिति ग , घ च रुद्रव्याधी च वायव्ये पूर्वादौ कोणगाद्वहिः

નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં સાવિત્ર, સવિતા તથા જય અને ઇન્દ્ર સ્થાપિત થાય છે; ત્યાં જ અંબુધિ (સમુદ્ર) અને ભ્રાજતે પણ સ્થિત છે—એવું કહેવામાં આવ્યું છે. પાઠભેદમાં ક્યાંક ‘જ’ અને ક્યાંક ‘ગ/ઘ’ એવો પાઠ મળે છે. વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં રુદ્ર અને વ્યાધિ (રોગ) છે. પૂર્વથી આરંભ કરીને કોણક્રમમાં આ દેવતાઓની સ્થાપના કરવી।

Verse 7

महेन्द्रश् च रविः सत्यो भृशः पूर्वे ऽथ दक्षिणे गृहक्षतो ऽर्यमधृती गन्धर्वाश्चाथ वारुणे

પૂર્વ દિશામાં મહેન્દ્ર, રવિ (સૂર્ય), સત્ય અને ભૃશ છે. ત્યારબાદ દક્ષિણ દિશામાં ગૃહક્ષત, આર્યમન અને ધૃતિ છે. તેમજ વારુણ (પશ્ચિમ) દિશામાં ગંધર્વો પણ સ્થિત છે।

Verse 8

पुष्पदन्तो ऽसुराश् चैव वरुणो यक्ष एव च सौम्ये भल्लाटसोमौ च अदितिर्धनदस् तथा

પુષ્પદંત, અસુરગણ, વરુણ અને યક્ષ; તેમજ સૌમ્ય દિશામાં સૌમ્ય, ભલ્લાટ અને સોમ; એ જ રીતે અદિતિ અને ધનદ (કુબેર) પણ (સ્થાપિત થાય છે)।

Verse 9

नागः करग्रहश् चैशे अष्टौ दिशि दिशि स्मृताः आद्यन्तौ तु तयोर्देवौ प्रोक्तावत्र गृहेश्वरौ

આ વાસ્તુ-વ્યવસ્થામાં નાગ અને કરગ્રહ—આઠ તરીકે સ્મરાય છે, દરેક દિશામાં એક-એક. અને અહીં તેમના આરંભ અને અંતે રહેલા બે દેવોને ગૃહેશ્વર (ગૃહના અધિપતિ) તરીકે કહ્યું છે।

Verse 10

पर्जन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश् च करग्रहः महेन्द्ररविसत्याश् च भृशो ऽथ गगनन्तथा

પર્જન્ય પ્રથમ દેવ છે અને બીજો કરગ્રહ છે. તેમજ મહેન્દ્ર, રવિ (સૂર્ય), સત્ય, પછી ભૃશ, અને ગગન (આકાશ) પણ (આહ્વાન/સ્થાપિત કરવાના)।

Verse 11

पवनः पूर्वतश् चैव अन्तरीक्षधनेश्वरौ आग्नेये चाथ नैरृत्ये मृगसुग्रीवकौ सुरौ

પૂર્વ દિશામાં પવન (વાયુદેવ) સ્થિત છે; મધ્ય દિશાઓમાં અંતરીક્ષ અને ધનેશ્વર (કુબેર) છે; તથા આગ્નેય અને નૈઋત્યમાં મૃગ અને સુગ્રીવ—આ બે દેવતાઓ છે।

Verse 12

रोगो मुख्यश् च वायव्ये दक्षिणे पुष्पवित्तदौ गृहक्षतो यमभृशौ गन्धर्वो नागपैतृकः

વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં રોગ અને મુખ્ય છે; દક્ષિણમાં પુષ્પ અને વિત્તદ છે. તેમજ ગૃહક્ષત અને યમભૃશ; અને આગળ ગંધર્વ, નાગ તથા પૈતૃક—આ બધાં દિશા-વ્યવસ્થામાં નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 13

आप्ये दौवारिकसुग्रीवौ पुष्पदन्तो ऽसुरो जलं यक्ष्मा रोगश् च शोषश् च उत्तरे नागराजकः

આપ્ય (જલ-સંબંધિત) દિશામાં દ્વારપાલ દૌવારિક અને સુગ્રીવ સ્થિત છે. ત્યાં પુષ્પદંત નામનો અસુર અને જલ (જલતત્ત્વ) પણ છે. ત્યાં જ યક્ષ્મા, રોગ અને શોષ પણ છે. ઉત્તર દિશામાં નાગરાજક છે।

Verse 14

मुख्यो भल्लाटशशिनौ अदितिश् च कुवेरकः नागो हुताशः श्रेष्ठो वै शक्रसूर्यौ च पूर्वतः

પૂર્વાભિમુખ મુખ્ય, ભલ્લાટ અને શશિ (ચંદ્ર), તેમજ અદિતિ અને કુબેરનું સ્મરણ/સ્થાપન કરવું; તેમ જ નાગ, હુતાશ (અગ્નિ), શ્રેષ્ઠ, અને પૂર્વમાં જ શક્ર (ઇન્દ્ર) તથા સૂર્ય પણ નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 15

दक्षे गृहक्षतः पुष्प आप्ये सुग्रीव उत्तमः पुष्पदन्तो ह्य् उदग्द्वारि भल्लाटः पुष्पदन्तकः

જમણી બાજુએ ગૃહક્ષત છે; આપ્ય (જલ) દિશામાં પુષ્પ છે; આગ્નેય દિશામાં સુગ્રીવ છે; ઊર્ધ્વ ભાગમાં ઉત્તમ છે; ઉત્તર દ્વારે પુષ્પદંત છે; તેમજ ભલ્લાટ અને પુષ્પદંતક પણ સંબદ્ધ સન્નિધિ છે।

Verse 16

शिलेष्टकादिविन्यासं मन्त्रैः प्रार्च्य सुरांश् चरेत् नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह

શિલેષ્ટક આદિ વિન્યાસ ગોઠવી, મંત્રોથી પ્રથમ દેવતાઓની અર્ચના કરીને પછી પૂજા-ક્રમમાં પ્રવર્તવું. નંદા વિધિમાં, હે વાસિષ્ઠ, ‘નંદય’ એમ આવાહન કરી વસુઓ સહિત તથા સંતાન-સમૃદ્ધિ માટે કરવું.

Verse 17

भृगुरिति ज नागो हुताशनः श्रेष्ठ इति ख , छ च जये भार्गववदायादे प्रजानाञ्जयमाहवे पूर्णे ऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुध्व मां

‘ભૃગુ’, ‘નાગ’, ‘હુતાશન’ અને ‘શ્રેષ્ઠ’—એવા નામોથી તેનું સ્મરણ થાય છે। હે ભાર్గવ-વંશજ, વિજયમાં; પ્રજાની ઉત્પત્તિ અને પ્રજાજયમાં; યુદ્ધમાં જય માટે; તથા આંગિરસ-વંશની પૂર્ણતામાં—મને પૂર્ણકામ કરજો.

Verse 18

भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधैर् वृते

હે ભદ્રે, કાશ્યપ-વંશની દાયાદે, મારી મતિ/સંકલ્પને શુભ કર। હે સર્વ બીજમંત્રોથી યુક્ત, સર્વ રત્નો અને ઔષધિઓથી આવૃત દેવી!

Verse 19

रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह प्रजापतिसुते देवि चतुरस्रे महीमये

હે રુચિરે, નંદન-વનની નંદે, હે વાસિષ્ઠી, અહીં રમ્યતા ધારણ કરી નિવાસ કર। હે પ્રજાપતિ-સુતે દેવી, મહીમયી, આ ચતુરસ્ર (ચોરસ) પવિત્ર ભૂમિમાં પ્રતિષ્ઠિત થા।

Verse 20

सुभगे सुव्रते भद्रे गृहे कश्यपि रम्यतां पूजिते परमाचार्यैर् गन्धमाल्यैर् अलङ्कृते

હે સુભગે, સુવ્રતે, ભદ્રે—આ ગૃહમાં કાશ્યપી રમ્યતાથી નિવાસ કરે. આ ગૃહ પરમ આચાર્યો દ્વારા પૂજિત-પ્રતિષ્ઠિત છે અને સુગંધ તથા માળાઓથી અલંકૃત છે.

Verse 21

भवभूतिकरे देवि गृहे भार्गवि रम्यतां अव्यङ्ग्ये चाक्षते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते

હે ભવ-ભૂતિ આપનારી દેવી, હે ભાર્ગવી, આ ગૃહમાં રમ્ય રીતે નિવાસ કરો. હે અંગિરસ મુનિની પુત્રી, આ અખંડ પૂર્ણ અક્ષત સર્વમંગલ ચિહ્નરૂપે અર્પિત થાઓ.

Verse 22

इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्टाङ्कारयम्यहं देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे

હે ઇષ્ટકા (પ્રતિષ્ઠા-ઈંટ), તું ઇચ્છિત ફળ આપ; દેશસ્વામી, પુરસ્વામી અને ગૃહસ્વામીના અધિકાર-પરિગ્રહમાં હું તારી પ્રતિષ્ઠા કરું છું.

Verse 23

मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव गृहप्रवेशे ऽपि तथा शिलान्यासं समाचरेत्

આ (પ્રતિષ્ઠા) મનુષ્ય (આશ્રિતો), ધન, હાથી, ઘોડા અને પશુઓની વૃદ્ધિ કરનાર બને. તેમજ નવા ગૃહમાં પ્રવેશ સમયે શિલાન્યાસનું કર્મ પણ વિધિપૂર્વક કરવું જોઈએ.

Verse 24

उत्तरेण शुभः प्लक्षो वटः प्राक् स्याद् गृहादितः उदुम्वरश् च याम्येन पश्चिमे ऽश्वत्थ उत्तमः

ઉત્તર તરફ પ્લક્ષ વૃક્ષ શુભ છે; ગૃહના પૂર્વમાં વટ (વડ) હોવો જોઈએ; દક્ષિણમાં ઉદુંબર; અને પશ્ચિમમાં ઉત્તમ અશ્વત્થ (પીપળ) હોવો શ્રેયસ્કર છે.

Verse 25

वामभागे तथोद्यानं कुर्याद्वासं गृहे शुभं सायं प्रातस्तु घर्माप्तौ शीतकाले दिनान्तरे

ગૃહના ડાબા ભાગે ઉદ્યાન પણ કરવું જોઈએ. ગૃહમાં નિવાસ શુભ છે—ગરમીમાં સાંજે અને સવારે ત્યાં રહેવું; શિયાળામાં દિવસના મધ્યભાગે રહેવું.

Verse 26

वर्षारात्रे भुयः शोषे सेक्तव्या रोपितद्रुमाः विडङ्गघृटसंयुक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा

વર્ષાની રાત્રિઓમાં તથા ફરી જ્યારે અતિશય શુષ્કતા (દુષ્કાળ-તાણ) થાય ત્યારે નવા રોપેલા વૃક્ષોને અવશ્ય સિંચન કરવું. વિદંગ અને ઘી મિશ્રિત ઠંડા પાણીથી સેચ કરવો.

Verse 27

फलनाशे कुलत्थैश् च माषैर् मुद्गैस्तिलैर् यवैः विप्राणां जयमावहेति ख गन्धमाल्यैर् अलङ्कृतैर् इति ग , छ च घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय दर्वदा

ફળ નાશ પામે (અથવા ઝરે) ત્યારે કુલત્થ, માષ, મુદગ, તલ અને જવનો પ્રયોગ કરવો, અને ‘વિપ્રાણાં જયમાવહે’ એમ ઉચ્ચારતા સુગંધિત દ્રવ્યો તથા માળાઓથી અલંકૃત થઈ વિધિ કરવી. ફળ-પુષ્પ માટે ઘી અને ઠંડા દૂધનો સેક વારંવાર કરવો.

Verse 28

मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः आविकाजसकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च

માછલીઓ રાખેલા પાણીથી સેચ કરવાથી વૃક્ષોની વૃદ્ધિ થાય છે. સાથે ભેંસ/બકરાની લીદનું ચૂર્ણ, જવનું ચૂર્ણ અને તલ પણ પ્રયોગ કરવો.

Verse 29

गोमांसमुदकञ्चेति सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदं

ગોમાસ અને પાણીનું આ મિશ્રણ સાત રાત્રિ સુધી રાખવું. તે દ્રવ સર્વ વૃક્ષોમાં ઢોળીને (ઉત્સેક) આપવાથી ફળ, પુષ્પ વગેરેની વૃદ્ધિ થાય છે.

Verse 30

मत्स्योदकेन शीतेन आम्राणां सेक इष्यते प्रशस्तं चाप्यशोकानां कामिनीपादताडनं

આંબાના વૃક્ષો માટે ઠંડા ‘મત્સ્યોદક’ (માછલીઓ રાખેલું પાણી) થી સેચ કરવો ઇષ્ટ કહેવાયો છે. અને અશોક વૃક્ષો માટે પ્રિય સ્ત્રીના પગના પ્રહારને પણ પ્રશસ્ત માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 31

खर्जूरनारिकेलादेर्लवणाद्भिर्विवर्धनं विडङ्गमत्स्यमांसाद्भिः सर्वेषु दोहदं शुभं

બધા પ્રકારના દોહદ (ઇચ્છા-પૂર્તિ) માટે ખજુર, નાળિયેર વગેરેને લવણ અને જલયુક્ત આહાર સાથે લેવાથી પોષણવૃદ્ધિ થાય છે. તેમ જ વિડંગ, માછલી અને માંસ સાથે દોહદની તૃપ્તિ શુભ ગણાય છે।